Obwód Grójec Armii Krajowej

Z Jabcok

Obwód Grójec – jednostka terytorialna Związku Walki Zbrojnej, a następnie Armii Krajowej.

Wchodził w skład Inspektoratu Sochaczew Podokręgu Zachodniego Obszaru Warszawskiego. Operował na terenie powiatu Grójec. Nosił kryptonim „Głuszec”.

Zaszyfrowane rozkazy i meldunki przenosiła młodzież należąca do Szarych Szeregów. Bieżącą walkę, dywersję oraz wyroki śmierci na Niemcach i kolaborantach wykonywały Sekcje Specjalne AK, czyli tzw. Kedyw.

Historia

W wyniku działań wojennych przeciw Polsce rozpoczętych przez Niemców 1 września 1939 pancerne formacje wroga zajęły powiat grójecki 8 września. Był to początek okupacji niemieckiej na tym terenie.

Konspiracja zbrojna Służby Zwycięstwu Polski w ówczesnym powiecie grójeckim zawiązała się po 28 września 1939. Powstała wówczas grupa inicjatywna w składzie: adwokat Wanda Jadwiga Godlewska „Wir”, ppor. rez. Tadeusz Juliusz Olszewski „Wojtek”, „Nurski”, ppor. rez. Wacław Granat „Ryś”, ppor. Bogusław Kolwas „Stopka”. W wyniku wewnętrznych uzgodnień powiatowym komendantem Służby Zwycięstwu Polski został „Ryś”, nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej nr 3 (dziś nr 2) w Grójcu. Terenem działania organizacji był obszar powiatu grójeckiego noszący do listopada 1942 kryptonim Obwód „Gawron”, a następnie do 19 stycznia 1945 „Głuszec“ oraz oznaczenie cyfrowe „7”. Wszedł on w skład Podokręgu Zachodniego ZWZ/AK „Hallerowo“. Obwód miał 9 ośrodków obejmujących po 2-3 gminy każda. Były to:

Dowódcami placówek byli przeważnie nauczyciele miejscowych szkół powszechnych. Znając miejscowe środowisko przyjmowali do organizacji osoby godne zaufania. Organizowali oni sekcje, drużyny, a później plutony. Rok 1940 upłynął na werbowaniu nowych członków, gromadzeniu i konserwacji broni oraz oporządzenia wojskowego i kolportowaniu gazetek. W listopadzie 1939 harcmistrz Ludwik Michalski „Fil” utworzył w Grójcu, a później w innych miejscowościach organizację młodzieży męskiej „Wolni“, która w 1940 została włączona do Szarych Szeregów powiązanych z Związkiem Walki Zbrojnej, później Armią Krajową. Harcerze i harcerki byli łącznikami, którzy przenosili pod wskazane adresy meldunki, prasę, broń, radiostacje.

W październiku 1940 komendantem Obwodu „Gawron” został mianowany kpt. łączności sł. st. Stefan Jodłowski „Klon”, „Grabowski”. Zorganizował on Komendę Obwodu w składzie: adiutanci – por. Stanisław Wójcik „Lach”, por. Tadeusz Albin „Bezmian”, sprawy personalne – por. Wacław Granat „Ryś”, wywiad – por. Zygmunt Nowiński „Zgrzyt”, kontrwywiad – kpt. Maciej Gabała „Marek”, „Drzewski”, łączność radiowa – por. inż. Andrzej Grossman „Żabiński”, oficer broni i dowódca Kedywu – por. Jan Warnke „Błysk”, oddział lotniczy – por. Tadeusz Kamiński „Lotny”, kwatermistrzostwo – kpt. Maksymilian Głowiński „Godziemba”, mjr Jan Kaczyński „Gustaw”, Biuro Informacji i Propagandy (BIP) – Wanda Godlewska, służba sanitarna dr Stanisław Kowalczewski „Kos”, „Skarbiec”, Obwodowy Sąd Specjalny – sędzia Zbigniew Tadeusz Hanke „Aleksandrowicz”, Wojskowa Służba Ochrony Powstania – Zygmunt Myszkiewicz „Łączny”. Komendant „Klon” w pierwszej kolejności realizował akcję scaleniową z ZWZ organizacji wojskowych istniejących na terenie powiatu grójeckiego. W wyniku przeprowadzonych negocjacji, w różnym czasie, podporządkowały się Bataliony Chłopskie, Komenda Obrońców Polski, Konfederacja Zbrojna, Miecz i Pług (część), Narodowe Siły Zbrojne (część), Narodowa Organizacja Wojskowa, Polska Organizacja Zbrojna, bliżej nieznana grupa Polskiej Partii Socjalistycznej, Tajna Armia Polska, „Unia”. Z różnych powodów nie zostały scalone organizacje: Związek Jaszczurczy, Szwoleżerowie, Gwardia Ludowa.

W kilku wytypowanych ośrodkach, posiadających odpowiednio przygotowaną kadrę, odbywało się szkolenie wojskowe młodszych dowódców. Zastępcze Kursy Szkoły Podchorążych Piechoty ukończyło około 100, a Szkolę Młodszych Dowódców około 40 chłopców. Fachowy personel medyczny przeszkolił dziewczęta w zakresie udzielania pierwszej pomocy. W wytypowanych miejscach zgromadzono leki, opatrunki i nosze dla przewidywanych szpitali polowych.

W ramach odtwarzania sił zbrojnych, Obwód „Głuszec” odtwarzał 18. Pułk Piechoty. 1 września 1943 jego stan osobowy wynosił: oficerów – 120, podchorążych – 89, podoficerów – 493, szeregowych – 1489, mężczyzn cywilnych – 124, kobiet cywilnych – 139, razem – 2463. Stan broni i amunicji: pistoletów – 183/1859, kb – 320/29782, rkm – 11/1560, ckm – 4/4128, kb ppanc. – 1/43, granatów – 101. Fundusze na potrzeby ZWZ/AK zbierała Komisja Gospodarcza w składzie: Kazimierz Brzeziński „Prezes", Stanisław Dabiński „Orężny", Wiktor Hłasko, Bolesław Łukowski. Przewodniczącym Komisji Rewizyjnej był Tadeusz Morawski.

Przez cały czas okupacji oddziały zbrojne ZWZ/AK przeprowadzały na terenie powiatu grójeckiego, a czasem poza jego granicami, akcje sabotażowe i dywersyjne. Niszczono dokumentację i wyposażenie urzędów gminnych, linie telefoniczne, gorzelnie, mleczarnie (ok. 20 w 1943), tory kolejowe, urządzenia stacyjne, zabierano pieniądze z kas (ponad 600 tys. zł. w 1943). Kontrolowano korespondencję adresowaną do władz niemieckich, na mocy wyroków sądów podziemnych Sekcje Specjalne likwidowały konfidentów, zdrajców i bandytów. W październiku 1943, żołnierze z Ośrodka III pod dowództwem por. Szymona Gawarkiewicza, zatrzymali na stacji w Zalesiu Górnym pociąg wojskowy i zabrali 240 skrzynek z amunicją. Od jesieni 1942 trwały akcje zrzutowe, w czasie których odebrano 10 skoczków („cichociemnych”) przerzucanych samolotami brytyjskimi do kraju oraz pojemniki z bronią, amunicją, radiostacjami i innym sprzętem przeznaczonym dla podziemia. W „Głuszcu” funkcjonowały 3 pola zrzutowe: „Rogi” k. Bogatek, „Latarnia 421” k. Piekart i „Lichtarz 423” k. Machnatki. W okolicy Kozietuł przygotowano lądowisko dla akcji „Most”, skąd mieli być zabrani samolotem kurierzy, ważne osobistości polskiego podziemia i specjalne przesyłki i przewiezieni do Anglii. Łączność radiową dla potrzeb Komendy Głównej AK zorganizował i nadzorował por. łączn. inż. A. Grossman, a prowadzili radiotelegrafiści: sierż. Józef Zakrzewski „Józef”, ppor. Bolesław Trzaskowski „Śmiały”, sierż. Stanisław Mentlak „Mazur”, plut. Stanisław Kaźmierczak „Jurek”. 29 lipca 1943 został aresztowany w czasie pracy radiostacji w Tarczynie sierż. „Mazur” oraz właścicielka mieszkania Wanda Kobryniowa (z domu Jaskólska). Po brutalnym przesłuchaniu w siedzibie warszawskiego gestapo przy ul. Szucha zostali wysłani do obozu w Oświęcimiu. Radiostacje z numerem wywoławczym 23b pracowały w Grójcu, Tarczynie, Warce, Czersku, Machnatce, Borowem i były chronione przez miejscowe placówki. Działalnością propagandową i informacyjną kierowała Wanda Godlewska. Obwodowe BIP wydawało tygodnik „Dzwon Polski", który był rozprowadzany na terenie powiatu grójeckiego razem z innymi pismami i wydawnictwami przywożonymi tu z Warszawy.

Wiosną 1944 powstał Oddział Partyzancki dowodzony przez por. Tadeusza Wierzbickiego „Soplica”, „Tygrys”, który działał głównie na terenie Ośrodka VII. Liczył ok. 20-30 żołnierzy.

W lipcu 1943 funkcję komendanta Obwodu „Głuszec” objął kpt. sł. st. piech. Dionizy Rusek „Grań”, „Halny”. Kierował organizacją w okresie nasilonych represji i aresztowań. W nocy 18 marca 1944 został uwięziony członek Komendy Obwodu i szef kontrwywiadu kpt. Maciej Gabała „Marek”, „Drzewski”. Kpt. „Halny” postanowił odbić „Marka” i zorganizował tzw. Akcję na Caritas, siedzibę grójeckiego gestapo. O północy 26 marca oddziały Armii Krajowej dowodzone przez por. Jana Warnke wdarły się do budynku i uwolniły kpt. Gabałę oraz 25 więzionych Polaków. Była to największa akcja zbrojna przeprowadzona przez żołnierzy „Głuszca”.

Zgodnie z rozkazem komendanta Armii Krajowej, gen. Bora Komorowskiego, w dniu 17 sierpnia 1944 przeprowadzono koncentrację oddziałów Obwodu. Jej celem była pomoc walczącej Warszawie.

W ścisłym związku z ZWZ/AK działała Powiatowa Delegatura Rządu RP będąca cywilną strukturą Polskiego Państwa Podziemnego, kierowana przez Zbigniewa Tadeusza Hanke.

Akcje sabotażowo-dywersyjne i likwidacyjne

  • 29 marca 1943 roku patrol Kedywu obwodu zastrzelił konfidenta policji bezpieczeństwa, mieszkańca Góry Kalwarii – E.M.
  • 30 marca 1943 roku patrol Kedywu obwodu zastrzelił konfidenta policji bezpieczeństwa, mieszkańca Góry Kalwarii – Cz.K.
  • W kwietniu 1943 roku wykonano wyrok na konfidencie i zdrajcy, mieszkańcu Grójca ? B.M.
  • 10 kwietnia 1943 roku patrol Kedywu obwodu stoczył potyczkę z oddziałem niemieckim patrolującym szosę Mszczonów – Grójec. W wyniku wymiany ognia zabity został folksdojcz, drugi został ranny. Ponadto zdobyto karabin.
  • 20 kwietnia 1943 roku, z wyroku WSS z 29 marca 1943 roku, zastrzelono mieszkańca Grójca L.D. Była to kara za wysyłanie donosów do władz niemieckich.
  • 11 lipca 1943 roku połączone oddziały Kedywu obwodu, w sile ok. 100 żołnierzy pod dowództwem por. Stefana Piórkowskiego „Rogera”, przeprowadziły akcję rozbrajania kolonistów niemieckich, którzy zamieszkiwali wieś Wilhelminów (obecnie Wilhelmów). Zdobyto 6 karabinów, 2 dubeltówki, 3 pistolety i 40 szt. amunicji.
  • 26 sierpnia 1943 roku patrol Kedywu obwodu w sile 6 żołnierzy dokonał napadu na dom folksdojcza Millera, zamieszkującego wieś Borzęcin. Zdobyto karabin i pistolet.
  • 27 sierpnia 1943 roku oddział partyzancki obwodu w sile 23 żołnierzy przystąpił do rewizji i rozbrajania kolonistów niemieckich osadzonych we wsi Józefów. Wieś rozciągała się na przestrzeni ponad 2 kilometrów, a poszczególne gospodarstwa oddalone były od siebie o kilkaset metrów. Zdobycz okazała się niestety mizerna, zdobyto bowiem jedynie 2 pistolety. Przy okazji wymierzono karę chłosty 8 Niemcom.
  • 3 września 1943 roku patrol Kedywu obwodu w sile 5 ludzi przeprowadził rewizję w domu Niemca Baraucha, mieszkającego we wsi Janki. Nie zastano go jednak w domu. Zabrano pistolet.
  • 21 września 1943 roku patrol dywersyjny Kedywu obwodu w sile 5 żołnierzy przebranych w niemieckie mundury za pomocą podrobionego klucza dostał się do garażu miejscowego starostwa. Zabrano stamtąd ckm, „Maxim” na podstawie oraz pistolet. Podczas powrotu natknięto się na żandarma, którego zastrzelono w chwili próby sięgnięcia po broń. Zabitemu zabrano pistolet.
  • 1 grudnia 1943 roku patrol bojowy Kedywu obwodu przeprowadził rewizję u gospodarza, który podejrzany był o działanie w szeregach bandy rabunkowej. W wyniku rewizji znaleziono 5 karabinów. Gospodarza i członków bandy, złożonej z 4 osób zastrzelono.
  • 21 grudnia 1943 roku zlikwidowano 2 bandytów, natomiast za współpracę z nimi w stosunku do 10 osób zastosowano karę chłosty.
  • W nocy z 22 na 23 grudnia 1943 roku patrol Kedywu obwodu otoczył i zaatakował bandę rabunkową, niszcząc ogniem zabudowania, w których bandyci się skryli. Zabito 4 z nich, zdobyto karabin i pistolet.
  • 31 grudnia 1943 roku patrol bojowy Kedywu obwodu zaatakował, a następnie rozbił bandę złożoną z 4 ludzi. Zabito 2 kryminalistów, w tym przywódcę bandy, jednego raniono. Zdobyto karabin.
  • 12 stycznia 1944 roku patrol Kedywu obwodu zastrzelił przywódcę okolicznej bandy rabunkowej.
  • 17 stycznia 1944 roku patrol Kedywu obwodu zaatakował 4 bandytów złapanych na gorącym uczynku podczas rabunku w jednej ze wsi. W wyniku strzelaniny jeden bandyta został ciężko ranny, pozostali zdołali uciec.
  • 2 lutego 1944 roku w obwodzie zlikwidowano w jednej z miejscowości 7-osobową bandę rabunkową.
  • 28 lutego 1944 roku zlikwidowano prewencyjnie Z.P.
  • 10 marca 1944 roku zlikwidowano prewencyjnie S.L. wraz z żoną – za dekonspirację wobec Niemców komendanta jednej z placówek.
  • Dodatkowo w okresie od 21 stycznia do 20 lutego 1944 roku w samym tylko obwodzie wykonano 22 kary chłosty za gorliwe wysługiwanie się Niemcom.
  • 5 marca 1944 roku oddział bojowy obwodu rozbił w jednej z miejscowości dużą bandę rabunkową liczącą 17 osób. Zabito 2 bandytów, 1 został ranny.
  • 13 marca 1944 roku patrol Kedywu obwodu zastrzelił 3 bandytów.

Akcja na Caritas

● Więcej w osobnym artykule: Akcja na Caritas.

W połowie marca 1944 aresztowany został szef kontrwywiadu Obwodu Grójec Głuszec kpt. Maciej Gabała ps. „Marek”. 27 marca 1944 miała miejsce największa akcja zbrojna zorganizowana przez AK na terenie Grójca, mianowicie uwolnienie więźniów z budynku zajmowanego przez gestapo na ulicy Mogielnickiej (obecnie „Caritas”), w tym Macieja Gabały. Żaden z AK-owców nie zginął. Jeden z odbitych więźniów zmarł w kilka dni później na skutek wcześniejszego pobicia przez Niemców podczas śledztwa. Komendantem Obwodu Grójec AK był wówczas kpt. Dionizy Rusek ps. „Halny” i „Grań”. W odwecie za akcję Obwodu Grójec AK Niemcy rozstrzelali w Warszawie 20 zakładników. Planowali również rozstrzelać 50 Polaków na terenie powiatu grójeckiego, jednak tym planom sprzeciwił się starosta Werner Zimmermann.

Rozwiązanie oddziałów Armii Krajowej

W połowie stycznia 1945 Grójec został zdobyty przez Armię Czerwoną, a oddziały Armii Krajowej rozwiązane – rozkaz podpisał komendant obwodu 17 stycznia 1945 roku.

Okres po rozwiązaniu Obwodu AK Grójec

W marcu 1945 roku rozpoczął w Grójcu działalność Ruch Oporu Armii Krajowej, na czele którego stanął kpt. Stefan Głogowski, ps. „Józef”. Partyzanci stworzyli wywiad i umieścili agenturę w UB, zdobywali fundusze na swoją działalność, rozbrajali posterunki MO. Za brutalne traktowanie więźniów, po wcześniejszych ostrzeżeniach, w maju 1945 roku zastrzelono szefa PUBP w Warce – Ryszarda Gołębiowskiego, a dwa miesiące później szefa PUBP w Grójcu – Ładysława Inowolskiego.

W nocy 21 listopada 1945 roku 100-osobowy oddział ROAK pod wodzą kpt. Stefana Głogowskiego „Józefa” dokonał nieudanego ataku na siedzibę Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Grójcu, mieszczącą się w dawnym budynku „Caritasu” przy ul. Mogielnickiej. Mimo zmasowanego ognia partyzantom nie udało się zdobyć więzienia.

25 stycznia 1946 roku udało się odbić ze szpitala Przemienienia Pańskiego na Pradze Leona Komorowskiego „Żbika”, rannego podczas ataku na grójecki PUBP. Kilku żołnierzy ROAK, m.in. Ryszard Pietras „Cygan”, Zbigniew Maliszewski „Rwal”, Wiesław Cabanowski „Ciemny”, w biały dzień, bez jednego wystrzału, odbiło swojego kolegę strzeżonego przez uzbrojonych funkcjonariuszy UB.

Dowodzący atakiem na więzienie kpt. Stefan Głogowski „Józef” był komendantem I Ośrodka AK w Grójcu i oficerem odpowiedzialnym za odbieranie zrzutów. 27 marca 1944 roku uczestniczył w odbiciu więźniów z siedziby Gestapo w Grójcu. Z obawy przed uwięzieniem przeniósł się do stolicy, gdzie ukrywał się na Boernerowie pod nazwiskiem Stefan Madanowski. Utrzymywał stałe kontakty ze swoim oddziałem. Został aresztowany 23 maja 1946 roku w okolicach Politechniki Warszawskiej, przeszedł ciężkie śledztwo. 5 grudnia 1947 roku Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie skazał go na karę śmierci, pozbawienie praw publicznych, obywatelskich i honorowych na zawsze oraz przepadek całego mienia. Wyrok wykonano w więzieniu mokotowskim 6 lutego 1948 roku o godz. 21.00. Ciała nie wydano rodzinie, nie wiadomo, gdzie spoczywa. 30 marca 1992 roku Sąd Wojewódzki w Warszawie uniewinnił dowódcę grójeckiej partyzantki i uznał wyrok komunistycznego sądu za nieważny.

Struktura

Komenda Obwodu

  • Komendant:
    • por./kpt. Wacław Granat „Ryś” – od przełomu 1939 i 1940 roku do września 1941 roku;
    • kpt. Stefan Jodłowski „Grabowski”, „Klon” – od września 1941 do czerwca 1943 roku;
    • por./kpt. Dionizy Rusek (używający w czasie wojny nazwiska Józef Wolski) „Halny”, „Grań” – od lipca 1943 do stycznia 1945 roku.
  • Zastępca:
    • kpt./mjr Marian Zawarczyński „Mir”, „Ziemowit” – od marca 1940 do marca 1941 roku;
    • por. Wacław Granat „Ryś” – od września do listopada 1941 roku;.
    • kpt. Maksymilian Albin Głowiński „Maciek”, „Godziemba” – od stycznia 1943 do 17 stycznia 1945 roku.
  • I adiutant:
    • pchor./ppor. Bogusław Kolwas „Stopka” – do połowy 1941 roku;
    • pchor./ppor. Tadeusz Albin „Bezmian” – od 1941 do 17 stycznia 1945 roku.
  • II adiutant:
    • pchor./ppor. Stanisław Wójcik „Lach” (nazwisko okupacyjne Stanisław Jodłowski) – od drugiej połowy do końca 1941 roku.

Organizacja Obwodu

  • I – ppor. Bogusław Kolwas, ppor. Edward Zdanowicz (od 1941), por. Stefan Głogowski „Józef” (od 1943 do 19 stycznia 1945),
  • II – kpt. Edward Ziółkowski „Zośka” (do 9 września 1943), por. Jan Duszyński „Czar” (do sierpnia 1944), por. Stefan Piórkowski „Roger” (do 19 stycznia 1945),
  • III – ppor. Franciszek Sławiński „Puchacz” (do grudnia 1941), por. Tomasz Musiałowski „Lis" (do listopada 1943), por. Szymon Gawarkiewicz „Sten” (do 19 stycznia 1945),
  • IV – ppor. Aleksander Gajewski „Maciej”, ppor. Czesław Mituła „Ketling” (do VIII 1943), por. Józef Ruszkowski „Florian” (do 18 listopada 1944),
  • V – kpt. Józef Szczupak „Okrzeja”, „Żmijewski” (do 18 listopada 1944),
  • VI – kpt. Edward Gajdamowicz „Wilk”, „Mruk” (do 19 stycznia 1945),
  • VII – kpt. Stefan Piątek „Lis", „Rola” (do 19 stycznia 1945),
  • VIII – ppor. Jan Cedzidło „Piotr” (do końca 1940), por. Józef Bruski „Wojciech” (do 19 stycznia 1945),
  • IX – ppor. NN „Cis” (do połowy 1943), sierż. Marian Białkowski „Świteź” (do początku 1944), kpt. Czesław Kajzer „Cezary” (do 19 stycznia 1945).

Upamiętnienia

Zespół Szkół w Grójcu nosi imię Armii Krajowej Obwodu Głuszec-Grójec. Uroczystość nadania szkole imienia Armii Krajowej Obwodu „Głuszec”–Grójec i przekazania sztandaru odbyła się 23 marca 1991 r.[1]

Przypisy

  1. ↑ Początkowo patronem szkoły był Marian Jaworski, następnie dokonano zmiany imienia.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php?title=Obwód_Grójec_Armii_Krajowej&oldid=812”