Ośrodek VI ZWZ-AK Goszczyn

Ośrodek VI ZWZ-AK Goszczyn – jeden z dziewięciu lokalnych ośrodków najpierw Związku Walki Zbrojnej, a następnie Armii Krajowej na terenie Obwodu Grójec-„Głuszec”. Obejmował teren gmin: Goszczyn, Promna i Rykały.

Historia

Pierwsze inicjatywy związane z tworzeniem konspiracji zbrojnej w gminie Goszczyn, leżącej na południe od Grójca, pojawiły się późną jesienią 1939 roku. Od tego czasu, samorzutnie lub z inspiracji zewnętrznych, powstały zalążki następujących organizacji: Służba Zwycięstwu Polski (SZP), Narodowa Organizacja Wojskowa (NOW) zorganizowana przez pchor. Dzierzbickiego („Józef”), Komenda Obrońców Polski (KOP) – kierował nią sierż. Bolesław Dąbrowski („Znicz”). W miarę upływu czasu postępował, a zakończył się na początku 1943 roku, proces scalania tych grup w ZWZ-AK.

W 1940 roku powstała odrębna jednostka organizacyjna Ośrodek ZWZ-AK Goszczyn, podporządkowana Obwodowi Grójec-„Głuszec”. W jej skład weszły gminy: Goszczyn, Promna i Rykały, które miały status placówek. Komendantem Ośrodka VI ZWZ został mianowany kpt. sł. st. Edward Gajdamowicz („Wilk”, „Mruk”), kierownik szkoły powszechnej i nauczyciel w Piekartach koło Goszczyna.

Komenda Ośrodka VI ZWZ-AK

• komendant: kpt. sł. st. Edward Gajdamowicz („Wilk”, „Mruk”) od 1940 do 17 stycznia 1945 roku;
• zastępca komendanta: ppor. piech. rez. Władysław Bedyński („Jur”, „Nadzieja”) od 1941 do stycznia 1945 roku;
• wywiad: ppor. piech. rez. Zdzisław Bedyński („Kret”);
• kwatermistrz: st. sierż. Michał Pruś („Michałek”);
• dywersja: ppor. rez. Stanisław Sikorski („Przemko”) od połowy 1943 roku do 17 stycznia 1945 roku;
• WSOP: Stanisław Skoczek („Wir”);
• WSK: Bronisława Zielińska („Agawa”).

Wszyscy wyżej wymienieni z wyjątkiem „Michałka” byli nauczycielami lub pełnili tę funkcję w czasie okupacji.

Punktem kontaktowym Komendy Ośrodka VI, miejscem odpraw i spotkań konspiracyjnych był w Goszczynie dom Piotra Bedyńskiego, gdzie mieszkał też jego syn, ppor. Władysław Bedyński („Jur”), zastępca komendanta Ośrodka. Tu też co tydzień Wacław Sikorski z Sielca dostarczał prasę podziemną z Grójca i stąd była ona rozprowadzana do punktów terenowych.

Ośrodek Goszczyn w fazie swojego pełnego rozwoju składał się z 6 placówek:

• I Goszczyn – dowódca ppor. Władysław Bedyński („Jur”) do 1943 roku, od 1943 roku kpr. pchor. Edmund Marszał („Gryf”);
• II Olszew – dowódca plut. Franciszek Małachowski („Mars”);
• III Sielec – dowódca plut. pchor., ppor. Stanisław Sikorski („Przemko”)
• IV Kozietuły – dowódca kpr. Grzejczyk;
• V Długowola – dowódca sierż. Bolesław Dąbrowski („Znicz”);
• VI Broniszew – dowódca sierż. Gugała.

Z informacji zawartych w notatkach Edmunda Marszała wynika, że na początku 1941 roku powstała w Goszczynie drużyna licząca ponad 30 żołnierzy, dowodzona przez plut. rez. Bronisława Włodarczyka. Trzon jej stanowili podoficerowie zawodowi lub rezerwy: wachm. Bolesław Dąbrowski („Znicz”, „Tygrys”) – były żołnierz armii amerykańskiej, a następnie armii gen. Hallera, kpr. zaw. Kazimierz Rewicki, kpr. zaw. Stanisław Lepioszko, mat rez. Władysław Wielgus („Wicher”). Brak jest informacji o działalności tego plutonu.

Werbowanie ochotników do organizowanych plutonów przebiegało sprawnie i wkrótce większość wartościowej młodzieży męskiej znalazła się w konspiracji wojskowej. Odbywało się bieżące szkolenie. Jesienią 1941 roku z Ośrodka VI zostali skierowani do Mogielnicy, gdzie został zorganizowany Zastępczy Kurs Szkoły Podchorążych Piechoty, Marian Bedyński („Żmija”) i Kazimierz Zieliński („Strzała”). W tym samym czasie zorganizowano Zastępczy Kurs Szkoły Podchorążych Piechoty w Przybyszewie nad Pilicą i tam odbył naukę Edmund Marszał („Gryf”).

Wkrótce po ukończeniu kursu kpr. pchor. „Gryf” został mianowany dowódcą drużyny. Oprócz żołnierzy z Goszczyna weszły do niej również sekcje: z Broniszewa dowodzona przez mata Władysława Wielgusa („Wicher”) i z Józefowa pod dowództwem plut. „Gołębia” (NN). Po włączeniu tych sekcji oddział „Gryfa” odpowiadał liczbowo plutonowi.

W połowie 1943 roku została zaktywizowana działalność dywersyjna w Obwodzie Grójec-„Głuszec”. Dowódcą dywersji w Ośrodku VI został mianowany ppor. Stanisław Sikorski („Przemko”). Był on nauczycielem, który w czasie wojny powrócił do rodzinnej wsi Sielec. Wyróżniał się odwagą i zdecydowaniem. Był wymagającym w stosunku do siebie, a także podwładnych i przez nich lubianym. Na polecenie ppor. „Przemka” „Gryf” skompletował sekcję przeznaczoną do zadań specjalnych, składającą się z najlepszych żołnierzy z drużyny goszczyńskiej. W jej skład weszli Henryk Marszał („Sęp”), Wacław Kuran („Ryba”), Zygmunt Dzwonek („Koń”), Bolesław Dąbrowski („Tygrys”), Antoni Orzechowski („Topór”), Stanisław Lepioszko, Henryk Ukleja, Edward Wilczyński.

Brak jest informacji dotyczących stanu uzbrojenia w Ośrodku VI. Wiadomo, że były przynajmniej dwa magazyny. Jeden z nich znajdował się w majątku Lisew i z niego oddział z Goszczyna zabrał broń maszynową i materiały wybuchowe w związku z zamierzoną akcją uwolnienia więźniów z budynku „Caritas” w Grójcu, w marcu 1944 roku. Drugi magazyn został wykonany w gospodarstwie ojca Edmunda Marszała w Goszczynie. Na polecenie ppor. Bedyńskiego („Jur”), „Gryf” razem z kuzynem Wacławem Kuranem („Ryba”) wykonał skrzynię drewnianą obitą papą, którą po wypełnieniu bronią zakopał w sąsieku w stodole we wspomnianym gospodarstwie. Miejsce ukrycia broni zostało zamaskowane słomą, a dostęp do niego znali tylko „Gryf” i „Ryba”. Schowek wykonano wiosną 1942 roku i umieszczono w nim wówczas: 12 mauzerów polskiej produkcji wraz z 1200 sztukami amunicji, 2 pistolety sten, parabellum wraz z dużą ilością amunicji zdobyte na Niemcach, 1 vis dość zniszczony na skutek długotrwałego przebywania w ziemi oraz 7 innych pistoletów. Do większości z nich nie było amunicji. Poza bronią znalazło się w skrzyni kilka polskich granatów i kilka woreczków trotylu. Nawet uwzględniając kilkanaście karabinów, które zostały przywiezione zza Wisły, to trzeba stwierdzić, że uzbrojenie znajdujące się w dyspozycji Ośrodka VI było bardzo skromne.

W walce z okupantem, a także na skutek aresztowań zginęło 29 żołnierzy AK z Ośrodka VI Goszczyn, w tym z Kozietuł – 18, z Rykał – 6, z Piekart – 3, z Sielca – 1 i z Olszewa – 1.