Grójec

Grójec – miasto w Polsce położone w województwie mazowieckim, siedziba powiatu grójeckiego oraz miejsko-wiejskiej gminy Grójec.

Miasto na pograniczu Wysoczyzny Rawskiej i Równiny Warszawskiej. Przez miasto przepływa Molnica, będąca dopływem rzeki Kraski. Ośrodek regionu sadowniczego, z wysokim udziałem warzywnictwa.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Grójec liczył 16 758 mieszkańców.

Historia

Prehistoria

● Więcej w osobnym artykule: Prehistoria Grójca.

Grójec jest uznawany za jedną z najstarszych osad na południowym Mazowszu. Potwierdzenie starożytności miasta poświadczają stanowiska archeologiczne umiejscowione w Grójcu i najbliższych okolicach. Wydobyto stąd materiał świadczący o istnieniu w tym właśnie miejscu ciągłości osadniczej od młodszej epoki kamienia. Stanowiska z epoki brązu (1450-550 r. p.n.e.) i wczesnej epoki żelaza (650-400 r. p.n.e.) są już dość liczne.

Średniowiecze

W XI i XII w. istniał w dzisiejszym Grójcu gród kasztelański, który znajdował się na miejscu dzisiejszego kościoła farnego. Jego poprzednikiem był prawdopodobnie gród znajdujący się w Woli Worowskiej.

Miasto wzmiankowane po raz pierwszy w 1234 r. jako Groze w dokumencie księcia mazowieckiego Konrada I, wystawionym w podradomskim Skrzynnie, przy okazji utworzenia tamże nowego okręgu administracyjnego. Wywodzi swą nazwę od staropolskiego wyrazu grodziec oznaczającego ‘zamek, gród, miasteczko’.

Wzniesiono wówczas na wzgórzu grodowym drewniany kościół i wówczas osada stała się jednym z największym ośrodków władzy książęcej na południowym Mazowszu. Od połowy XI wieku był kasztelanią (siedzibą kasztelana), która obejmowała początkowo całe południowo-wschodnie Mazowsze. W XII wieku mieściła się tu również siedziba archidiakonatu mazowieckiego (w diecezji poznańskiej). Pierwszym proboszczem nowej parafii był niejaki Przedpełk (1241 r.). Dodać należy, że dokumenty z roku 1234 poświadczają bytność w kasztelańskim Grójcu samego księcia Konrada I, który przybył tu na spotkanie z prepozytem kościoła kolegiackiego, wspomnianym wyżej Przedpełkiem (Pulko). Niestety nie wiadomo pod jakim wezwaniem znajdował się wówczas grójecki kościół.

W roku 1257 zanotowano również przybycie do Grójca samego księcia Siemowita i to w drugi dzień po świętach Bożego Narodzenia. Powiązania księcia z tą miejscowością sięgają pierwszych lat jego panowania, kiedy to w roku 1249 towarzyszem jego wypraw i podróży był niejaki Racław, kanonik z Grójca. W pocztach książęcych bardzo często towarzyszyli duchowni z kolegiaty grójeckiej, formujący bezpośrednio intelektualne środowisko książęce. Wspomniany pobyt księcia w Grójcu miał zapewne charakter dorywczy, związany ze sprawowaniem władzy, choć właśnie pobyt władcy tu i to w okresie Świąt Bożego Narodzenia świadczyć może o istnieniu w Grójcu odpowiednich pomieszczeń mieszkalnych godnych księcia, choć przecież owa niewielka odległość od Czerska (około czterech godzin jazdy konnej) nie wyklucza również i tej możliwości, że święta te spędził książę w stołecznym grodzie dzielnicy południowej.

Siedziba archidiakonatu i kasztelana została przeniesiona w 1245 r. z Grójca do niedalekiego Czerska, co było wynikiem od dawna planowanej akcji, z uwagi na szybki wzrost znaczenia tego drugiego, jako że w roku 1225 (po zjeździe książąt) przeniesiono tam do nowo konsekrowanego kościoła w Czersku aż trzy prebendy grójeckie. Prawdopodobną przyczyną przeniesienia ośrodka władzy z Grójca do Czerska było umiejscowienie tam przeprawy wiślanej na wspomnianym trakcie handlowym Ruś-Pomorze i konieczność ufortyfikowania tej rubieży przed częstymi najazdami Prusów i Litwinów.

Decyzja ta przyniosła niewielkie zmiany w życiu osady, bowiem nadal skupiało się tu życie handlowe regionu. Grójec położony był przecież na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych wiodących: do Krakowa, który biegł przez: Lewiczyn, Goszczyn, Przybyszew, Białobrzegi (być może Promnę), Siekluki i Radom, oraz z Rusi na Pomorze. Droga do Czerska była właśnie fragmentem owego traktu, biegła przez Żyrów, Drwalew i Staniszewice.

Kiedy Siemowit III znosi system zarządzania oparty na kasztelanii i wprowadza – wzorem Korony – powiaty, Grójec staje się (obok Czerska, Warki i Garwolina) siedzibą nowej jednostki administracyjnej, zarządzanej przez starostę.

Z czasem władzę nad osadą przejął bezpośrednio książę, wspomniany już Konrad I (sprawca sprowadzenia w roku 1226 Krzyżaków), władca rozsądny i zapobiegliwy, który na należącej do niego ziemi osadził wolnych osadników nadając im różnorodne ulgi. Tego typu ustępstwa były przywilejami. Pierwszym przywilejem była lokalizacja tu wsi na prawie niemieckim, co nastąpiło na przełomie XIII i XIV wieku.

Nadanie praw miejskich

Miejscowość mimo swojego znaczenia w regionie otrzymała prawa miejskie dopiero w 1419 r. z nadania księcia mazowieckiego Janusza I Starszego, syna Siemowita III. Była to jedna z ostatnich lokacji na tym terenie, sąsiednia Mogielnica była już miastem od prawie stu lat. Świadczy to jednak jako dowód na nadrzędność Grójca – po prostu nie było potrzeby wcześniejszej lokacji, jako że mieszkańcy osady z racji usytuowanego tu ośrodka władzy mieli się dobrze, a dzięki nadaniom bywających tu możnych i tak cieszyli się znacznymi swobodami.

„My Janusz, z Bożej łaski książę czerski, warszawski, ciechanowski, wyszogrodzki i zakroczymski, nadajemy osadzie Grodziec, położonej w ziemi czerskiej mazowieckiego województwa prawa miejskie chełmińskie i mając na uwadze dalszy jej rozwój, przyznajemy jej prawo posiadania łaźni, wagi, postrzygalni sukna, oraz możliwość uzyskania innych dochodów z pobierania opłaty mostowej na rzece Molnicy, wykonywania różnych rzemiosł i handlu i zwalniamy ją od wszelkich ceł na transport różnych towarów po ziemi mazowieckiej. Podpisano: Janusz I Starszy, książę, Anno Domini 1419”

W owym czasie Grodziec nie posiadał żadnych stałych dochodów w postaci choćby podatków. Jedynym majątkiem były należące do niego grunty. Znacznie poprawiło budżet młodego miasta nadanie księcia Bolesława IV – następcy Janusza I – który to nadał miastu łąkę zwaną Błonie, położoną u stóp grodziska od strony północnej. Inne przywileje nadane miastu drogą lokacji lub jej późniejsze potwierdzenia, były nie tylko źródłem dochodów miasta, ale stanowiły również ważny w rękach władz miejskich instrument kontroli nad prawidłowością rozwoju handlu czy rzemiosła.

XVI-XVIII wiek

Z czasem miasto położone centralnie w Ziemi Czerskiej otrzymało statut miasta powiatowego wchodzącego do roku 1526 w skład Księstwa Mazowieckiego. Po wcieleniu Mazowsza do Korony pozostawało aż do czasów zaborów miastem powiatowym w województwie mazowieckim. Królowie polscy, Zygmunt I Stary i jego syn, Zygmunt August potwierdzali nadane niegdyś miastu przywileje i nadali wiele nowych, między innymi: ustanawiając prawo do targów (we wtorki) i jarmarków (trzech w roku). Miasto rozwijać się zaczęło wokół prostokątnego rynku, otoczonego dość regularną siatką ulic. Z czasem powstała tu łaźnia, waga, postrzygalnia sukna, a w rynku okazały, drewniany ratusz (spalony przez Szwedów podczas potopu szwedzkiego).

Na przełomie XVI i XVII w. słynął z produkcji piwa (popularnego w Warszawie) i strun do lutni oraz z kilku murowanych budynków, zwłaszcza z murowanego kościoła pw. św. Mikołaja Biskupa.

Rzemieślnicy zrzeszeni byli w bractwach cechowych: kuśnierzy, szewców (przywilej na założenie cechu pochodzi z 1468 roku), kowali, piekarzy, krawców, mieczników i młynarzy. Oni to stanowili główny trzon mieszkańców miasta, choć niemała ich część trudniła się też rolnictwem. Rzemiosło rozwijało się dzięki właściwie opracowanym statutom cechowym i przywilejom książęcym, między innymi przywilejem księcia Stanisława, który to w roku 1524 określił warunki kształcenia uczniów w rzemiośle i jakości produkcji.

Miasto bogaciło się czerpiąc dochody z:

• opłat mostowych z trzech mostów wystawionych przez mieszczan na rzece Molnicy
• opłat wnoszonych przez rzemieślników oraz dzierżawców kramów i jatek
• opłaty brukowej, tj. za użytkowanie brukowanych ulic, co świadczyło o zamożności mieszkańców miasta i znacznie rozwiniętej urbanizacji

Dalsze ożywienie życia społeczno-gospodarczego spowodowała decyzja sejmu piotrkowskiego (1567 r.) o tym, aby roki ziemskie „były sądzone y odprawowane przez dwa dni, w Poniedziałek y Wtorek... w Czersku, a potym w Groycu we Srzodę y Czwartek w drugim tygodniu”. Podniosło to również rangę tego miasta.

W 1564 r. Grójec miał ok. 245 domów, głównie drewnianych, w tym 35 niezamieszkałych, a liczbę mieszkańców szacować można na ok. 1200. Miasto stało się wówczas ośrodkiem administracyjnym i gospodarczym miejscowych dóbr królewskich, czyli grodeckiego starostwa niegrodowego. W mieście sprawowano sądy zwane rokami (1440), a następnie radzieckie, ziemskie i grodzkie.

Miejscowi proboszczowi prowadzili w grodzie elementarną szkółkę parafialną i choć jej ówczesny poziom wiele pozostawiał do życzenia, to jednak wielu jej absolwentów zostało studentami Akademii Krakowskiej. W latach 1510-1570, z niewielkiego wówczas Grójca uczęszczało na wykłady krakowskiej Alma Mater aż 19 studentów, podczas gdy z pobliskiego Tarczyna jedynie 9, a ze stołecznego wówczas Czerska – 11. Wśród owych żaków znalazł się także syn grójeckiego mieszczanina, młynarza i wielkiego pieniacza, Piotr Skarga (Powęski), późniejszy jezuita i znakomity kaznodzieja króla Zygmunta III Wazy, autor „Kazań sejmowych”.

Na przełomie XVI i XVII w. założony został szpital, który w 1615 uposażył wspomniany wyżej, urodzony w Grójcu Piotr Skarga (Fundacja ks. Piotra Skargi). W tymże stuleciu urodził się w Grójcu Grzegorz Knapski, filolog i poeta. W latach 1520-1530 wzniesiono, w stylu gotyckim, murowany kościół parafialny p.w. św. Mikołaja.

Liczne pożary, z których największy odnotowano w 1530 roku, zmusiły do wznoszenia trwalszych budowli. Mury, symbol miasta i powagi mieszczan, pojawiły się również w herbie, którego wyobrażenie znajdujemy na pieczęciach od XVI w. począwszy.

Miasto było zniszczone w 1656 r. podczas potopu szwedzkiego, co skutecznie zahamowało jego rozwój. W Grójcu zostało wówczas tylko 16 domów i kilkadziesiąt osób, a z 40 ogrodów uprawiano zaledwie 15. „Ratusz, łaźnia, postrzygalnia i waga – to wszystko przez nieprzyjaciela zniszczało.” Brakowało młyna, zniknęli piwowarzy. „Jeden tylko mieszczanin ma kocieł swój, w którym czasem piwo warzy.” Dała się zauważyć dość poważna migracja grójeckich mieszczan do niedalekiej Warszawy, która w 1596 została siedzibą władców Polski.

Zaprzestano też odbywania tu posiedzeń sądów ziemskich (roki).

Odbudowa ze zniszczeń postępowała powoli; drzewiany Grójec zresztą często się palił. W 1. ćw. XVIII w. jeden ze starostów, aby ożywić gospodarkę miasteczka, wystarał się o przywilej na przeniesienie targu z soboty na niedzielę. Niedzielny targ przyczynił się do obniżenia frekwencji na nabożeństwach w Lewiczynie, co wywołało ostrą reakcję ks. Jana Stanisława Kostki Wujkowskiego, dziekana grójeckiego.

Jeszcze w 1690 sejm warszawski widząc „częste ognie, wielkie spustoszenia... Warki y Grodzca... do lat ośmiu, od wszelkich Rzeczypospolitey podatkow, mieszczanow, y żydow, obywatelow tamecznych, iako zgorzałych, y zdezolowanych” — uznał za wskazane uwolnić. Dopiero w 1792 przywrócona została dawna praktyka odbywania sądów ziemskich — „alternatą w Groycu i Warce”.

W 1674 r. Grójec liczył 26 domów. W 1765 r. miasto miało tylko 35 domów, kilka lepianek, jedną karczmę i wystawiony jeszcze w 1520, bardzo zniszczony, gotycki kościół. Wiek XVIII zakończyło z 78 domami i ok. 450 mieszkańcami.

1795-1914

W wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej, w 1795 r. Grójec znalazł się w zaborze pruskim jako ośrodek powiatu czerskiego w prowincji Prusy Południowe. Wtedy to zaginęła większość dokumentów miejskich i cechowych. U progu nowych rządów w mieście stało 78 domów (1797). W 1807 r. wszedł w skład Księstwa Warszawskiego (departament warszawski), a osiem lat później – Królestwa Polskiego (województwo mazowieckie, a potem gubernia warszawska).

Wskaźniki demograficzne miasta na początku XIX wieku zdecydowanie się poprawiły: Grójec liczył 1037 mieszkańców w 1808 r. i 1685 w 1827 r. Było to spowodowane przyrostem liczby ludności żydowskiej i stacjonowaniem oddziałów wojskowych. Przeprowadzenie bitych traktów, w tym nowej drogi z Warszawy do Radomia przez Grójec (w latach 1825–1830) przyczyniło się do ożywienia handlu zbożem.

● Więcej w osobnym artykule: Żydzi w Grójcu.

W 1829 r. gród Skargi nie wyglądał zbyt imponująco. Owszem, w centrum był rynek z ratuszem, ale tylko ok. 20 ulic – ciasnych (Wąska), krótkich (Przechód) i niebrukowanych (Piaskowa, Iłowa). Przeważały nazwy kierunkowe: Warecka, Kielecka, Radomska, Krakowska, Warszawska, Wilczogórska. Do lokalnej historii odnosiły się jedynie nazwy dzielnic: Starostwo i Skargowo vel Skargowszczyzna. Do tradycji kościelnych nawiązywały: Kościelna, Farna i Poświętne; na cmentarz katolicki prowadziła Żałobna. O obecności artylerzystów świadczyła Wojskowa, zaś o rustykalnym charakterze miasta – Stodolna. Ówczesna Warecka w zasadzie pokrywała się z obecną Krótką i dochodziła do dzisiejszej ul. Piłsudskiego (wtedy: Gościniec Warecki). Dookoła rozpościerały się ogrody, place i kliny (miejskie, plebańskie, starościńskie, stodolne, wojskowe).

W 1857 r. w mieście został zbudowany szpital, uposażony niegdyś przez Piotra Skargę, fundatora dawniejszego jeszcze szpitala.

W 1862 r. Grójec miał 2825 mieszkańców, w tym 768 katolików i aż 2048 starozakonnych. Domów drewnianych było 110, murowanych jedynie 16. Symbolem miasta był ratusz, zbudowany według miejscowej tradycji w latach zaboru pruskiego, zaś zdaniem historyków sztuki na początku lat 20. XIX w. według projektu Hilarego Szpilowskiego. Grójec posiadał wówczas: areszt detencyjny, jatki rzeźnicze i piekarskie, szopę na narzędzia ogniowe, rzeźnię, piętrowy spichrz (prywatny), dwa młyny, wiatraki, cegielnię, szpital, aptekę, dwie szkółki elementarne (męską i żeńską), sąd pokoju (okręgowy), stację pocztową, koszary wojskowe.

Drzeworyt z „Tygodnika Ilustrowanego” przedstawiający Grójec z poł. XIX wieku

Do roku 1863 miasto przeżywało swe dni spokojnie. Po wybuchu powstania styczniowego odżyła wśród mieszkańców nadzieja wolności. Po jego zaś upadku grójczanie przeżywają okres rozczarowań i upokorzeń. Za dość liczny udział mieszkańców w działaniach powstańczych miasto zostało obłożone wielkimi podatkami, a władze carskie zbudowały tu garnizon wojskowy i budynek aresztu.

W 1867 r. Grójec został siedzibą powiatu, utworzonego przez władze carskie. Z tego właśnie roku pochodzi rycina zamieszczona w „Tygodniku Ilustrowanym”. W roku 1879 teren powiatu znacznie się powiększył, w związku z przyłączeniem do niego części powiatu górnokalwaryjskiego. W mieście dowództwo garnizonu powierzono Konstantemu Krupskiemu - ojcu Nadieżdy, późniejszej towarzyszki życia Włodzimierza Lenina, która spędziła w mieście lat kilka.

W mieście założone zostaje Towarzystwo Zaliczkowo-Wkładowe (1872) i szkółka rzemieślnicza.

Pożar miasta w 1882 r. niszczy północno-zachodnią część miasta, ale pozytywnie wpływa na jego rozbudowę – zaczęto wówczas wznosić budynki murowane. Pożar był również chrztem bojowym Korpusu Straży Ogniowej, powołanego rok wcześniej przez mieszkańców Grójca.

Władysław Reymont, pielgrzymujący w 1894 r. do Częstochowy przez Grójec, zauważył: Bardzo przyzwoite miasto powiatowe. Ma tylko bruki tak spiczaste, że ledwie iść mogłem. Cukiernię znalazłem, ale nie było w niej herbaty. Stojący na wzgórzu kościół wydał mu się bardzo mały.

Pod koniec XIX wieku wraz z poprawą sytuacji na wsi, sadownictwo przestawało być elitarne i coraz częściej zakładano sady chłopskie, pierwsze na większą skalę. Sadownictwo wkrótce zaczęło odgrywać bardzo ważną rolę w gospodarce Grójca i jego okolic.

● Więcej w osobnym artykule: Sadownictwo na ziemi grójeckiej.

Powstały niewielkie przedsiębiorstwa przemysłowe branży spożywczej, rozwinęły się cegielnie produkujące budulec na rynek stołeczny, garbarnia, mydlarnia i olejarnie.

W następnych latach wciąż wzrastała liczba ludności i w 1914 r. doszła do 7500 mieszkańców. Wtedy też doprowadzono do Grójca linię kolei wąskotorowej łączącą miasto z Warszawą (1914), następnie przedłużoną do Mogielnicy (1917) i Nowego Miasta nad Pilicą (1924), istniało również połączenie z cukrownią „Czersk” k. Jasieńca. W 1914 miasto otrzymało zezwolenie na odbywanie sześciu jarmarków w roku, wszystkie we czwartki.

I wojna światowa

W latach okupacji niemieckiej 1915–1918 burmistrz Grójca i radni wzięli się do szeroko pojętych generalnych porządków. Zamówiono blaszane tablice z nazwami ulic oraz numerami domów. Staro-Warszawską przemianowano na Szpitalną, Włodarszczyznę na Ogrodową, ulicę bez nazwy na Worowską. Wymierzono – wiodącą do stacji kolejki wąskotorowej – Drogę Laskową, czyli dzisiejszą Laskową. Dużego znaczenia nabrała także druga ulica prowadząca do stacji kolejki – Warecka (dawny Gościniec Warecki), której bruk – w związku z dużym ruchem ulicznym – należało ciągle poprawiać. Ulicę Wojskową przemianowano na Piotra Skargi.

W 1917 r., na fali ogólnonarodowego entuzjazmu wywołanego obchodami setnej rocznicy śmierci „naczelnika w sukmanie”, nowo założony park miejski ochrzczono imieniem Tadeusza Kościuszki. Kontynuowano – zaczętą jeszcze za rosyjskich rządów – budowę domu ludowego.

1918-1939

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Grójec pełnił rolę miasta powiatowego w województwie warszawskim. Grójec stał się siedzibą powiatu grójeckiego o powierzchni 1699 km², posiadającego ponad 127 tys. mieszkańców, 4 miasta i 8 gmin.

Jeszcze w 1918, niedługo po zakończeniu działań wojennych, utworzono w mieście sieć szkół, między innymi i gimnazjum.

U progu niepodległości (1919 r.) Grójec liczył 9780 mieszkańców, w tym 5555 Żydów, chlubiących się drewnianą synagogą przy Bożniczej oraz siedzibą kahału przy ul. Lewiczyńskiej.

W 1919 r. ukazała się pierwsza monografia Grójca autorstwa Wacława Skarbimira Laskowskiego.

Miasto nadal rozwijało się głównie na wschód, w kierunku stacji – wzdłuż Wareckiej. Aby wspomóc rozbudowę miasta, w 1925 roku powołano Komitet Rozbudowy Miasta Grójca (działający do wybuchu II wojny światowej), który przyczynił się ożywienia ruchu budowlanego. W międzywojniu zbudowało kilka budynków użyteczności publicznej. Najpierw zbudowano tam gmach Starostwa Powiatowego, następnie zaś Publiczną Szkołę Powszechną nr 1 im. Pierwszego Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza oraz Dom Ludowy im. Tadeusza Kościuszki (po II wojnie światowej siedziba kina „Odra“, potem Centrum Kultury Regionalnej, obecnie Grójecki Ośrodek Kultury). Na początku lat 30. wytyczono dzielnicę dla średniozamożnej ludności: ul. Środkowa, Graniczna i Dolna oraz ulicę bez nazwy, czyli Polną.

W dniu 3 listopada 1928 r., tuż przed 10. rocznicą odzyskania niepodległości, Rada Miejska jednomyślnie uchwaliła przemianowanie Wareckiej na Marszałka Piłsudskiego, jednocześnie Komendantowi nadano tytuł Honorowego Obywatela Grójca. W 1937 r. nowo otwartej ulicy (dawniej Droga Wiatraczna bądź Dróżka Wiatraczna) nadano nazwę Polskiej Organizacji Wojskowej.

W tym czasie było tu 12 zakładów produkcyjnych (zatrudniających prawie 70 osób), w tym młynarskie oraz fabryka wyrobów cementowych, kafli i urządzeń rolniczych. Ponadto były trzy szkoły podstawowe oraz Koedukacyjne Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące Wydziału Powiatowego, 2 kasy spółdzielcze i tyleż prywatnych, cztery biblioteki, dom ludowy i kino-teatr.

W roku 1932 utwardzono nawierzchnię drogi Warszawa-Radom, co pozwoliło na utworzenie na całej trasie stałej komunikacji międzymiastowej.

W 1921 w Grójcu strajkowali robotnicy rolni z okolicznych majątków ziemskich, a w 1936 przez 11 dni – kolejarze z wąskotorówki (WKD). Oddział Powiatowy ZNP wydawał w 1939 roku „Echo Grójeckie”, miesięcznik społeczno-polityczny.

II wojna światowa

● Więcej w osobnym artykule: Grójec w czasie II wojny światowej.

Handlarz na wozie zaprzężonym w osły na rynku w Grójcu, sierpień 1942

W 1939 r. Grójec miał ok. 11 500 mieszkańców (w tym ok. 5 tys. Żydów) i ok. 30 ulic.

Działania wojenne w Grójcu rozpoczęły się bombardowaniami 6 września 1939 roku. Wojska niemieckie wkroczyły do miasta dwa dni później, 8 września.

W październiku 1939 r. został włączony przez Niemców do dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa.

W roli gospodarzy miasta Niemcy wyasfaltowali ulice Skargi i Piłsudskiego, zbudowali basen koło budynku starostwa i fontanny na rynku. Okres wojny miasto przeżyło dość spokojnie, zaopatrując stolicę w żywność i udzielając schronienia jej mieszkańcom. W przerażenie wprawiały ogniste łuny nad Warszawą i dochodzące stamtąd niesamowite wieści.

W mieście i okolicy zorganizowano ruch oporu. Grójeckie było terenem działania licznych oddziałów partyzantów walczących z okupantem. Najważniejszą z organizacji ruchu oporu była Armia Krajowa, która utworzyła na terenie powiatu grójeckiego obwód Grójec-„Głuszec”. W wyniku działań odwetowych po akcji sabotażowej Gwardii Ludowej, Niemcy dokonali obławy na działaczach Polskiej Partii Robotniczej oraz ich publicznej egzekucji w Grójcu i Goszczynie.

Przeprowadzono kilka udanych akcji zbrojnych, z najważniejszą - akcją na „Caritas” na czele.

Getto żydowskie w Grójcu

● Więcej w osobnych artykułach: Żydzi w Grójcu oraz Getto w Grójcu.

Decyzja o utworzenia przez Niemców żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej w Grójcu zapadła w listopadzie 1940 roku. 25 listopada tego roku, stosując się do zarządzenia starosty, Zarząd Miejski w Grójcu podał do ogólnej wiadomości, że utworzona została dzielnica żydowska. Przesiedlenie nastąpiło natychmiastowo - po 28 listopada Żydzi mieszkający poza wyznaczoną strefą podlegali karze.

Getto zlokalizowano w zachodniej części miasta w rejonie ulic: Kościelnej, Mszczonowskiej, Lewiczyńskiej i Mogielnickiej. Getta nie otoczono murem, jednak nie można go było opuszczać pod groźbą kary śmierci. Panowały tam trudne warunki: przeludnienie, choroby, głód, brak opału.

Getto grójeckie istniało zaledwie trzy miesiące – ostateczna deportacja grójeckich Żydów do getta warszawskiego nastąpiła pod koniec lutego 1941 roku. Około 100 Żydów przewieziono tam ciężarówką, pozostałym Niemcy nakazali zgromadzić się na placu targowym przed ratuszem. Uformowanych w kolumnę Żydów przepędzono na stację grójeckiej kolejki wąskotorowej, gdzie zostali załadowani do bydlęcych wagonów i wywiezieni do getta w Warszawie (a stamtąd następnie najczęściej do obozu zagłady w Treblince).

Niemcy pozostawili w Grójcu jedynie kilkadziesiąt potrzebnych im osób – żydowskich fachowców, dla których stworzono tzw. małe getto.

Wyzwolenie Grójca

Grójec został wyzwolony 15 stycznia 1945 r. (na pamiątkę tego faktu ulicę Warszawską przemianowano na 15 Stycznia), zaś pierwsze oddziały Wojska Polskiego maszerowały jego ulicami w lutym tego samego roku.

Po 1945 roku

● Więcej w osobnym artykule: Grójec w czasach PRL-u.

W okresie pojałtańskiej Polski postępował rozwój cywilizacyjny i gospodarczy, przybywało mieszkańców, domów i ulic. Nie dało się uniknąć zmian mających symbolizować „postępowe” przemiany społeczno-polityczne, wszechobecną ideologię oraz obowiązującą wykładnię dziejów. Zamiast Marszałka Piłsudskiego – Związek Walki Młodych, zamiast Polskiej Organizacji Wojskowej – Świerczewskiego, zamiast Rynku – najpierw Plac Stalina, potem Plac Wolności. Laskową przemianowano na Dwudziestolecia, Radomską na Aleję Niepodległości. Manifest PKWN z 22 lipca 1944 r. uczczono ulicą 22 Lipca.

Po II wojnie światowej Grójec pozostał siedzibą władz powiatu o pow. 1230 km² i zamieszkałego przez ponad 90 tys. osób.

Grójec stał się ośrodkiem najważniejszego w kraju regionu sadowniczego i warzywniczego, o skali produkcji oddziałującej na cały rynek europejski.

● Więcej w osobnym artykule: Sadownictwo na ziemi grójeckiej.

Do większych inwestycji z lat Polski Ludowej należą: budowa stadionu, nowego szpitala (1974) i gmachu szkoły podstawowej, tzw. „dwójki”. Większość rozrastającego się miasta skanalizowano i zwodociągowano. W połowie lat 70. pod budownictwo jednorodzinne przekazano teren położony w obrębie Al. Niepodległości i ul. Lewiczyńskiej. Wybierając patronów nowych ulic, sięgnięto m.in. do etosu II wojny światowej: Gwardzistów, Armii Ludowej, Batalionów Chłopskich. Władze jako patrona ulicy nie zaakceptowały Armii Krajowej, choć podobno przemycono nazwę w zawoalowanej formie: Walecznych. Patronem nowej ulicy domów jednorodzinnych ustanowiono żołnierza Gwardii Ludowej rodem z niedalekiego Uleńca, Władysława Pietrusiaka (1909–1944), który przez rok uczęszczał do grójeckiego gimnazjum.

Baner reklamowy Spółdzielni Ogrodniczej w Grójcu (1968 r.)

Powstały nowe zakłady pracy: Zakłady Przemysłu Terenowego, ZTS FSC „POLMO” (filia warszawskiej Fabryki Samochodów Osobowych - 1973 rok), Spółdzielnia Ogrodnicza, PKS, TECHNOCHEMIA i szereg innych. Wyraźnie wzrosła liczba placówek usługowych, zwłaszcza handlowych. Oddano do użytku (1987) Dom Sadownika (?), w którym znajdowało się Muzeum Sadownika.

Od lat 60. XX wieku corocznie w Grójcu organizowane jest Święto Kwitnących Jabłoni (wcześniej - od 1959 roku - święto było obchodzone w różnych miejscowościach), któremu potem zaczął towarzyszyć Ogólnopolski Konkurs Poetycki „O Laur Jabłoni”, zainicjowany przez Klub Miłośników Literatury i Sztuki.

W wyniku reformy administracyjnej z 1975 r. zlikwidowano powiaty, tworząc nową sieć województw. Miasto weszło w obręb województwa radomskiego.

Pod koniec lat 70. miasto otoczono kilkukilometrową obwodnicą międzynarodowej arterii komunikacyjnej nr 7 i przeprowadzono tranzytową trasę Rosja – Europa Zachodnia (droga krajowa nr 50).

W latach 70. i 80. wybudowano szereg osiedli mieszkaniowych wybudowanych w technologii wielkopłytowej: „Centrum”, „Polna”, „Targowica”.

Po 1989 r.

W 1990 Grójec stał się siedzibą Urzędu Rejonowego działającego na terytorium 1390 km² (103,5 tys. mieszkańców) i obejmującego gminy: Belsk Duży, Błędów, Chynów, Goszczyn, Grójec, Jasieniec, Mogielnica, Pniewy, Promna i Warka oraz miasta: Grójec, Mogielnicę, Nowe Miasto nad Pilicą i Warkę. Na koniec 1992 roku odnotowano w Grójcu 16 647 mieszkańców.

W 1990 r. ulicę Związku Walki Młodych przemianowano na Józefa Piłsudskiego, a 22 Lipca na Jana Pawła II. 24 kwietnia nowo powstała, miejska „Gazeta Grójecka” informowała: Nie ma już ulicy Związku Walki Młodych – jest Józefa Piłsudskiego. W kolejce do zmiany czekają: Armii Ludowej, Gwardzistów, Świerczewskiego, 22 Lipca, Dwudziestolecia, Trzydziestolecia, Czterdziestolecia, … i starczy!. Uwadze redakcji umknęła uchwała o przemianowaniu 22 Lipca na Jana Pawła II. Jeszcze w 1990 r. ul. 15 Stycznia przemianowano na Armii Krajowej, zaś ul. Świerczewskiego na POW. Potem ul. Dwudziestolecia przemianowano na Laskową, ul. Pietrusiaka na Bankową. Wśród nowych ulic przybyły: Józefa Wybickiego i Strażacka.

Po kolejnej reformie samorządowo-administracyjnej w 1999 r. Grójec jest siedzibą władz powiatu grójeckiego, należącego do województwa mazowieckiego.

W latach 2006–2008 wraz z rozbudową drogi krajowej nr 7 na odcinku obwodnicy Grójca rozbudowano oba węzły drogowe – węzeł „Mszczonowska“ na skrzyżowaniu drogi S7 z drogą krajową nr 50 oraz węzeł „Mogielnicka” na skrzyżowaniu drogi nr 7 z droga wojewódzką nr 728 Grójec-Końskie.

Lokalne media

Gazety

• miesięcznik kulturalno-informacyjny „Życie Grójca” wydawany przez Grójecki Ośrodek Kultury
• gazeta informacyjno-reklamowa „Jabłonka” (dwutygodnik)

Portale internetowe

• grojec24.net

Nieistniejące:

• „Gazeta Grójecka”
• Radio Mazowsze

Postacie związane z Grójcem

• Piotr Skarga herbu Pawęża, SJ, inna forma nazwiska: Piotr Powęski, mylnie: Pawęski (1536-1612) – polski jezuita, teolog, pisarz i kaznodzieja, czołowy polski przedstawiciel kontrreformacji, kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy, rektor Kolegium Jezuitów w Wilnie, pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego. Sługa Boży, proboszcz kapituły katedralnej lwowskiej w 1564 roku, kanclerz kapituły katedralnej lwowskiej. Autor Żywotów świętych i Kazań sejmowych.
• Jan Jagmin-Sadowski (1895-1977) – żołnierz Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego, generał brygady Wojska Polskiego.
• Edyta Wojtczak (ur. 1936) – polska spikerka telewizyjna, w latach 1957–1996 spikerka Telewizji Polskiej.
• Andrzej Mitan (1950-2018) – polski artysta interdyscyplinarny i konceptualny, wokalista, kompozytor, performer, artysta wizualny, happener, poeta konkretny, poeta dźwięku, wydawca płyt artystycznych.
• Leszek Suski (ur. 1957) - polski strażak, generał brygadier w stanie spoczynku, I zastępca komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej w latach 2005–2007, komendant główny Państwowej Straży Pożarnej i szef Obrony Cywilnej Kraju w latach 2015–2019.

Zobacz też

• Grójec (krater marsjański)
• Słoń a sprawa grójecka

Bibliografia

• Napoleon Kosiński, Grójec, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 35-40 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, sygn. 3586 (dokum. miast);
• M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska pod względem jeograficznym i statystycznym opisana, Warszawa 1843, t. 1, s. 392;
• Stosunki rolnicze Królestwa Kongresowego, pod red. S. Rosińskiego i F. Ubysza, Warszawa 1918, s. 16, 150, 457;
• Wacław Skarbimir Laskowski, Grójec w 500-letnią rocznicę wyniesienia do godności miasta, Grójec 1919;
• Rocznik polityczno-gospodarczy 1939, Warszawa 1939, s. 349;
• F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1958, s. 399;
• J. Natanson-Leski, Rozwój terytorialny Polski do 1572 r., Warszawa 1964, s. 15;
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, pod red. I. Galickiej i H. Sygietyńskiej, Warszawa 1971, t. 10, s. 18;
• S. Surgiewicz, Warszawskie ciuchcie, Warszawa 1972, s. 19;
• Dzieje Warki 1321-1971. Studia i materiały, praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 7, 15;
• Miasta polskie. Dokumentacja archiwalna, Warszawa 1981, s. 90;
• S. Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Warszawa 1984, s. 107;
• M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986, s. 88 i 116;
• T. Kiersnowska, Czersk w XIII i XIV wieku. Ośrodek władzy książęcej na południowym Mazowszu, Warszawa 1986, s. 18 i n.;
• Lustracja województwa mazowieckiego XVII wieku. (1660-1661), Warszawa 1989, cz. 2, s. 264;
• Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza, Warszawa 1989, cz. 2, s. 36;
• Napoleon Kosiński, Grójec - mazowiecki ogrodziec, „Kontakt” 1989, nr 4, s. 12-20;
• Roczniki statystyczne województwa radomskiego (z lat 1977-1992).