Żydzi w Grójcu

Żydzi stanowili znaczącą grupę mieszkańców Grójca – dochodzącą okresowo do 70% ogółu ludności – od początków XIX wieku do II wojny światowej (Holocaust).

Historia

Początki osadnictwa

Mimo, że miasto Grójec nie posiadało przywileju de non tolerandis Judaeis, właściwe osadnictwo Żydów rozpoczęło się w nim dopiero w końcu XVIII wieku, gdy Grójeckie znalazło się pod zaborem pruskim. Samodzielność kahał uzyskał na przełomie XVIII i XIX wieku. Założono wówczas cmentarz przy dzisiejszej ulicy Mogielnickiej i wybudowano w 1797 roku drewnianą synagogę. Spłonęła ona w 1812 r.

W 1814 r. Żydzi podjęli starania o wybudowanie nowej synagogi. Początkowy sprzeciw wniesiony został 1 czerwca 1814 r. przez biskupa diecezji warszawskiej, a został uchylony 3 września 1814 roku. Przystąpiono do odbudowy synagogi. Z wpisu w Księdze hipotecznej dokonanego 27 czerwca / 9 lipca 1872 r. wynika, że odbudowano ją ok. 1816 roku. W tym samym roku przy ul. Lewiczyńskiej 3 wzniesiono murowany, jednopiętrowy budynek kahału — bożnicy, naprzeciw zaś murowaną mykwę. Nowo wzniesiona, drewniana bożnica miała ośmioboczny kształt i dużą kopułę. Polichromię wnętrza przypisuje się snycerzowi i malarzowi oraz po trosze architektowi z przełomu XVIII i XIX w., Dawidowi Friedländerowi. Prawdopodobnie, wówczas też, przy tej samej ulicy, wzniesiono drewniany dom rabina.

Rozkwit miasta

W 1827 roku w mieście żyło 1685 mieszkańców, w tym 856 Żydów (50,2%). Wzrostowi liczby mieszkańców sprzyjało m.in.: wybudowanie w latach 1825–1830 traktu bitego z Warszawy przez Grójec, Radom, Kielce do Krakowa, ożywienie budownictwa, wytwórczości rzemieślniczej, handlu, targów, zwłaszcza kuśnierskich i zbożowych.

Miasto stało się ośrodkiem handlowo-rzemieślniczo-przemysłowym, do którego zjeżdżali mieszkańcy powiatu dla załatwienia różnych spraw. Żydzi tradycyjnie zajmowali się usługami, rzemiosłem i handlem. Po 1804, obok wyznawców judaizmu ortodoksyjnego (rabinicznego), istnieli też chasydzi. Stale zwiększająca się liczba mieszkańców spowodowała konieczność powiększenia cmentarza. Dokonano tego w 1847 r. Dziś powierzchnia jego wynosi 1,8 ha. W 1857 miasto liczyło 2510 mieszkańców, w tym 1719 Żydów, tzn. 68,7% ludności.

Po upadku powstania 1863 r. miasto stawało się coraz ludniejsze, skład zaś narodowościowy i wyznaniowy systematycznie zmieniał się. Sprzyjało temu położenie, ponowne utworzenie z dniem 1 stycznia 1867 powiatu grójeckiego, od 11 marca 1879 powiększonego o powiat górnokalwaryjski, odebranie praw miejskich Goszczynowi, Mogielnicy, Przybyszewowi i Warce (1869), migracja m.in. Żydów.

W związku z tym wartość transakcji handlowych zawieranych w czasie 6 jarmarków czterokrotnie przekraczała wartość transakcji 6 jarmarków w Warce. Większość towarów wystawianych na sprzedaż w Grójcu znajdowała nabywców, wzrost zamożności mieszkańców sprzyjał budownictwu i nowej wytwórczości. Wg danych z 1912 r. w mieście liczącym 945 mórg ziemi i 32 mórg łąk żyło 6155 osób (3115 mężczyzn i 3040 kobiet) w tym 90 prawosławnych, 1665 katolików, 72 ewangelików, 4328 wyznawców religii mojżeszowej (70,3%). W posiadaniu ich (głównie Żydów) znajdowało się 246 placówek handlowych, zakładów przemysłowych i rzemieślniczych.

I wojna światowa, okres międzywojenny

Wybuch I wojny światowej spowodował spadek liczebności ludności miasta, m.in. wskutek powoływania do wojska rosyjskiego coraz większej liczby mężczyzn, przymusowego wysiedlania w głąb Rosji rodzin pochodzenia niemieckiego, których mężczyźni odbywali służbę wojskową w armii rosyjskiej, ewakuowania części urzędników wraz z archiwum miejskim, zwykłej ucieczki przed spodziewanymi działaniami wojennymi.

20 lipca 1915 wojsko rosyjskie wyparte zostało z Grójca. Odtąd ta część Południowego Mazowsza znalazła się pod okupacją niemiecką przez nieco więcej niż trzy lata, bo do 10 listopada 1918 r. Według danych z 4 października 1916 miasto zamieszkiwało 8748 osób, w tym 5830 Żydów (60,6%). Trzy lata później już po zakończeniu I wojny światowej i wojny polsko-rosyjskiej, z pierwszego powszechnego Spisu, przeprowadzonego w wolnej, niepodległej Polsce 30 września 1921 wynika, że w Grójcu w 343 budynkach mieszkalnych i w 19 innych żyło 8375 osób (4016 mężczyzn i 4359 kobiet), w tym 3337 katolików, 75 ewangelików, 13 – prawosławnych, 8 – bezwyznaniowców, 4971 – wyznania mojżeszowego (58,8%). Pod względem narodowościowym Polacy liczyli 4068 osób, Niemcy – 9, Żydzi – 4283, Rosjanie – 11, Łotysze – 3, Ukraińcy – 1. W porównaniu do 1916 r. liczba mieszkańców zmniejszyła się o 373 osoby. Byli wśród nich zapewne migranci, polegli a wojnie, zmarli z powodu epidemii, zaginieni.

Stosunki polsko-żydowskie w tej wielokulturowej społeczności nie były wolne od napięć. Ze Sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za II i III rok działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 wierny, że w Grójcu funkcjonowało 47 chederów oraz przeznaczona dla Żydów Publiczna Szkoła Powszechna nr 2. W latach późniejszych zorganizowano: Ochronkę dla Biednych Dzieci Żydowskich pn. „Talmud Tora”, Żydowską Szkołę Religijną „Bejs Jakow”. Wg danych statystycznych w międzywojniu Żydzi grójeccy posiadali 14 zakładów przemysłowych (5 młynów, odlewnie żelaza i fabrykę maszyn rolniczych, trzy olejarnie, trzy wytwórnie („fabryki”) wody sodowej i jedną octu).

W Iatach 1918–1939 Żydzi w Grójcu skupiali się w różnego rodzaju związkach, stowarzyszeniach, partiach politycznych. Działały w nim:

Związek Rzemieślników Żydów w Polsce,
Organizacja Syjonistów Rewizjonistów,
Orkiestra Żydowska w Grójcu,
Stowarzyszenie „Kultur Liga”,
Towarzystwo „Linas Hacedek”,
Stowarzyszenie Robotnicze Wychowania Fizycznego „Jutrzenka”,
Syjonistyczna Partia Pracy „Hitachdut”,
Żydowska Biblioteka Ludowa w Grójcu,
Żydowskie Stowarzyszenie Oświatowo-Kulturalne „Tarbut”, Oddział w Grójcu,
Betar,
Związek Syjonistyczny „Hatykwo”,
Bund – Powszechny Żydowski Związek Robotniczy w Polsce (Älgemejner Jidyszer Arbeter Bund in Pojlin),
Żydowska Syjonistyczna Partia Robotnicza Polej,
Agudas Isroel (Związek Izraela),
Organizacja Szlojmej Emunej Isroel,
Organizacja Żydów Ortodoksów pn. Szlomej — Emunej Isroel Zarząd w Grójcu,
Dziewczęta Związku Izraela (hebr. Bnojs Agudas Isroel),
Związek Młodych „Basi” (aszk, sefard: Bati — moja córka).

W 1921 r. mieszkało tutaj 4922 Żydów, stanowiąc 56,3% ludności. Dzielnica żydowska ukształtowała się wzdłuż kilku ulic. W okresie międzywojennym nosiły one nazwy: Warszawska, Mogielnicka, Kościelna, Rynek, Lewiczyńska, Skargi, Piłsudskiego, Zatylna, Radomska, Szpitalna. Na pozostałych ulicach (Poświętnej, Jatkowej, Stodolnej, Stokowej, Starostokowej, Nowostokowej) odsetek był mniejszy. Centrum „żydowskiego“ Grójca znajdowało się na ulicy Lewiczyńskiej i Bóżniczek, gdzie skupiały się także najważniejsze elementy infrastruktury gminnej: synagogi, dom kahalny, dom rabina, łaźnia.

II wojna światowa

1 września 1939 wybuchła wojna polsko-niemiecka. Zanim 1. Zmotoryzowana Dywizja Pancerna gen. R. Schmidta, działająca w składzie 16. korpusu pancernego Wehrmachtu generała kawalerii Ericha Höpnera wkroczyła 8 września o godz. 10:00 do Grójca, Luftwaffe bombardowało miasto 6 i 7 września. W wyniku zrzucenia bomb zapalająco-burzących spłonął żydowski Młyn Motorowy „Ekspres” przy ul. Mogielnickiej 13, 122 rodziny żydowskie straciły mieszkania przy ul. Mogielnickiej 7a, 13, Lewiczyńskiej 12, 12a, 12b, 14, 16, 16a, Starostokowej 2, Warszawskiej 26, Radomskiej 13.

Po wkroczeniu do miasta oddziały niemieckie dopuszczały się różnego rodzaju gwałtów, rabowania mienia ludności cywilnej, szczególnie żydowskiej. Wkrótce za sprawą Niemców spalono drewnianą synagogę, z cmentarza wywieziono macewy i użyto ich do brukowania ulic i drogi do Kobylina, gdzie w dworku mieszkał starosta, Werner Zimmermann oraz przystąpiono do realizowania polityki eksterminacji. Powołano Judenrat.

23 czerwca 1939 w Grójcu żyło 5190 Żydów, w czerwcu 1940 – 4889, w sierpniu zaś – 5850. Wzrost ich liczby spowodowany był osiedlaniem się tych, którzy wypędzeni zostali z ziem przyłączonych do Rzeszy: z Łodzi, Aleksandrowa Kujawskiego, Lipna, Sierpca, Włocławka.

W listopadzie 1940 r. w Grójcu utworzono getto. Pierwotnie planowano, że będzie znajdowało się w zachodniej części miasta, wzdłuż ulicy Lewiczyńskiej, gdzie mieszkało 2585 Żydów (80% populacji grójeckich Żydów) i 1027 Polaków. Ostatecznie zmieniono lokalizację. Getto obejmowało ulice: Kościelną, Zatylną, Stodolną, Starostokową, Nowostokową. Na ulicy Kościelnej zgromadzono żydowskich rzemieślników pracujących na potrzeby wojska niemieckiego. Warsztaty i przedsiębiorstwa żydowskie (skład drzewa Arona Goldmana, młyny Hersza Grynberga i S-ki, skład węgla Natana Grynberga, skład win i wódek Dawida Hammera), znajdujące się we wschodniej części Grójca, zostały przejęte przez Niemców. Getto miało charakter otwarty, choć przy wejściach znajdowały się budki strażnicze. Opuszczanie jego terenu, bez specjalnych przepustek było zabronione. W getcie przebywała ludność z Grójca oraz wysiedleni Żydzi z miast wcielonych do III Rzeszy, m.in. Łodzi, Sierpca, Lipna, Włocławka, Aleksandrowa Łódzkiego, Aleksandrowa Kujawskiego. Ich transport dotarł do Grójca 31 marca 1940 r. Żydów zatrudniano przy pracach porządkowych, drogowych i kanalizacyjnych. Duża grupa była zatrudniona przy budowie lotniska w Słomczynie. W dniach 23–24 lutego 1941 r. getto zlikwidowano. Jego mieszkańców wywieziono do getta warszawskiego.

W Grójcu istniał także obóz pracy dla Żydów. Więźniowie pracowali przy robotach wodno-melioryzacyjnych. W 1942 r. przebywało w nim około 400 osób. Ostatnich grójeckich Żydów, w większości rzemieślników, zgładzono 14 lipca 1943 r. w Dębówce, 3 km od Góry Kalwarii.

Po 1945 roku

Wojnę przeżyło około 270 grójeckich Żydów, m.in. dzięki pomocy Żydom, jakiej udzielali Polacy. Po wojnie do Grójca powróciło niewielu z nich. Opuścili miasto do końca lat czterdziestych XX wieku, osiedlając się głównie w miastach Dolnego Śląska, gdzie utworzyli Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu. Ci, którzy w różnych latach znaleźli się poza Polską, w tym w Izraelu, tworzyli Komitety Ziomkowskie. Ich dziełem jest Księga Pamięci Grójca (Megilat Gritze), opisująca wspomnienia dotyczące czasów przedwojennych oraz całego okresu okupacji, a także przedstawia powojenną działalność grójeckich ziomkostw, znajdujących się w wielu krajach.

Bibliografia

Zofia Romanowska, Żydzi w Grójcu, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, 2006, s. 99-103 – na podstawie źródeł:
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie - Centralne Władze Wyznaniowe, sygn. 1711 z lat 1713-1872;
Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy, oddział Grodzisk Mazowiecki. Archiwum Miasta Grójca, sygn. przy hasłach odsyłających;
Sąd Hipoteczny w Grójcu KW 44898, 47713;
Wojciech Szymanowski, Królestwo Polskie czyli najdokładniejszy obraz tego kraju pod względem statystycznym, jeograficznym i historycznych wspomnień zebrał i napisał ..., Warszawa 1859, s. 25;
Spisok naselennych punktow warszawskoj guberni, Warszawa 1912, s. 98-99;
Rocznik statystyczny Królestwa Polskiego. Rok 1913, Warszawa 1914, s. 1;
Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 i innych źródeł urzędowych, t. 1: Miasto stołeczne Warszawa. Województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 35;
Bohdan Wasiutyński, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne, Warszawa 1930, s. 24;
Tatiana Brustin-Berenstein, Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, 1952, nr 1(3), s. 110-111;
Megilat Grice [Księga pamięci], red. L.B. Alterman, Tel-Aviv 1955;
Maria i Kazimierz Piechotkowie, Bramy nieba. Bożnice drewniane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1966, s. 70, 149, 153, 167, 206;
J.G. [Jurij Gessen], Grojcy, [w:] Jewrejskaja encikłopedja ..., t. 6, reprint, Moskwa 1991;
Eleonora Bergman, Ślady kultury żydowskiej na Mazowszu, „Mazowsze” 1993, nr 1, s. 25;
AP [Adam Penkalla], Grójec, [w:] Żydzi w Polsce. Leksykon, Warszawa 2001, s. 121-122;
Remigiusz Matyjas, Powiat grójecki w okresie drugiej Rzeczypospolitej, Kielce-Grójec 2004, s. 16-24, 28, 31-32, 44, 49-50, 59, 82-85, 102-104, 107-112, 114-115, 117, 211-212, 218, 228, 239, 253-254, 310.