Mogielnica
Mogielnica – miasto w województwie mazowieckim, w południowej części powiatu grójeckiego. Jest siedzibą gminy Mogielnica.
Leży przy drodze z Grójca do Nowego Miasta nad Pilicą, w dolinie rzeki Mogielanki, będącej lewym dopływem Pilicy.
Obecnie (stan na 2017 rok) Mogielnica liczy 2 294 mieszkańców.
Historia
Nazwa miejscowości
Nazwa wywodzi się od obrazu terenu kopcowatego, mogilastego, kojarzącego się słowiańskim przodkom z kurhanami, w brzmieniu utrwalonym od zarania: Moquelnicza (1249), Mogilnicia (1353), Migielnica (1469), Mogielnicza (1564), Mogilnica (1579) i wreszcie – Mogielnica.
Średniowiecze
Pierwotnie Mogielnica była wsią książęcą. Osada rozwijała się u przeprawy przez rzekę (stanowiącą naturalną granicę między księstwami – czerskim i rawskim), którą przecinał trakt handlowy, zwany krakowskim, wiodący z południowej Polski przez Grójec do Czerska i dalej. Nieco później przetarła sobie tędy szlak odnoga traktu wołyńskiego, idąca do Rawy. Sprzyjało to rozwojowi lokalnego rzemiosła i wymiany towarowej. W związanej z Mogielnicą wsi Otaląż pracowały młyny zbudowane przez Ottona, sprowadzonego przez księcia – prawdopodobnie z Wrocławia. Zasilały one liczne i przynależne do Mogielnicy przydrożne karczmy w m.in. słody do wyrobu piwa. Tak ukształtowaną osadę targową książę Ziemowit (Siemowit) w zamian za odzyskanie Iłowa w ziemi gostyńskiej wymienił (transakcją z 31 grudnia 1249) z cystersami sulejowskimi, dając im w zamian Mogielnicę z kaplicą, dwoma wsiami – Dąbrową i Otaląż z owymi młynami i karczmami oraz pobliskie bobrowisko, tudzież lasy, łąki itd. Ziemowit II potwierdził klasztorowi sulejowskiemu posiadanie Mogielnicy z przynależnościami (29 sierpnia 1313), a w kilka lat później (13 stycznia 1317) przywilejem danym w Rawie, zezwolił temuż klasztorowi na lokację na prawie średzkim wsi Mogielnica, Otaląż, Otalążka i Dąbrowa. Gospodarczo okrzepła osada była już de facto miastem, tyle że teraz pod rządami nowego prawa, porządkującego jego życie i układ przestrzenny. W 1350 Ziemowit III zmniejsza Mogielnicy podatek o 2 grzywny rocznie oraz określa immunitet mieszczan mogielnickich i kmieci klasztornych. W dokumencie regulującym to Mogielnicy określona została jako civitas – miasto. Po wcieleniu ziemi rawskiej do Korony (1462) miasto znalazło się w nurcie życia ogólnopolskiego, a królowie w latach 1530–1792 bardzo często potwierdzają dawne przywileje Mogielnicy.
Stulecia XV-XVI to pomyślny rozwój handlu i rzemiosła, a zwłaszcza tkactwa w miasteczku, któremu król Kazimierz IV zezwala (1469) na urządzenie cechu wspólnego dla istniejących tu rzemiosł (krawcy, kuśnierze, kowale, piekarze, prasołowie, rzeźnicy, szewcy, sukiennicy). Brak zgody między mistrzami i – zapewne, rygory cechu, sprawiły, że dopiero w 1475 r. cech swój założyli tkacze. Rozwijało się również garbarstwo i garncarstwo. W tymże 1475 roku opat sulejowski, w celu zwiększenia dochodów swego klasztoru nałożył na mieszkańców miasta i przyległości – opłaty i powinności, a m.in. z łanu po 7,5 grosza, od piwowarów – 6 groszy, szynkarzy – 3 grosze, inni rzemieślnicy oraz uprawiający rolę – po 1 grosz i po tyleż od domu, ogrodu i łąki, plus dwa koguty, a nadto powinność odrabiania przez mieszczan i kmieci po 3 dni w roku. Nadmierny ucisk mieszczan skończył się procesem sądowym (XVII w.). Wcześniej (1352) miał miejsce spór klasztoru o rzekę w Mogielnicy z Pakosławem z Kozietuł, sędzią czerskim i jego synami. W 1540 Zygmunt I zwalnia mieszczan od obowiązku dawania podwód na potrzeby dworu królewskiego. Rok wcześniej przyznał prawo odbywania jednego targu tygodniowo i trzech jarmarków w roku, a jego syn dodał cztery dalsze (1562).
W 1564 roku w Mogielnicy jest około 700 mieszkańców, z czego 120 to rzemieślnicy. Ten liczący się w kraju ośrodek tkacko-sukienniczy dbał również o poziom oświaty w mieście, zakładając sprawnie działającą szkółkę parafialną i wysyłając scholarów do Akademii w Krakowie (ustalono jedenastu z lat 1400–1525). Na zachowanym odcisku pieczęci rady miejskiej z 1544 znajduje się wyobrażenie herbu Mogielnicy, które w niezmienionej postaci przetrwało do naszych czasów.
XVI-XVIII wiek
Druga połowa XVII wieku przyniosła zniszczenia wojenne, grabieże, pożary i epidemie, na które nałożyły się ciężary podatkowe i czynszowe, skrępowanie rzemiosła i ograniczenie praw mieszczan. Spowodowało to szybki proces agraryzacji miasta i zaniedbanie przez dotychczasowych właścicieli, cystersów. W 1788 zakonnicy dokonali kolejnej transakcji, tym razem z Bazylim Walickim herbu Łada, wojewodą rawskim, od którego w zamian za Mogielnicę, otrzymali Woźniki Błogie i Małe Końskie z przyległościami oraz „ofiarę płacenia od sta dwadzieścia procentu... na zawsze”. Nastąpiło ożywienie gospodarcze i rozbudowa Mogielnicy z 70 domów w 1788 r. do 101 w 1797 roku.
W dniu 19 lipca 1787 r. posiadłość Walickiego odwiedził król Stanisław August Poniatowski. Najjaśniejszy Pan przyjmowany był przed wjazdem do miasta od cechów stojących z rozwinionemi chorągwiami, oraz kahału i pospólstwa przy dawaniu ognia z armat i ręcznej strzelby, a gdy się zbliżył do gościnnego domu, witali licznie zgromadzeni obywatele Wdztwa Rawskiego, od których miał poważną i uprzejmą mowę I Pan Leszczyński chorąży rawski. Podziękowawszy Najjaśn. Pan za attencyą i dawszy rękę do pocałowania, obligował obywatelów, aby dla deszczu i słoty nie fatygując się assystencyą konną powozami jechali.
Na mapie z 1798 r. widzimy rzekę Mogielankę, rynek, cztery ulice: Świdzińską, Rawską, Wolę i Zamojską, dwa kościoły katolickie, plebanię, dom pocztowy, folwark i bożnicę.
Po trzecim rozbiorze Polski (1795 rok) Mogielnica znalazła się w tzw. Prusach Południowych, w latach 1806–1815 w Księstwie Warszawskim, a 1815–1918 pod zaborem rosyjskim.
Czasy Królestwa Kongresowego
Względna stabilizacja nastąpiła po 1820 roku (prawie 1700 mieszkańców, w tym 670 Żydów, napływających tu od końca XVIII wieku).
● Więcej w osobnym artykule: Żydzi w Mogielnicy.
Komisja Woj. Mazowieckiego dokonuje regulacji miasta, w czasie której zniszczono klasztor cystersów; na jego miejscu wybudowano w latach 1892–1895 obecny kościół parafialny. Klementyna Walicka funduje Mogielnicy klasycystyczny ratusz (1824–1826), wzniesiony w północno-wschodniej pierzei rynku, będącego wciąż ośrodkiem życia lokalnego.
W 1827 r. liczba mieszkańców wzrosła do 1600. Mogielnica hrabiny Józefy Zamoyskiej (wnuczki Bazylego Walickiego) miała 152 domy drewniane i 2 murowane, 2283 mieszkańców, z czego 984 chrześcijan i 1299 Żydów.
Ludność utrzymywała się z rzemiosła, rolnictwa i handlu. Popytem, zwłaszcza wśród chłopów, cieszyły się wyroby mogielnickich szewców. Powstawały garbarnie (5), a garncarze wyrabiali proste naczynia kuchenne, znajdując na nie nabywców w okolicznych miastach. Oprócz ratusza miasto posiadało rzeźnię miejską, szopę na narzędzia ogniowe, dwie szkoły elementarne (chrześcijańską i żydowską), łaźnię, dwa kościoły, synagogę, wiatrak, stację pocztową, urząd skarbowy; w większej części było wybrukowane.
Po powstaniu styczniowym, w 1869 roku. Mogielnicę zdegradowano do rzędu osad (odbierając jej prawa miejskie) i przypisano do powiatu grójeckiego (w guberni warszawskiej).
W 1885 r. liczyła 3100 mieszkańców. Na przełomie XIX i XX w. stanowiła ośrodek dóbr obejmujących, oprócz niej, dwa folwarki i trzy wsie. W 1894 r. Władysław Reymont nie miał wątpliwości, że Mogielnica to takie sobie miasteczko, jak tysiące innych. Docenił styl urbanistyczny: dużo domów stojących szczytami do ulic, podsienia, wsparte na klocach rzezanych w kolumny.
Odebranie praw miejskich Mogielnicy nie zahamowało przyrostu ludności w miejscowości: w 1910 r. liczba mieszkańców przekroczyła 6 tysięcy (6 191).
W 1913 powstało Towarzystwo Pożyczkowe Przemysłowo-Rzemieślnicze, które po licznych zmianach nazwy przetrwało do dziś, jako Bank Spółdzielczy.
I wojna światowa
Istotnym czynnikiem rozwoju Mogielnicy było doprowadzenie do miejscowości w 1917 r. kolejki wąskotorowej. Tuż przed zakończeniem I wojny światowej Mogielnica otrzymała połączenie koleją wąskotorową z Warszawą via Grójec, a w 1924 z Nowym Miastem nad Pilicą.
Dwudziestolecie międzywojenne
Mogielnicy w 1919 r. zostały przywrócone prawa miejskie.
Międzywojenna Mogielnica, w 1929 r. licząca ok. 6 tys. mieszkańców, znana była przede wszystkim z szewstwa i garbarstwa. Były tu wówczas dwie szkoły podstawowe, przedszkole, trzy biblioteki, czytelnie, świetlica, a następnie Państwowe Seminarium Nauczycielskie; po 1945 reaktywowano je w formie Liceum Pedagogicznego. Poprzez włączenie do miasta okolicznych wsi uzyskano zwiększenie odsetka ludności chrześcijańskiej.
Domy (161) nadal głównie drewniane; z rzemiosł liczyły się głównie okoliczne garbarnie oraz tradycyjne garncarstwo, natomiast handel i kramarstwo należały do Żydów. Głównym zajęciem mieszczan było rolnictwo. Dotkliwymi stały się warunki życia: przeludnienie (w 1921 – 5309 osób, 1931 – 6423 osób, 1938 – 7000 osób), brak pracy (ok. 14 małych zakładów) oraz zróżnicowanie społeczne i bytowe mozaiki narodowościowej. Nabrzmiałych problemów nie rozwiązał strajk robotników rolnych i młodzieży szkolnej miasteczka (1937).
II wojna światowa
Podczas II wojny światowej na terenie Mogielnicy działał VII Ośrodek Armii Krajowej Obwodu Grójec „Głuszec”, stworzony i dowodzony przez kapitana inżyniera Mieczysława Piątka (ps. „Lis”, „Rola”), syna ziemi krakowskiej.
Podczas okupacji hitlerowskiej, w listopadzie 1940 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 2800 Żydów. W lipcu 1942 zostali wywiezieni do getta w Warszawie, a stamtąd wkrótce do obozu zagłady Treblinka, gdzie zostali zamordowani.
W związku z holocaustem zmniejszyła się liczba ludności: w 1946 r. miasto liczyło 4 700 osób.
Po 1945 roku
Powojenna Mogielnica stanowiła ośrodek usługowo-handlowy, w mieście działało kilka niewielkich zakładów przemysłowych branży spożywczej i skórzanej oraz cegielnia. Tradycje przedwojennego seminarium nauczycielskiego kontynuowało Państwowe Liceum Pedagogiczne. Na początku lat 70. atrakcją miasteczka stał się ogród rzeźbiarski małżeństwa Franciszka Strynkiewicza (1893–1996) i Barbary Bieniulis-Strynkiewicz (1922–1996). Od 1978 organizowana jest Mogielnicka Wiosna Kulturalna, podczas której prezentuje się dorobek kulturalny miasta i gminy.
Miasto stopniowo wyludnia się: w 1965 roku Mogielnica liczyła 3500 mieszkańców, w 1970 r. – 3115, a w 1991 r. – 2749.
Obecnie (stan na 2017 rok) Mogielnica liczy 2 294 mieszkańców.
Bibliografia
- Napoleon Kosiński, Mogielnica, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 58–62 - na podstawie źródeł:
- Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, t. CVII, s. 325 (Confirmatio privilegii oppidanorum Mogilnicensium);
- Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Radomiu, Studium urbanistyczno-konserwatorskie miasta Mogielnicy, oprac. E. Hryniak, Radom 1981, maszynopis;
- M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, Warszawa 1843, t. 1, s. 568-569;
- Volumina legum, Petersburg 1860, t. 9, s. 173;
- Rocznik polityczno-gospodarczy 1939, Warszawa 1939, s. 373;
- Miasta polskie w tysiącleciu, pod red. M. Siuchnińskiego, Wrocław 1967, t. 2, s. 485-486;
- Katalog zabytków sztuki w Polsce, Warszawa 1971, t. 10, z. 5, s. 49-52;
- S. K. Kuczyński, Pieczęcie książąt mazowieckich, Wrocław 1978, s. 290-293;
- T. Opas, Z badań nad zagadnieniem wolności mieszczan i miast prywatnych w Polsce XVII i XVIII w., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1983, z. 1, s. 59-95;
- Napoleon Kosiński, Mogielnica, „Kontakt” 1985, nr 8, s. 7-12;
- T. Kiersnowska, Czersk w XIII i XIV wieku. Ośrodek władzy książęcej na południowym Mazowszu, Warszawa 1986, s. 31, 153, 157;
- W. Hensel, Polska starożytna, Wrocław 1988, s. 540-550;
- Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza, Wrocław 1989, cz. 2, poz. 6, 138, 140, 302, 319;
- Roczniki statystyczne województwa radomskiego (z lat 1977-1992).