Żydzi w Mogielnicy

Żydzi w Mogielnicy – Miasto Mogielnica oraz kilka okolicznych wsi (Miechowice, Popowice, Otaląż, Otalążka) w latach 1249–1778 były własnością zakonu cystersów z Sulejowa. W roku 1778 w drodze wymiany dóbr stała się własnością prywatną wojewody rawskiego, Bazylego Walickiego (1727–1802), właściciela m.in. dóbr Mała Wieś k. Grójca, który wraz z nabyciem Mogielnicy przejął po cystersach spór mieszczan Mogielnicy o przestrzeganie przywilejów i swobód. Od roku 1770 opat sulejowski, Alberyk Wyganowski, aby zwiększyć dochody klasztoru, nagminnie naruszał je, m.in. zabraniał wolnego wyrębu lasu, zwanego Dąbrową, wypasania bydła na łąkach miejskich oraz połowu ryb w rzece Mogielance. Spór toczył się od roku 1775 do 1852 (Grunty i lasy wspólnych właścicieli).

Nowy właściciel miasta (Bazyli Walicki) nie chciał uznać wyroku sądowego twierdząc, że dotyczył on poprzedniego właściciela i jego nie obowiązuje. Chcąc mieć własnych zwolenników zaczął sprowadzać do miasta Żydów. Pojawili się oni w Mogielnicy około 1777 roku. W roku 1808 w mieście żyło 629 osób, w tym 208 wyznania mojżeszowego (33,4%), a w 1827 już odpowiednio: 1960 i 837 (45,3%), w 1857 – 2205 i 1202 (54,3%). Gmina wyznaniowa powstała w końcu XVIII w., wówczas to, kilka lat po roku 1778 założono cmentarz grzebalny (kirkut), który zlokalizowano poza miastem, na jego północnym skraju, między drogą do wsi Dziunin (ul. Przylesie), a drogą prowadzącą z Mogielnicy do Grójca, po jej lewej stronie. Dziś jest on zalesiony. W roku 1844 gmina wyznaniowa nie miała jeszcze własnej bożnicy, rolę tę pełnił wydzierżawiony dom modlitwy (hebr. bet ha - midrasz), spełniający funkcję synagogi i szkoły studiów Tory (hebr. prawo, nauka = Pięcioksiąg Mojżesza). W 1856 roku zakupiła od właścicieli miasta drewniany dom przy placu Dół, który przystosowano do potrzeb religijnych. Istniejąca do 1939 r., też przy placu Dół drewniana, piętrowa bożnica powstała w drugiej połowie XIX wieku, nie była orientowana. Polichromowana sala główna, o wysokości ok. 4,80 m, miała kształt niemal kwadratowy (9,00 x 8,60 m), w ścianach zewnętrznych znajdowały się po dwa bliźniacze okna, całość pokrywał dwukondygnacyjny, czterospadowy dach łamany. Na temat mykwy (rytualnej łaźni) wiemy niewiele. Z pisma burmistrza miasta, Ludwika Godzimirskiego (1890–?), do Starosty Powiatowego z 28 stycznia 1937 r. wynika, że urządzenia jej wówczas były zrujnowane, stan sanitarny bardzo zły, zarząd Gminy Wyznaniowej nie przejawiał żadnej troski o nią, m.in. z powodu trudności finansowych.

Dominującą grupę Żydów w Mogielnicy stanowili chasydzi (od hebr. chasid = pobożny), czyli wyznawcy religijno-mistycznego nurtu judaizmu. W mieście żył słynny cadyk chasydzki, Chaim Meir Jechiel (zm. 1849), wnuk Israela ben Szaptaja Hepsteina (Habsztejn, Hafstein 1773–1814) z Kozienic, uczeń rabbiego z Opatowa i Jaakowa Icchaka Halewi Horowica, zwanego Widzącym z Lublina. Uczniami Jechiela byli: Jehudim z Przysuchy i Isachar Dow Ber z Wolborza (zm. 1876).

Żydzi w Mogielnicy tradycyjnie zajmowali się głównie handlem i usługami oraz rzemiosłem, a więc szewstwem, garbarstwem, czapnictwem, krawiectwem, fryzjerstwem, piekarnictwem, zegarmistrzowstwem, kowalstwem, ślusarstwem, dzierżawieniem sadów, szklarstwem, malarstwem pokojowym, kuśnierstwem, stolarstwem, szynkarstwem, pachtem (mleka itd.).

Według niepełnych danych w 1893 roku szewstwem trudniło się 200 chrześcijan i 100 Żydów, piekarstwem odpowiednio 4 i 8, krawiectwem zajmowali się wyłącznie Żydzi (30 osób). W 1912 r. miasto liczyło 5123 osoby (2545 mężczyzn, 2578 kobiet), w tym: 1 ewangeliczka, 3 prawosławnych, 1838 katolików, 3283 wyznania mojżeszowego. Było w nim 9 przedsiębiorstw oraz 43 podmioty handlowo-przemysłowe. W roku 1913 w mieście żyło 6221 osób, w tym 2481 Polaków (39,9%), 3736 Żydów i 4 Rosjan.

W związku z wybuchem I wojny światowej część mieszkańców, w tym i Żydów opuściła miasto. Po trzech latach istnienia niepodległej II RP (1921) liczba mieszkańców nieznacznie wzrosła do 5316, w tym Żydów - 2722 (51,2%), w 1931 ogółem do 6321, w 1939 do 7100. Skupieni oni byli głównie przy ul. Żabiej, plac Dół, Mostowej, Krzyżowej, Warszawskiej, Wolskiej, Dziarnowskiej, Kilińskiego i w Rynku. W latach 30-tych XX w. Zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Mogielnicy, którego członkami byli też wyznawcy religii mojżeszowej z Goszczyna i pobliskich wsi, mieścił się w domu Herszka Ostrowieckiego, przy ul. Dziarnowskiej, rachunkowość i biurowość prowadził w lokalu Spółdzielni Kredytowej, której prezesem był prezes Gminy Wyznaniowej, Józef Falc. Ubóstwo większości wyznawców, trudności w ściąganiu podatku oraz brak wpływów z rytualnego uboju bydła i drobiu, który dokonywany był potajemnie, spowodowały w roku 1937 zaległości z tytułu niewypłaconych poborów rabina, rzezaków, sekretarza i trybiarza w kwocie 3 000 zł, w związku z czym starosta zakazał gminie wpłat na Żydowski Fundusz Narodowy (hebr. Karen Kajemet Le-Israel) powołany w celu wykupu od Arabów ziemi w Palestynie dla osadników żydowskich. Na inne wydatki Gmina nie posiadała pieniędzy. Stanowisko rabina piastował wówczas Osełka, a po nim Pinkus Osełka. W pierwszej dekadzie II RP Gmina i społeczność żydowska starały się rozwijać działalność oświatową i gospodarczą. Według Sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za II i III rok działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 w mieście działało 11 elementarnych szkół religijnych chederów (hebr. pokój, izba), w tym przy Rynek - 4, Dziarnowskiej - 2 oraz przy ul. Krzyżowej, plac Dół. Funkcjonowała też 7-klasowa Szkoła „Tarbut”, Szkoła Ortodoksyjna Żydowska „Bejs-Jakow” przy organizacji „Szlojmej Emunej Isroel” „Agudas - Isroel” (dla dziewcząt). Ponadto społeczność żydowska skupiała się w różnego rodzaju partiach politycznych, stowarzyszeniach społecznych, oświatowych, gospodarczych, finansowych, których tylko nieliczne nazwy udało się ustalić. W mieście działały więc: Spółdzielnia Kredytowa, żydowski Robotniczy Klub Sportowy („Kraft” - „Siła”) lub „Ha - poel” („Robotnik”), Niezależna Żydowska Syjonistyczna Partia Robotnicza, Żydowska Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Robotnicy Syjonu - Lewica (hebr. Jidisze Socjaldemokratisze Arbeter Partaj Poale „Syjon”), Ogólnożydowski Związek Robotniczy (jid. Algemajner Jidiszer Arbajter Bund), Związek Izraela (hebr. Agudas Isroel), Związek Ortodoksów; Związek Prawowiernych (hebr. Agudas ha Ortodoksim), Związek Prawdziwie Wiernych Izraela (hebr. Agudas Szlojmej Emunej Isroel), Pionier (hebr. He chaluc) - organizacja przygotowująca młodzież (po ukończeniu 18 roku życia) do życia i pracy w Palestynie.

Żydzi jako obywatele polscy wyznania mojżeszowego posiadali czynne i bierne prawo wyborcze. Ponieważ stanowili dobrze zorganizowaną większość mieszkańców, udział ich w samorządzie był znaczny, tak np. w 1929 tylko żydowska Socjalistyczna Partia Robotnicza „Poalej - Sjon” zdobyła 2 mandaty. Bund - 1, Poalej Sjon - Lewica - 1, ile pozostałe żydowskie partie, na razie nie udało się ustalić. Aby ograniczyć ich udział w Radzie Miejskiej, burmistrz, L. Godzimirski, wyjednał w Urzędzie Wojewódzkim Warszawskim zmianę granic miasta przez przyłączenie do niego jako dzielnic najbliższych wsi, w tym: Górki czy Miechowice. Wg danych II Powszechnego Spisu Ludności RP z 1931 r. Mogielnica posiadała powierzchnię 2288 ha, z czego pod zabudową tylko 90 ha.

W 1934 r. w skład 16-osobowej Rady weszli: Szmul Ostrowiecki, Dawid Bron, Josek Merkier, Izrael Rechtsz, Josek Zonder, Luzer Sztersztejn. Ławnikiem Zarządu Miejskiego został Abram Milsztejn (ur. 1899-?). Pierwsze posiedzenie Rady wyznaczono na 27 września 1934, o czym radnych zawiadomiono w dniu szabasu, w związku z czym pięciu Żydów odmówiło podpisu na liście powiadamiającym o zebraniu.

W kolejnych wyborach Żydzi uzyskali 5 mandatów na 16, a więc o dwa mniej. W skład Rady weszli: Abram Milsztejn (kupiec), Izrael Rechtszajd (sklep tekstylny), Zelman Freidenreich (hurtownia spożywcza), M. Braun (sklep z manufakturą, były prezes Spółdzielni Kredytowej).

Żydzi od czasu osiedlenia się w Mogielnicy spotykali się z antysemickimi uprzedzeniami, uwarunkowanymi m.in. nadmierną koncentracją ich w niektórych zawodach, np. w handlu detalicznym, obwoźnym, uczestnictwem w ruchach i partiach lewicowych, komunizujących czy wręcz komunistycznych, odmiennością religijną, kulturową, narodową. Przejawiały się one np. w bojkocie, niszczeniu lub pikietowaniu sklepów, kramów, napadaniu i biciu wyznawców religii mojżeszowej, bojkocie towarzyskim, kolportowaniu antyżydowskich ulotek i pism. W latach 30-tych XX wieku ekscesy te były dziełem głównie członków ugrupowań narodowych (m.in. Stronnictwa Narodowego) kierowanych przez instruktora powiatowego Stronnictwa Narodowego (Nowickiego) i studentów. Niemałą rolę spełniali niektórzy księża. W Żydach upatrywano wówczas źródło wszystkich trudności, jakie przeżywało odrodzone państwo polskie.

Przed 1 września 1939 r. w Mogielnicy żyło 3050 Żydów, w czerwcu 1940 – 2778, 1 lutego 1940 z Łodzi i Aleksandrowa Łódzkiego przybyły 94 osoby; 1 czerwca tego roku zaś 500. 10 września 1940 miasto z 6 przedmieściami (wsiami) liczyło 7715 osób, W tym etnicznych Polaków 4286, obywateli żydowskiego pochodzenia 3415, obywateli polskich innych narodowości – 4, folksdojczów – 10. 29 listopada 1940, w posiadaniu Żydów było 16 (z 18) garbarni, 2 (z 9) warsztaty kowalsko-ślusarskie, 4 (z 8) zakłady fryzjerskie, 9 (z 13) piekarni. Między 20 a 27 stycznia 1941 na mocy zarządzenia starosty do miasta przeniosła się bliżej nieznana liczba Żydów, dotychczas mieszkających w okolicznych gminach.

Według nie do końca zweryfikowanych przekazów Żydzi w Mogielnicy zostali skupieni w getcie przy ul. Wolskiej. Zgodnie z zarządzeniem generalnego gubernatora, Hansa Franka (1900–1946), z 28 listopada 1939 formalnie rządzeni byli przez Radę Żydowską (Judenrad), która zobowiązana była do przyjmowania i posłusznego wykonywania poleceń i zarządzeń władz niemieckich, np. pilnowała obowiązku noszenia białej opaski z gwiazdą Dawida (od 1 grudnia 1939), realizacji przymusu pracy (od 14-60 lat życia), troszczyła się o aprowizację i pomoc społeczną dla biedoty i przesiedleńców, pilnowała porządku, dostarczania „kontyngentów” do pracy itd. Przewodniczącym jej był Józef Falc, były prezes Zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Nazwisk pozostałych członków Rady nie udało się ustalić. Burmistrz miasta, Eugeniusz Kalster, volksdeutsch z Jazgarzewa, realizując nakaz przymusowej pracy kierował do Rady Żydowskiej pisma, często na prośbę pracodawców, aby wyznaczyła i przesłała listę nazwisk osób do robót publicznych w mieście, w Sądzie Grodzkim, w gospodarstwie w dzielnicy Belweder, w mogielnickim oddziale Grójeckiego Syndykatu Rolniczego itd.

Wg T. Brustin-Berenstein w lutym 1941 r. (prawdopodobnie 21 i 22 lutego) Niemcy wywieźli Żydów z Mogielnicy do getta w Warszawie, wg A. Penkalli do Nowego Miasta nad Pilicą, a stąd do obozu zagłady w Treblince. Pozostały po nich cmentarz Niemcy zniszczyli, macewy użyli do rożnych celów, w tym m.in. do budowy chodników, utwardzenia dróg, chłopi zaś do ostrzenia kos. 26 stycznia 1942 komisja w składzie: Eugeniusz Kalster – burmistrz, Jan Pikiewicz, Adam Gorączyński, Władysław Morkowski - Komisaryczny Zarządca Zabezpieczonych Nieruchomości w Mogielnicy oraz cieśla -Stanisław Figurski dokonała oględzin prawie pustych ośmiu drewnianych budynków żydowskich przy ul. Dziarnowskiej 4, 35, Rynek 19, plac Dół 21, 22, Mostowej 4, Krzyżówka 13, 19 i ze względu na bezpieczeństwo publiczne zaleciła rozebranie ich z powodu złego stanu.

Wojnę przeżyły osoby, które podczas wojny przebywały w ZSRR lub ukryły się u Polaków (w różnych częściach kraju). Wg wstępnych ustaleń przechowywali je m.in. Józef Szanweber z Mogielnicy, Klementyna i Eugeniusz Gardzińscy we wsi Borowe (gmina Mogielnica). W roku 1945 w Grójeckie powróciło 111 Żydów, w tym do Mogielnicy - 7, ale w związku z silnymi antysemickimi nastrojami, spowodowanymi m.in. obawą o utratę mienia pożydowskiego, opuścili miasto i udali się na Dolny Śląsk, gdzie skupili się w Komitecie Grójeckich Żydów z siedzibą we Wrocławiu. Stąd po paru latach wyemigrowali z Polski. Podobnie postąpili ci, którzy do Mogielnicy wrócili w roku 1946. Ilu ich było, nie ustalono. Obecnie w Mogielnicy, poza budynkami, brak znaczących śladów niegdysiejszej obecności Żydów w mieście.

5 lipca 1999 Decyzją Komisji Regulacyjnej do Spraw Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Warszawie na podstawie art. 30 ustęp 1, ustawy z 20 lutego 1997 o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej przekazano Gminie Wyznaniowej Warszawskiej działkę o powierzchni 1 ha, 24 ary 89 m w Mogielnicy, która w dniu 1 września 1939 r. użytkowana była jako cmentarz. Obecnie teren jest zalesiony. W 2002, w domniemanym miejscu zburzonego ohelu (grobowca świątobliwego) wzniesiono nowy.

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Żydzi w Mogielnicy, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dwunasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 66-67 – na podstawie źródeł:
Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - Góra Kalwaria: Akta miasta Mogielnica: sygn. 59, k. 186, 189, 190; sygn. 491, k. 5-8, 47, 56; sygn. 492, k. 41, 142; sygn. 515, k. 7, 9, 10, 13, 17, 23; sygn. 521, k. 1; Starostwo Powiatowe Grójeckie 1944–1950, sygn. 48, k. 1, 2;
Stacho z Mogielnicy, Z Mogielnicy pow. grójeckiego gub. warszawskiej, „Zorza” 1893, nr 24, s. 3-4; przedruk [w:] Grójecczanie sami o sobie. Antologia korespondencji prasowych z lat 1889–1959. Część I. Wybór, wstęp i przypisy Zdzisław Szeląg, Grójec 2002, s. 16-18;
Spisok naselennych punktov varšavskoj guberni, Varšava 1912, s. 218-219;
Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. 1: Miasto stołeczne Warszawa, województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 35;
Jak obchodziliśmy w tym roku święto 1 maja: Korespondencja. Mogielnica,„Żydowski Głos Robotniczy”. Miesięczny Biuletyn Żydowskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej „Poalej Sjon” (Zjednoczonej z PPS) 1929, nr 1, s. 3;
Bohdan Wasiutyński, Ludność żydowska w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne, Warszawa 1930, s. 12, 24;
Tatiana Brustin-Berenstein, Deportacja i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1952, nr 1 (3), ustęp: „Powiat - Grójec”, s. 111;
Adam Penkalla, Cmentarz żydowski w Mogielnicy, „Fołks Sztyme” 1960, nr 49: 6 grudnia, s. 11;
Adam Penkalla, Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992, s. 137-138;
Martin Buber, Opowieści chasydów. Tłumaczeniem, uwagami i posłowiem opatrzył Paweł Hertz, Poznań 1989, s. 56;
Michał Grynberg, Księga sprawiedliwych, Warszawa 1993, s. 143 (tu o Eugeniuszu i Klementynie Gardzińskich);
Maria i Kazimierz Piechotkowie, Bramy Nieba. Bożnice drewniane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1996, s. 77, 104, 153, 162, 163, il. 270-272;
Stefan Kolibabski, Mogielnica moich czasów, [w:] Grójeckie we wspomnieniach. Antologia. Seria pierwsza. Wybór i opracowanie Zdzisław Szeląg, Grójec 1999, s. 57-61;
Józef Kazimierski, Miasta i miasteczka na Mazowszu i Podlasiu nadburzańskim w latach 1918-1939, [w:] Mazowsze w dwudziestoleciu międzywojennym (w granicach województwa warszawskiego), Warszawa 1998, s. 118. [Tabela] II: „Mazowsze Południowo Zachodnie (na południe i południowy zachód od Wisły)” s. 118 nlb.