Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu

Z Jabcok

Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu – ziomkostwo założone po II wojnie światowej przez ocalałych z Holocaustu grójeckich Żydów, którzy po zakończeniu okupacji osiedlili się we Wrocławiu oraz w innych miastach na terenie Dolnego Śląska.

Historia

Pewna, bliżej nieznana liczba Żydów, którzy przed 1 września 1939 r. mieszkali w Grójcu, przeżyła Holocaust (zagładę) dzięki pomocy aryjskich rodzin, ukrywaniu się w miastach, wsiach i lasach, w oddziałach partyzanckich, w różnych częściach Generalnej Guberni, w tym i w Grójeckiem, niektórzy w Związku Radzieckim, dokąd uciekli tuż przed wybuchem II wojny światowej lub w pierwszych jej dniach znaleźli się na obszarze zajętym później przez Sowietów. W 1945 r. do Grójca wróciło 30 Żydów, ilu później, nie udało się ustalić. Podobnie, jak innych częściach Polski, przyjęci zostali z niechęcią, a nierzadko wrogo szczególnie przez tych, którzy weszli w posiadanie żydowskich mieszkań i domów.

Wszyscy oni stosunkowo szybko opuścili Grójec i część z nich osiedliła się w miastach Dolnego Śląska, szczególnie we Wrocławiu, zawiązując tam ziomkostwo pod nazwą Komitet Grójeckich Żydów. Ślad jego istnienia zachował się w Archiwum Państwowym we Wrocławiu, w aktach Starostwa Powiatowego Grójeckiego (1944–1950) oraz Archiwum Państwowym miasta stołecznego Warszawy, Oddział w Grodzisku. Organizacje tego rodzaju (dla poszczególnych miast) powstawały w latach powojennych, aby zapewnić sobie sprawiedliwy podział darów od ziomkostw tych miast, działających w różnych państwach świata, w tym w USA, oraz w krajach Ameryki Południowej. Żydzi m.in. z tych krajów, stowarzyszeni w ziomkostwach, pomagali swoim współwyznawcom poszkodowanym w II wojnie światowej. Akcję koordynował American Jewish Joint Distribution Comittee w Warszawie. Kiedy Komitet Grójeckich Żydów powstał, ilu miał członków – na razie nie udało się ustalić. Wiemy tylko, że w 1948 r. jego siedziba mieściła się we Wrocławiu przy ul. Niemcewicza 32 m. 10. Od 1947 roku pod tym adresem mieszkała rodzina Perelów: metalowiec Marian (ur. 1904), Ida (ur. 1904), Miriam (ur. 1933), kamasznik Leon (ur. 1914), krawcowa Ita (ur. 1902).

Z akt byłego Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego we Wrocławiu wiemy, że w 1947 r. grójeccy Żydzi (82 osoby) mieszkali na Dolnym Śląsku w 13 miejscowościach: Bolków (1 osoba), Boża Góra (3), Dzierżoniów (20), Jawor (4), Kłodzko (3), Legnica (7), Lubawsk (1), Piotrolas (8), Świdnica (2), Wałbrzych (10), Wrocław (20), Ząbkowice (1), Ziembice (obecnie Ziębice) (2). Nazwiska i ówczesne adresy są dziś nieznane. W miejscowościach tych osiedlały się całe ocalałe rodziny. W Dzierżoniowie i Lubawsku zamieszkali niektórzy z tych, co wojnę przeżyli w ZSRR. W pierwszej z nich zatrzymali się:

  • brakarz Juer Lipszyc (ur. 1918), syn Josefa i Diny,
  • Fajga Lipszyc (ur. 1918), córka Hersza i Estery,
  • Pola Sznej (ur. 1915), córka Nachmana i Sury,
  • nauczyciel, wnuk Lejba Lewkowicza, Dawid Gutman (ur. 1908), syn Abrama i Sary-Ruchli,
  • Hinda Wolnowicz (ur. 1912), córka Uszera i Frajdy,
  • garbarz – Jakob Zajdman (ur. 1907), syn Daniela i Estery-Fajgi,

W drugiej – ślusarz Jakob Drezner (ur. 1915), syn Mordki, Mendela i Pesy.

W 1948 Komitet w piśmie nr 221/48 z 28 listopada 1948 zwrócił się do Starostwa Powiatowego w Grójcu informując je, że 27 listopada tegoż roku podjął decyzję o ekshumacji zwłok Żydów grójeckich zamordowanych w okresie okupacji i prosząc o „wydanie 50 000 zł przeznaczonych na ten cel”. Pismo pozwala ustalić skład Zarządu Komitetu, podpisali je bowiem: przewodniczący Marian Perel, syn Godela, sekretarz Chaim Hendel (ur. 1910), syn Jankiela i Ruchli, i skarbnik Cypa Drajer (ur. 1902), córka Mojżesza i Sary. Wszyscy oni pochodzili z Grójca. Wzmiankowane postanowienie o ekshumacji grójeckich Żydów zostało zrealizowane (Zbiorowa egzekucja Żydów grójeckich w Dębówce pod Górą Kalwarią).

Nr wzmiankowanego pisma (221/48) wskazuje na dużą aktywność Komitetu. Ustalenie bliższych danych na ten temat wymaga dalszych badań. Jak długo istniało ziomkostwo, nie udało się ustalić. Prezes wraz ze swoją rodziną najprawdopodobniej wyjechał z Polski. Dokonujące się wówczas zmiany polityczne, ograniczenie prywatnej działalności gospodarczej, obawa niektórych przed skutkami sowietyzacji, skłoniły dużą część Żydów do emigracji z Polski do różnych krajów, skąd niektórzy wyjechali do Palestyny. Co stało się z archiwum, które znajdowało się w rodzinie Perelów, nie wiadomo. Wnosząc z tego, że nie znajduje się w Archiwum Państwowym we Wrocławiu, uprawnionym zdaje się przypuszczenie, że albo zostało zniszczone, albo wywiezione z Polski.

Bibliografia

  • Wanda Szeląg, Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dwunasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, 2002, s. 46-48 – na podstawie źródeł:
  • Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy – Góra Kalwaria: Starostwo Powiatowe Grójeckie 1944-1950: Wykaz ludności wg narodowości zamieszkującej teren powiatu grójeckiego w latach 1939-1945, sygn. 248, k. 1-2;
  • Referat Odbudowy, sygn. 575, k. 56, 57, 62- 64, 67- 68, 88;
  • Archiwum Państwowe we Wrocławiu. Wojewódzki Komitet Żydów we Wrocławiu; sygn. 66, k. 3-5; sygn. 88, k. 2; sygn. 90, k. 129, 146, 159;
  • Akta miasta Grójca, sygn. 552, k. 4; sygn. 613, k. 105;
  • Bohdan Wasiutyński, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne, Warszawa 1930, s. 24;
  • Tatiana Brustin Berenstein, Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1952, nr 1/3 s. 110-111;
  • Jadwiga Buczelska, [Los Żydów grójeckich] w: Grójeckie we wspomnieniach. Antologia. Seria I. Wybór i opracowanie Zdzisław Szeląg, Grójec 1999, s. 87-89.
Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php?title=Komitet_Grójeckich_Żydów_we_Wrocławiu&oldid=1641”