Rada Żydowska w Grójcu

Rada Żydowska w Grójcu (Judenrat) – rada będąca namiastką samorządu oraz przedłużeniem niemieckiej władzy okupacyjnej, funkcjonowała od 21 stycznia 1940 do 26 lutego 1941.

Utworzona została w Generalnym Gubernatorstwie, a więc i w Grójcu mocą zarządzenia generalnego gubernatora, Hansa Franka (1900–1946) z 28 listopada 1939 r. Praktycznie rzecz biorąc istniała ona wcześniej w postaci Rad Starszych (Ältestenrat) powoływanych na mocy depeszy (Schnellbrief), szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (Reichssicherheitshauptamt), Reinharda Heydricha (1904–1942) do dowódcy grup operacyjnych z 21 października 1939. Czy w Grójcu została powołana, nie udało się ustalić. Według zarządzenia Franka w gminach do 10 000 mieszkańców Judenrat miał liczyć 12 mężczyzn. Ustalenie liczby Żydów w Grójcu nastręcza duże trudności ze względu na znaczne rozbieżności w źródłach statystycznych. Według jednego 23 czerwca 1939 w Grójcu mieszkały 9752 osoby, w tym 5190 obywateli polskich pochodzenia żydowskiego, na skutek migracji w czerwcu 1940 – 4889, w sierpniu – 5850. Wybory do Rady odbyły się o godzinie 12, 24 stycznia 1940, w dawnym domu modlitwy. W jej skład weszli:

• Chaim Amberg, ul. Rynek 7;
• Chaim Braun, ul. Rynek 16;
• Noech Bitter, ul. Skargi 7 – przewodniczący;
• Jakób Aron Rechtszajd, ul. Piłsudskiego 26 – jako zastępca;
• Icek Brumer, ul. Kościelna 1;
• Gecek Rotbardt, ul. Warszawska 10 (dziś Armii Krajowej);
• Elai Waserman, ul. Mszczonowska 6;
• Szymon Zylberminc, ul. Warszawska 18 (dziś Armii Krajowej);
• Szlama-Majer Rozental, ul. Warszawska 13 (dziś Armii Krajowej);
• Szoel Lachman, ul. Radomska 2 (dziś Niepodległości);
• Fryd-Chil Motel, ul. Bóżnicza 4 (dziś Krótka);
• Chaim Szoel Groman, ul. Lewiczyńska 7.

Ustalenie bliższych danych osobowych członków wymaga dalszych żmudnych poszukiwań. Nie ma pewności czy działała ona w tym składzie do czasu wywiezienia Żydów do getta w Warszawie. Z pisma Rady datowanego na 4 listopada 1940 wynika, że przewodniczącym jej był J. Lewkowicz. Kierownikiem Referatu Opieki Społecznej był lek. med. Natan Boim z ul. Piłsudskiego 4, Referatu Zdrowia zaś lek. med. Fajbusz Wolf Krotowski.

Rada miała być i była namiastką samorządu oraz przedłużeniem niemieckiej władzy okupacyjnej, która powołała ją nie tylko po to, aby można było w najbliższej przyszłości utworzyć getto, ale i by ono dobrze funkcjonowało. Zadaniem jej było przyjmowanie i posłuszne wykonywanie poleceń i zarządzeń władz niemieckich oraz do pewnego stopnia kontrola życia społecznego współplemieńców. Zobowiązana ona była do dopilnowania obowiązku oznakowania białą opaską z gwiazdą Dawida (od 1 grudnia 1939), realizacji przymusu pracy (od 14-60 lat życia), do „troski” o aprowizację, pomoc społeczną dla biedoty i przesiedleńców z okolicznych gmin (w dniu 27 stycznia 1941) i wcześniej z innych części kraju, do ściągania kontrybucji nałożonych przez Niemców, organizacji przesiedleń do getta, utworzonego w listopadzie 1940 r., zapewnienia w nim porządku, dostarczanie kontyngentów do obozów zagłady. Zadanie to Rada wykonywała przy pomocy policji żydowskiej (Służby Porządkowej), będącej pomocniczą formacją policyjną, wyposażoną w pejcze, tzn. krótkie bicze uplecione z rzemyków, z których też zrobiona była rączka. Niektórym Radom w Generalnej Guberni, szczególnie w końcowym okresie ich istnienia, zarzuca się kolaborację. Jest to problem trudny do jednoznacznej oceny. Jaką postawę wobec okupanta i współplemieńców zajmowała Rada w Grójcu, nie wiadomo z powodu nie odnalezienia stosownych dokumentów i wspomnień osób, które przeżyły holokaust.

Bibliografia

• Wanda Szeląg, Rada Żydowska w Grójcu, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt jedenasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 97-98;
• Wanda Szeląg, Judenrat (Rada Żydowska) w Grójcu, [w:] Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 46–47 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Górze Kalwarii, „Zarząd Miejski w Grójcu 1940”, sygn. 519, k. 61, 65, 305; 542, k. 569;
• Tatiana Brustin-Berenstein, Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, Warszawa 1952, nr 1/3/, s. 111.