Przybyszew

Przybyszew – wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie białobrzeskim, w gminie Promna.

Leży na 284 kilometrze biegu rzeki Pilicy, w miejscu, gdzie wpada do niej rzeka Dylówka.

Historia

Nazwa tej jednej z najstarszych miejscowości południowego Mazowsza utworzona została zapewne od staropolskiej nazwy osobowej: Przybysz, Przybysław, a zbliżona do pierwotnej formy, utrzymała się w ciągu wieków: Przybyssow, Przybyszow (1338), Przyboszow (1339), Przibiszewo (1396), Przybyszowy (1470, 1480), Przybyszow, Przybyschow (1508, 1520), Przybyszewo (1578), Pribisseum (1634), Przybiszow (1770), Przybyszew (1577, 1827) i tak do dziś, chociaż funkcjonuje też - w mowie potocznej - forma w liczbie mnogiej w postaci: Przyboszowy. Odkryte tu ślady cmentarzyska (groby szkieletowe w drewnianych trumnach), kabłączki skroniowe, szklane paciorki, fragmenty zbroi itp. datowane są na XIII - XIV w. i odnoszą się zapewne do czasów, kiedy ta część Mazowsza doznała zniszczeń od najazdów Litwinów w 1323 i 1324, a także Władysława Łokietka w 1324. Osadnictwo musiało zatem być znacznie wcześniejsze.

Osada Przybyszew założona została na gruntach wsi targowej Przybyszowice vel Przybyszkowice na południowo-zachodnim skraju Ziemi Czerskiej. Przybyszkowice, położone ok. 1 km na wschód od Przybyszewa, wymieniane przez Liber beneficiorum J. Łaskiego (XVI w.) jako przedmieście Przybyszewa, w XIX wieku tworzyły już jedną miejscowość. Osada powstała przy równoległym do Pilicy trakcie handlowym z Warki do Nowego Miasta (do 1400 - Góra), na której terenie dołączały drogi: z Białej (Rawskiej) przez Mogielnicę, a od północy - z Goszczyna. Główny trakt przelotowy: wschód-zachód, stanowił podstawę wewnętrznego układu komunikacyjnego Przybyszewa, nadając mu wyraźnie rozciągnięty kształt. Jego ośrodek stanowi - również wydłużony, trapezowaty rynek, z zachowanymi do dziś śladami wrzecionowatego układu byłej osady targowej. Plac targowy i powstały przy nim na przełomie XII i XIII wieku kościół parafialny p.w. św. Piotra i Pawła zaczęły nadawać osadzie (położonej na węźle drogowym) charakter miejski, zwłaszcza od czasu, kiedy Przybyszew stał się ośrodkiem nadpilickiego kompleksu dóbr klasztornych, należących do benedyktyńskiego opactwa w Płocku („districtu Przybyssowiensi ... iacentibus iuxta fluuium, que dicitur Pylcza”). Zakon mniszy św. Benedykta („Ordo Sancti Benedicti”) zainstalowany został w Płocku ok. 1170 roku, a wszystkie nadania (uposażenia) otrzymał do końca XIII w., w tym Przybyszew, gdzie zorganizował jedną z 4 swych prepozytur. Istniała ona jeszcze na początku XV wieku („Visitatio ... abbatis 1418”). Nieco wcześniej Trojden, książę mazowiecki i pan czerski, nadał klasztorowi płockiemu (12 grudnia 1338) immunitet dla wsi Przybyszew, Przybyszkowice, Osuchów, Minków, Borowe i Wyśmierzyce, położonych w nadpilickim kluczu benedyktynów, w zamian za wieś Milonów (od XVII w. Wilanów), którą odstąpili mu w roku następnym (Płock, 21 stycznia 1339).

Książę zezwolił opatowi na lokowanie miasta według swego uznania - w Przybyszewie lub każdej innej miejscowości tego kompleksu dóbr - i urządzenia go na prawie magdeburskim. Przywilej zezwalał na organizowanie targów, zakładanie jatek, karczem itp., a opatowi dawał prawo sądzenia poddanych w swoich dobrach. Z przywileju tego skorzystał opat płocki prawdopodobnie dopiero w trzeciej ćwierci XIV w. Dowiadujemy się o tym pośrednio z aktu darowizny wsi Chalino klasztorowi płockich benedyktynów, sporządzonego w 1396 roku w Mogielnicy, gdzie występuje świadek „Thoma dictus Galinszki advocatus in Przibiszewo”. Wskazuje to, że Przybyszew, z którego pochodził ów wójt, był już miastem pod rządami prawa magdeburskiego. Potwierdzenie praw miejskich nastąpiło w 1542 i 1545, przez króla Zygmunta I. W tym też czasie (1577) do miasteczka należało 5 łanów gruntu, z którego dawało szosu 3 floreny i płaciło 6 florenów czopowego. Dwa razy do roku – 19 czerwca i 29 września – organizowano jarmarki. Była tu od początku XVI wieku szkółka parafialna, której kilku scholarów spotykamy w Akademii Krakowskiej, np. Nicolausa Martini (1509), Martinusa Vitti (1554). Z protokołu wizytacji dekanatu grodzieckiego (grójeckiego) wynika, że uposażenie plebana w Przybyszewie (1603) składało się z 5 włók gruntu i 4 kmieci. Na jedną włókę wysiewano 6 korców wareckich, przy średniej - w dobrach duchownych na Mazowszu - 7 korcy wareckich na włókę. Piotr, pleban przybyszewski, ufundował w 1615 tutejszemu kościołowi monstrancję wieżyczkową, późnogotycką (restaurowana 1915). W XVII wieku „mieszczankowie z Przybyszewa na ten czas za pewnym najmem zasiewają od lat nro 2 pół włóki [w sąsiednim Paczewie], z której płacą JMP staroście [goszczyńskiemu] co rok czynszu ... florenów 10 tudzież jajców 16 i 2 kapłony”. Na przełomie wieków role miejskie w Przybyszewie były już zaniedbane. W 1708 roku na 77 gospodarstw pola nie uprawiano w 41, a powodów było kilka: zniszczenia kraju po najeździe szwedzkim, na co nałożyło się zeświecczenie benedyktynów, którzy złamawszy śluby ubóstwa, wyręczali się w polu i lesie robotnikami (przypisańcami), na mieszczan zaś nakładali coraz większe ciężary (świadczenia) w różnej postaci, na co reakcją była ucieczka lub zmniejszenie produkcji. Nie bez wpływu pozostawała epidemia, od której na początku XVIII w. ucierpieli mieszkańcy miasteczka i okolic.

Sytuacja poprawiła się w latach trzydziestych XVIII wieku. Wtedy wybudowano ratusz z podcieniami i gospodą (zajazdem), a staraniem Waleriana Zatorskiego, opata sulejowskiego, wzniesiono drewniany kościół (spłonął w 1812). Zadbano też o kolejne potwierdzenie przez panującego dawnych praw i przywilejów miasteczka (1772). Samorząd miejski posługiwał się pieczęcią z wyobrażeniem baranka kroczącego w prawo (dla patrzącego nań - w lewo), który z czasem przeniesiony został na błękitne tło tarczy herbowej. W trakcie obrad Sejmu Czteroletniego wydane zostały konstytucje poprawiające sytuację miast wolnych (królewskich), a które za zgodą właścicieli mogły być stosowane w miastach prywatnych, w tym i duchownym, zwłaszcza przez współautorów Prośby plenipotentów miast duchownych do Króla i Sejmu z 1791. Pod dokumentem tym znajdują się podpisy m.in. przedstawicieli Przybyszewa, Wyśmierzyc i Tarczyna. W ostatnich dniach I Rzeczypospolitej Przybyszew wpisał się na kartę narodowej historii. Po bitwie pod Szczekocinami w drodze do Warszawy wojska insurekcyjne przekroczyły rzekę Pilicę po moście zbudowanym k. Białobrzegów przez wicebrygadiera Jana Henryka Dąbrowskiego i zatrzymały się w bezpośrednim sąsiedztwie Przybyszewa, w dniach 22-26 czerwca 1794. Tu „Tadeusz Kościuszko Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej” wydal odezwę do narodu polskiego (w związku z najazdem Prusaków na Kraków), kończącą się słowami: „Niech powiedzą narody: Polacy mężni są w przedsięwzięciu, nieustraszeni w przygodach, stali w dokonaniu. Dan w obozie pod Przybyszewem d. 24 czerwca 1794 r. T. Kościuszko”. W następnym roku Przybyszew znalazł się pod pruskim zaborem, a 28 lipca 1796 ogłoszona została deklaracja zawiadamiająca o przejściu dóbr duchownych (też królewskich) na własność skarbu królewskiego, pruskiego. Przybyszew stał się miastem rządowym.

W chwili utworzenia Księstwa Warszawskiego (1807) Przybyszew miał 650 mieszkańców, z czego 10% to rzemieślnicy. Mieszczanie z klęski pożaru (1812) szybko się podnieśli, w 1827 roku w Przybyszewie było już bowiem 132 domy i 896 mieszkańców. Odbudowany w 1813, staraniem ks. M. Olkowskiego, kolejny, drewniany kościół, spalił się w 1892. W jego miejsce wzniesiono w latach 1892-1898 nowy, murowany, neogotycki, wg. projektu Konstantego Wojciechowskiego (1841-1910). Pod zakrystią tego kościoła umieszczona została krypta grobowa z trumną dzierżawcy sąsiedniej wsi Borowe - Antoniego Józefa Madalińskiego, generała Wojska Polskiego, którego działania, zwane „marszem Madalińskiego”, w marcu 1794 przyspieszyły czy wręcz zapoczątkowały powstanie kościuszkowskie. Przez całe stulecie 1815-1915 Przybyszew był pod zaborem rosyjskim, najpierw w powiecie warszawskim woj. mazowieckiego, a od 1866 w powiecie grójeckim guberni warszawskiej. Po utracie praw miejskich w 1869 Przybyszew stracił szansę na dalszy rozwój, zwłaszcza, że zaborca celowo wykreował na ośrodek gminy sąsiednią wieś Borowe. W 1887 do wsi Przybyszew należało 1187 mórg gruntów rolnych. Staraniem mieszkańców założono w 1897 szkołę początkową. Niewiele zmieniło się w Przybyszewie po odzyskaniu niepodległości w 1918. Podobnie jak dawniej zajmowano się tu racjonalną hodowlą warzyw, a w 1939 została założona szkoła gospodarstwa wiejskiego, ale zagraryzowana osada, nazywana niekiedy jeszcze - w urzędowych dokumentach II Rzeczypospolitej - „osadą miejską”, nie rozwijała się, ubożała. Po kolejnym podziale administracyjnym kraju Przybyszew znalazł się w gminie Promna. Podczas okupacji niemieckiej 1939-1945 Przybyszew był ogarnięty ruchem oporu. Powstał tu m.in. pluton Narodowej Organizacji Wojskowej, drużyna harcerska „Wolni” (dowódca Z. Pracki), Zastępczy Kurs Szkoły Podchorążych Piechoty, a na początku 1944 podporucznik J. Seliga - „Skiba” zorganizował w Przybyszewie kurs prowadzenia pojazdów mechanicznych.

W latach 1954-1973 Przybyszew stał się siedzibą gromadzkiej rady narodowej w powiecie grójeckim województwa warszawskiego, z którego wyłączono ją i przyłączono do nowo utworzonego powiatu białobrzeskiego w województwie kieleckim (1 stycznia 1956). W 1960 osada miała 955 mieszkańców, a gromada o powierzchni 24,5 km² - 1700 mieszkańców (1962), przy czym większość - 883 osób - to kobiety. Gromada powiększona została niebawem dwukrotnie - do 49 km2 i 2728 mieszkańców (1970). W latach 1975-1998, po utworzeniu województwa radomskiego (1975) Przybyszew jako już wieś sołecka znajdował się w jego granicach i przypisany został ponownie do gminy Promna. Od reformy administracyjnej z roku 1999 Przybyszew należy do reaktywowanego powiatu białobrzeskiego.

Bibliografia

• Napoleon Kosiński, Przybyszew, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzeci, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1995, s. 66-71 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Radomiu, teka 99;
• Monumenta Poloniae Historica, t. 5, Lwów 1888, s. 913-916;
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 9, Warszawa 1888, s. 203-204;
• Tadeusz Kościuszko, jego odezwy i raporta, oprac. L. Nabielak, Kraków 1918, s. 241-244;
• S. Rosłoniec, Przybyszew. Osada w pow[iecie] grójeckim, Warszawa 1933;
• „Dziennik Ustaw” 1955, nr 44, poz. 288;
• Miasta polskie w tysiącleciu, pod red. M. Siuchnińskiego, t. 1, Wrocław 1965, s. 530;
• XX lat województwa kieleckiego w liczbach, Kielce 1964, s. 6;
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, pod red. I. Galickiej i H. Sygietyńskiej, t. 10, Warszawa 1971, z. 5, s. 59-60;
• E. Suchodolska, Regestry dokumentów mazowieckich z lat 1248–1345, Warszawa-Łódź 1980, s. 85;
• Miasta polskie. Dokumentacja archiwalna, pod red. T. Walichnowskiego, Warszawa-Łódź 1981, s. 207;
• Zakony benedyktyńskie w Polsce, Tyniec 1981, s. 39-77;
• M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986, s. 88-117;
• K. Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław 1987, s. 195-196;
• Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza, Warszawa 1989, cz. 2, s. 229-232 i 234-235;
• Lustracja woj. mazowieckiego XVII wieku (1660, 1661), Warszawa 1989, cz. 2, s. 94-95, 327;
• D. Główka, Akta wizytacji kościelnych z wieków XVI–XVIII jako źródło do historii kultury materialnej. Gospodarstwo wiejskie w dobrach parafialnych w archidiakonacie warszawskim, [w:] Szkice z dziejów materialnego bytowania społeczeństwa polskiego, t. 61, Wrocław 1989, s. 233-254;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w obwodzie Armii Krajowej Grójec–„Głuszec” w latach 1939–1945, Warszawa 1993;
• Miasta i gminy województwa radomskiego w liczbach, Radom 1990, s. 225-228;
• Radomskie – alfabet wykopalisk, pod red. W. Twardowskiego i G. Kabzy, Radom 1994, s. 107-108;
• „Dziennik Urzędowy Województwa Radomskiego” 1994, nr 6, poz. 60;
• D. Kopertowska, Nazwy miejscowe województwa radomskiego, Kielce 1994, s. 332.