Tarczyn

Tarczyn – miasto w województwie mazowieckim, w powiecie piaseczyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tarczyn.

Miasto leży na pograniczu równin: Łowicko-Błońskiej i Warszawskiej oraz Wysoczyzny Rawskiej, nad rzeczką Tarczynką (dawniej Tarczanką), będącą dopływem Jeziorki uchodzącej do Wisły. Przez miasto przebiega trasa międzynarodowa E77 i linia kolejowa nr 12 Łuków – Skierniewice.

Według danych z 2022 r. miasto miało 4 283 mieszkańców.

Historia

Nazwa miasta

Nazwa miasta – Tarczyn, wywodzi się prawdopodobnie od osobowej nazwy rodowej – Tarcz (Tarcza, Tarcze). W staropolskich dokumentach wymieniana jest jako: Tarczin (1284), Tarczyno (1303), Tarczyn (1353, 1580), Tharczino (1355, 1421), Tarcynum (1634).

Średniowiecze, czasy I RP, rozkwit miasta

Targowa niegdyś osada pojawiła się i rozwijała na skrzyżowaniu szlaków handlowych biegnących z miejscowości Liw przez Czersk i Tarczyn, ku Rawie i dalej oraz innego, o kierunku południowym – z Jazdowa (dziś Warszawa) przez Tarczyn i Grodziec, do Mogielnicy i na Śląsk lub do Radomia i dalej na południe. Była to włość książęca, w pewnym okresie zapewne ośrodek domeny, na co wskazują m.in. pobliskie osady służebne – Komorniki, Cieśle, Pracze oraz – odnotowane pobyty książąt mazowieckich. W XII w. ufundowany tu został kościół parafialny p.w. św. Michała biskupa. Książę czerski Konrad II (ok. 1248–1294) 5 sierpnia 1284 roku wystawił w Tarczynie dokument, na mocy którego przejął Warkę – w drodze wymiany za dwie wsie: Lichanice i Opozdowo. W dokumencie tym znajduje się pierwsza znana wzmianka o Warce. Tenże książę datum et actum in Tarczin 1284, na prośbę Wawrzyńca i Albrechta, transumuje przywilej swego dziada – Konrada Mazowieckiego oraz ojca – Siemowita.

Książę mazowiecki Kazimierz I (ok. 1329–1355) przychylając się do prośby swego kapelana – Jana, pełniącego funkcję plebana w Tarczynie, przywilejem wydanym w Warszawie 26 listopada 1355 zezwala mu na lokację wsi lub miasta na prawie magdeburskim. Na tej podstawie pleban wieś targową (już wtedy kościelną) Tarczyn, zamienił na miasto o tej samej nazwie. Tak wykreowane miasto duchowne książę Kazimierz uwolnił od ciężarów i powinności prawa książęcego (sep, obrzask, narzas, mostowe porzeczne, godne itd.) oraz zezwolił na budowę karczmy, jatek mięsnych, chlebowych itp. Przywilej ten wielokrotnie był potwierdzany przez później panujących. Ośrodkiem rozplanowania lokacyjnego był prostokątny rynek (przy nim kościół) z biegnącym po przekątnej traktem warszawskim. Za sprawą księcia Janusza I Starszego (ok. 1350–1429) miasteczko od r. 1406 stanowiło uposażenie proboszcza kapituły warszawskiej. W 1490 i 1506 odbyły się w Tarczynie zjazdy szlachty mazowieckiej, których „działanie i kompetencje przekraczały zakres wyznaczony rokom sądowym”, a więc zajmowały się wszystkimi sprawami interesującymi ogól szlachty na Mazowszu.

Po wcieleniu ziem dzielnicy mazowieckiej do Korony (1526–1529) utworzone zostało województwo mazowieckie składające się z dziesięciu ziem i 26 powiatów. Ziemia warszawska obejmowała 3 powiaty: warszawski, błoński i tarczyński, co przetrwało do rozbioru w 1793. Przed 1530 zaczęto budowę kościoła murowanego, w miejsce dotychczasowego - drewnianego, który w sto lat później gruntownie został przebudowany, staraniem rodowitego tarczynianina. Był nim Gabriel Prowancjusz Władysławski, prepozyt warszawski urodzony w Tarczynie (zm. 1631), wychowawca syna króla Zygmunta III – Władysława, w 1609 nobilitowany i od imienia wychowanka – Władysławskim nazwany. Tenże, scholastyk płocki i chełmiński, sekretarz królewski, był fundatorem wczesnobarokowej, z czerwonego marmuru wykonanej chrzcielnicy, dla tarczyńskiego kościoła. Przy kościele powstała szkoła, a w 1549 kasztelan warszawski Wojciech (Jerzy) Jeżewski, posiadacz dóbr w ziemiach warszawskiej i czerskiej, ufundował wzorcowy szpital (przytułek) dla ubogich, który istniał tu do końca XIX w. W toku obrad sejmu koronnego lubelskiego 1569 zmarł Jan z Tarczyna, profesor Akademii Krakowskiej i nadworny kaznodzieja króla Zygmunta Augusta, talent którego wysoko oceniał Piotr Skarga. Jan z Tarczyna pochodził z rodziny mieszczańskiej osiadłej w Tarczynie; kościołowi w tym mieście ofiarował swój bogaty księgozbiór, w którym znajdowało się wiele pozycji z literatury reformacyjnej. Źródła do wizytacji kościelnych z lat 1603–1630 mówią, iż w skład ówczesnego uposażenia plebana parafii tarczyńskiej wchodziły półtora, a następnie dwie włóki pola uprawnego, na którym w dwa stulecia później (1822) wysiewano 36 korcy żyta, czyli 0,8 korca na jedną morgę.

Liczne pożary w XVI i XVII wieku zniszczyły miasteczko, pozbawiając je dotychczasowego znaczenia. Lustracje woj. mazowieckiego w XVII w dokonane, wykazują, iż powiaty ziemi warszawskiej, a w tym tarczyński odprowadzają do starostwa warszawskiego, tytułem poradlnego (łanowe) prowentu 34 floreny i 10 groszy. W Tarczynie często, ale – wbrew pozorom, nie tylko na popas (ostatnie etapowe miasto przed Warszawą), zatrzymywali się m.in.: w maju 1638 książę Albrycht Stanisław Radziwiłł, kanclerz wielki litewski, pamiętnikarz; w 1640 roku – król Władysław IV z żoną Cecylią Renatą, w drodze na kurację do Baden przez Wiedeń; w styczniu 1647 przez pewien czas mieszkał tu ich syn – królewicz Jan Kazimierz, rozmyślając „nad złożeniem godności kardynalskiej”. Znacznie później, w lipcu 1855 zatrzymał się w Tarczynie Prot Lelewel (brat Joachima), pamiętnikarz, a w 1863 Jadwiga Prendowska, kurier organizacji „czerwonych”, a następnie generała Mariana Langiewicza, dyktatora powstania styczniowego, pamiętnikarka. Bywali tu także goście nieproszeni – obce wojska, w 1655–1656 i 1702–1704 (Szwedzi), po których zostały zgliszcza i zniszczenia. Pożary nękały mieszczan również w 1705 i 1714, a ten z 1755 niszczy i po raz kolejny przerywa rozpoczętą odbudowę Tarczyna. Spłonął wówczas nowo wybudowany ratusz. Z tego upadku miasto się już nie podniosło. Nawet wtedy, kiedy w pierwszej połowie XIX w. zdecydowano się tu na ponowną odbudowę.

Tarczyn pod zaborami (1795–1918)

W kulminacyjnym czasie konfederacji barskiej w Tarczynie, miasteczku dogodnie położonym – Stanisław Karczewski, wojszyc ciechanowski, na zebraniu okolicznej szlachty ogłoszony został w 1770 marszałkiem konfederacji ziemi warszawskiej, (w miejsce zmarłego w niewoli W. Tressenberga), a Antoni Suffczyński, marszałek różański, szwagier braci Pułaskich, konfederatów – regimentarzem. Po upadku Rzeczypospolitej, miasteczko prywatne znalazło się przez kilkanaście lat pod zaborem pruskim i wtedy właśnie przejęte zostało przez Skarb Państwa. Od tego czasu w Tarczynie, miasteczku rządowym, zaobserwować można stały wzrost liczby mieszkańców; mianowicie: w 1810 r. – 482 osoby, w 1825 – 558 (w tym już 192 Żydów), w 1859 – 997 (w tym 639 Żydów) w 53 domach drewnianych i 6 murowanych.

● Więcej w osobnym artykule: Żydzi w Tarczynie.

Ożywieniu życia gospodarczego sprzyja przebudowany i unowocześniony, w czasie konstytucyjnym Królestwa Polskiego, trakt bity I klasy, łączący Warszawę z Radomiem przez Tarczyn i Grójec. Dyrekcja Poczt (od 1851 - Zarząd XIII Okręgu Pocztowego) tuż przed emisją pierwszych znaczków pocztowych (1860), wprowadziła 27 marca 1858 kasowniki numerowe (od 1 do 268) z nazwą każdego miasta; Tarczyn otrzymał kasownik nr 11 (Warszawa – nr 1, Grójec – nr 12, Mogielnica – nr 13, Góra Kalwaria – nr 9). Z dniem 1 stycznia 1870 władze zaboru rosyjskiego pozbawiają Tarczyn praw miejskich. W trzy lata później zmarł Karol August Weyde (1786–1873), ostatni burmistrz miasta Tarczyn (w latach 1863–1869) aż do 2003 roku. Od II połowy XIX w, osada rozwija się, jako ośrodek rolniczo-rzemieślniczy (ok. 100 rzemieślników w trzeciej ćwierci tego stulecia), ożywiają się cotygodniowe targi i sześć jarmarków w roku - we środy (później przeniesione na poniedziałki), to jest: po św. Kazimierzu, po niedzieli przewodniej, po św. Bogumile, po św. Mateuszu, przed św. Szymonem Judą i przed św. Tomaszem. W 1884 w Tarczynie, rodzinnej miejscowości znanego rzeźbiarza Bolesława Jeziorańskiego (1868–1926), jest już prawie 1500 mieszkańców, a w 1910 – 3078. Dalsze ożywienie i szansę rozwoju przynosi uruchomienie 15 maja 1914 połączenia z Warszawą i Grójcem przez wąskotorową (1000 mm) grójecką kolej dojazdową, w 1917 przedłużoną do Mogielnicy, a następnie (1924) do Nowego Miasta nad Pilicą.

Dwudziestolecie międzywojenne

W międzywojniu mieszkańcy Tarczyna działali m.in. w Komunistycznej Partii Polski, Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), Niezależnej Partii Chłopskiej, Polskim Stronnictwie Ludowym.

II wojna światowa

W czasie okupacji hitlerowskiej aktywnie działały tu m.in. Szare Szeregi i Ośrodek II Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej Tarczyn, obejmujący swym zasięgiem również gminy Komorniki, Wągrodno i Jazgarzew (4 plutony). W osadzie mieszkał wówczas Kazimierz Władysław Dobrowolski, działacz PPS. Mieszkanie jego było wykorzystywane jako miejsce posiedzeń konspiracyjnych władz Robotniczej Partii Polskich Socjalistów.

Czasy Polski Ludowej

Obie wojny światowe nie ominęły Tarczyna przynosząc nowe, ciężkie straty w substancji tej osady. W 1921 r. było tu 2525 mieszkańców, w 1931 – 2900, w 1961 – 1837, w 1966 – 2100 i dopiero w 1986 osiągnął stan z 1910 r., tj. 3100 mieszkańców.

Po II wojnie światowej Tarczyn, pełniąc nadal rolę lokalnego ośrodka usługowo-handlowego, otrzymał nową szansę rozwoju z chwilą znalezienia się na otwartym 3 października 1954 równoleżnikowym szlaku kolejowym wiodącym z Pilawy do Skierniewic (99 km), a wkrótce po tym prawa jednostki osadniczej, pośredniej między miastem a wsią, tj. osiedla. Prawo to obowiązywało w latach 1959-1973.

Po reformie podziału administracyjnego kraju Tarczyn stał się siedzibą urzędu gminy – jednej z sześciu podległych Urzędowi Rejonowemu w Piasecznie. Położenie osady, jak przed wiekami jest korzystne, bo znajduje się ona na przecięciu wielu tras komunikacyjnych. Zaczęło działać tu kilka liczących się zakładów, a wśród nich m.in. jedno z najstarszych – Przedsiębiorstwo Produkcji Urządzeń Chłodniczych (dawna Tarczyńska Fabryka Urządzeń Handlowych), powstałe w 1968, Mazowieckie Zakłady Przemysłu Owocowo-Warzywnego Spółka z o.o., a także najmłodsze Zakłady Produkcji Płytek Ceramicznych, „Tarmont” Spółka z o.o.

Tarczyn w III Rzeczpospolitej

W wyniku reformy administracyjnej z 1999 roku Tarczyn znalazł się w granicach powiatu grójeckiego, jednak jedynie na cztery lata. 1 stycznia 2003, po 134 latach Tarczyn odzyskał prawa miejskie. W tym samym roku odłączył się od powiatu grójeckiego i przyłączył do piaseczyńskiego.

Bibliografia

• Napoleon Kosiński, Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt piąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, Grójec 1996, s. 79-84, na podstawie źródeł:
• Michał Baliński, Tymoteusz Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym, Warszawa 1843, t. 1, s. 471-473;
• Wojciech Szymański, Królestwo Polskie czyli najdokładniejszy obraz tego kraju pod względem statystycznym, jeograficznym i historycznych wspomnień, Warszawa 1859, s. 26;
• Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1900, s. 140;
• Kalendarz Informacyjno-Encyklopedyczny na rok 1909, Warszawa 1909, s. 50-150;
• Leszek Hajdukiewicz, Jan z Tarczyna, Polski Słownik Biograficzny, t. 10, s. 483;
• Miasta polskie w tysiącleciu, pod red. Mateusza Siuchnińskiego, Wrocław 1967;
• Lustracja woj. mazowieckiego XVII wieku, Wrocław 1968, pod red. Aliny Wawrzyńczyk, cz. 1 (1617–1620), s. 231;
• Władysław Ratyński, Ludzie i walka KPP w powiecie grójeckim, „Biuletyn Historyczny”, (Warszawa 1969), nr 8, s. 181-186;
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, pod red. Izabelli Galickiej i Hanny Sygietyńskiej, Warszawa 1971, t. 10, z. 5, s. 65-69;
• Albrycht Stanisław Radziwiłł, Pamiętniki o dziejach w Polsce, Warszawa 1980, t. 2, s. 92, t. 3, s. 12;
• Jerzy Kondracki, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 1981, s. 318-320;
• Warszawa w latach 1526–1795, praca zbiorowa pod red. Stefana Kieniewicza, Warszawa 1984, t. 2, s. 255;
• Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Warszawa 1984, s. 392;
• Teresa Kiersnowska, Czersk w XIII i XIV wieku. Ośrodek władzy książęcej na południowym Mazowszu, Warszawa 1986, s. 23-32;
• Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław 1987, s. 244;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 70-71, 97, 101-104, 225;
• Nowy kodeks dyplomatyczny Mazowsza, Wrocław 1989, cz. 2, dokumenty z lat 1248–1355, nr 71 i 337;
• Lustracje woj. mazowieckiego XVII wieku, wyd. Alina Wawrzyńczyk, Warszawa 1989, cz. 2, (1660–1661), s. 24;
• Dariusz Główka, Akta wizytacji kościelnych z wieków XVI–XVIII, jako źródło do historii kultury materialnej: gospodarstwo wiejskie w dobrach parafialnych w archidiakonacie warszawskim, [w:] Szkice z dziejów materialnego bytowania społeczeństwa polskiego, Wrocław 1989, s. 237-254;
• Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym oraz zmiany podziału administracyjnego, Warszawa 1990, s. 49;
• Wykaz urzędów rejonowych i terytorialny zasięg ich działania, Warszawa 1990, s. 9;
• Władysław Konopczyński, Konfederacja barska, Warszawa 1991, t. 2, s. 790-792;
• M. A. Bojanowicz, Królestwo Polskie, na tle historii poczty, Wrocław 1993, s. 94-99, 148;
• Dzieje Mazowsza do 1526 roku, praca zbiorowa pod red. Aleksandra Gieysztora i Henryka Samsonowicza, Warszawa 1994, s. 235-246 i 290;
• I. Dulęba, Gmina Tarczyn. Polska panorama, „Trybuna” 1994, nr 222, s. 10-11;
• Teofil Lijewski, S. Koziarski, Rozwój sieci kolejowej w Polsce, Warszawa 1995, s. 70-95.