Szare Szeregi

Szare Szeregi – w okresie okupacji hitlerowskiej kryptonim męskiej części tajnie działającego Związku Harcerstwa Polskiego, później także Organizacji Żeńskiej posługującej się w kontaktach wewnętrznych 3 kryptonimami: OH (Organizacja Harcerek), ZK (Związek Koniczyn), BG (Bądź Gotów). Szare Szeregi wychowywały młodzież przez jej udział w walce z okupantem, w działalności sabotażowej, dywersyjnej, bojowej.

Historia

Część drużyn Związku Harcerstwa Polskiego związanych z Narodową Demokracją w listopadzie 1939 utworzyła Harcerstwo Polskie działające pod kryptonimem Hufce Polskie. Szare Szeregi związane były ze Związkiem Walki Zbrojnej (potem Armią Krajową) oraz Delegaturą Rządu na Kraj i pozostawały pod ich ideowo-politycznym wpływem.

W Grójeckiem tajną działalność harcerzy zapoczątkował hm. Ludwik Michalski (1912–1982) ps. „Fil”, „Szer”; w latach 1934–1939 komendant hufca, członek Polskiej Partii Socjalistycznej. W końcu września lub w październiku 1939, a więc wkrótce po powołaniu Szarych Szeregów (27 września 1939), Michalski w swoim mieszkaniu w Grójcu, przy ul. Laskowej 9, zorganizował spotkanie zaufanych starszych harcerzy, na które przybyło około 15 osób. Postanowiono wówczas powołać organizację młodzieży męskiej, dla której początkowo podobno przyjęto nazwę „Promień”, a następnie „Wolni”. Michalski wówczas nie wiedział jeszcze o istnieniu Szarych Szeregów.

W konspiracyjnej pracy harcerzy w powiecie grójeckim wzięła udział znaczna część byłych harcerzy sprzed 1 września 1939. Według Józefa Ziółkowskiego („Grom”), zastępcy drużynowego w Tarczynie, chłopcy wstępujący do konspiracji ślubowali: „Przysięgam, że będę strzegł tajemnicy pracy organizacji „Wolni” i jej nie zdradzę nawet w obliczu grożącej mi śmierci“. Chłopcy skupieni zostali w 4-5 osobowych sekcjach. W kwietniu 1940, po nawiązaniu kontaktu z Chorągwią Mazowiecką („Ul Puszcza”) „Wolni” weszli w skład konspiracyjnego Związku Harcerstwa Polskiego i przyjęli jego ogólnopolski kryptonim Szare Szeregi, a „Fil” wszedł w skład komendy ZWZ/AK Obwodu Grójec („Gawron”, potem „Głuszec”). Stara nazwa „Wolni” używana była jednak do końca okupacji, zarówno przez harcerzy, jak i komendę Obwodu, która w wytwarzanych dokumentach oznaczała nią Szare Szeregi. Hufiec przyjął kryptonim „Gród”.

Komendantem hufca („Roju”) grójeckiego był Ludwik Michalski, zastępcą i opiekunem drużyny w Grójcu – nauczyciel byłego miejscowego Gimnazjum i Liceum – Kazimierz Lewkowski („Matkowski”, „Mat”). W październiku 1942 Chorągiew Mazowiecką podzielono na dwa samodzielne okręgi: Mazowsze Lewobrzeżne i Mazowsze Prawobrzeżne. Hufiec grójecki podporządkowany został okręgowi pierwszemu. Podział Chorągwi trwał do maja 1943, kiedy to okręgi ponownie zjednoczono i powołano jednego komendanta Chorągwi.

W Grójeckiem drużyny („rodziny”) Szarych Szeregów istniały we wszystkich dziewięciu miejscowościach będących siedzibami ośrodków („Filii”) ZWZ/AK. Tak np. funkcje drużynowych w Grójcu pełnili – Jerzy Fedorowicz („Jur”, „Łamigłowa”, „Boruta”) do końca 1943, potem Stanisław Zawadzki; w Belsku – Władysław Kostrzewa (jr, „Kos”); drużyna powstała po 10 grudnia 1942; w Błędowie – Małachowski; w Borowem – kierownik szkoły, nauczyciel, Eugeniusz Gardziński („Klin”); Goszczynie – Stanisław Skoczek („Wir”); Mogielnicy – Roman Lewandowski („Paweł”) i Józef Ogrodnicki; Pamiątce – Ryszard Zrobek (1901–1944); Przybyszewie – Zdzisław Pracki („Konar”); Tarczynie – Jerzy Szymczak („Błysk”); Warce – Jan Wójcik. Funkcje drużynowych w większości pełnili nauczyciele, m.in. absolwenci Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Mogielnicy.

W końcu 1942 Kwatera Główna Szarych Szeregów („Pasieka”) dokonała podziału harcerzy według wieku na: Zawiszaków – 12-15 lat, Bojowe Szkoły (BS) – 15-18, Grupy Szturmowe (GS) – powyżej 18.

Zawiszacy spełniali rolę gońców, kolporterów tajnej prasy, dokonywali małego sabotażu, uprzedzali o łapankach, aresztowaniach.

Harcerze z grupy Bojowe Szkoły brali udział w małym sabotażu: zrywali flagi niemieckie, zawieszali narodowe, umieszczali na murach napisy antyhitlerowskie, zwalczali chodzenie do kina (w lokalach naklejali kartki z napisem „Tylko świnie siedzą w kinie”), w kolejce wąskotorowej (Grójecka Kolej Dojazdowa), w pobliżu pojazdów i postoju niemieckich jednostek pozostawiali, podrzucali dywersyjne ulotki, czasopisma w języku niemieckim („Akcja N”), kolportowali podziemną prasę, przewozili meldunki, przekazywali ustne informacje, prowadzili aktywny wywiad wojskowy („Wiss”), m.in. obserwowali ruch pojazdów wojskowych, przechodzili szkolenie w zakresie pojedynczego strzelca, podejmowali akcje sabotażowo-dywersyjne, spełniali funkcje wartownicze przy tajnych radiostacjach. W okresie jawnej walki o niepodległość mieli być włączeni do sztabów Armii Krajowej, do pocztów dowódców oraz do plutonów zwiadu i łączności.

Harcerze z grupy Grupy Szturmowe m.in. przewozili broń i amunicję, uczestniczyli w tzw. wielkiej dywersji, w osłanianiu tajnych radiostacji, przyjmowaniu zrzutów lotniczych, likwidowaniu kolaborantów, kończyli podziemne podchorążówki zlokalizowane np. w Grójcu, Mogielnicy, Machnatce (22 osoby). W Warszawie kurs harcerskiej Szkoły Podchorążych „Agricola” ukończyli: Zbigniew Maliszewski („Rwal”), Zbigniew Przybysz („Lis”). Henryk Świderski ustalił, że „w połowie 1943 roku przynajmniej 3 drużyny zostały (...) podporządkowane organizacyjnie grójeckim plutonom AK”. Wyrosłe z „Wolnych” drużyny Zbigniewa Maliszewskiego i Stanisława Zawadzkiego („Tur”) weszły w skład plutonu dowodzonego przez ppor. Stanisława Wawrzyniaka („Andrzej”). Absolwenci podchorążówek prowadzili szkolenie młodszych harcerzy, głównie z drużyn Grupy Szturmowe. Wszyscy harcerze uczestniczyli w szkoleniu ideowo-wychowawczym, a niektórzy członkowie BS i GS, tajnie uczyli się w zakresie szkoły średniej.

W stosunkach między „rojami” w kraju a Związkiem Walki Zbrojnej/Armią Krajową pojawiały się nieporozumienia, których źródłem było przejmowanie członków Szarych Szeregów i wykorzystywanie ich do akcji dywersyjnych bez zgody Komendy Hufca, co w niektórych przypadkach mogło prowadzić do demoralizacji. Komenda Główna Armii Krajowej rozkazem Nr 129 z 16 marca 1942 oraz 20 marca 1944 (Nr 491) uregulowała wzajemne stosunki. Z raportu sporządzonego 14 lutego 1941 przez Stefana Jodłowskiego („Grabowski”), komendanta AK Obwodu Grójec wiemy, że Szare Szeregi łącznie skupiały 208 stałych (zaprzysiężonych, przeszkolonych) członków i 81 stanowiących rezerwę. Z Komendą Obwodu związanych było 61/14 chłopców, z Komendą Miasta – 4/12, z ośrodkiem I (Grójec) – 12/0, II (Tarczyn) – 18/10, III (Góra Kalwaria) – 8/4, IV (Warka) – 12/4, V (Nowa Wieś) – 16/11, VI (Goszczyn) – 37/1, VII (Mogielnica) – 30/0, VIII (Lipie) – 10/18, IX (Chynów) – 0/7.

Według danych z 1 maja 1944 w Grójeckiem istniało 18 drużyn, które skupiały 337 chłopców, w tym 4 drużyny Zawiszaków (80 osób), 3 Bojowe Szkoły – (56), Grupy Szturmowe – 11 (201). Z Komendą Obwodu związanych było 75 harcerzy, z ośrodkiem w Grójcu – 28, Tarczynie – 28, Górze Kalwarii – 12, Warce – 16, Nowej Wsi – 27, Goszczynie – 37, Mogielnicy – 30, Lipiu – 28, Chynowie – 7. Pracą harcerzy kierowało 18 drużynowych.

Od 1943 starsi harcerze mieli dostęp do broni przeznaczonej do celów szkoleniowych, samoobrony i wykonywania zadań zleconych. Jak dotąd znany jest jeden przypadek śmierci harcerza. Okoliczności jej nie są dotąd w pełni wyjaśnione. W niedzielę 23 maja 1943 Jerzy Mulewicz (ur. 1928) prawdopodobnie wskutek nieostrożnego obchodzenia się z bronią zastrzelił w Rembertowie kolegę, Romana Rupiewicza.

Sporządzenie pełnego, udokumentowanego rejestru samodzielnych działań Szarych Szeregów nie jest dziś możliwe. Znakomita większość akcji bojowych wykonywana była razem z członkami ZWZ/AK. Rejestr ważniejszych ich dokonań sporządził Henryk Świderski. Do bardziej spektakularnych należała ta z października 1942. Grupa Szarych Szeregów z Grójca w różnych punktach miasta do malowanej przez Niemców litery V (Victoria = zwycięstwo) dopisała cząstkę -erloren (Verloren) co znaczyło przegrać. W odwecie za ten czyn Niemcy uwięzili 20 zakładników, których uwolnili po wpłaceniu przez miasto wysokiej kontrybucji.

W latach 1943(?)–1944 w grójeckim „Roju”, z inspiracji ks. Józefa Krupińskiego, wydano kilkanaście numerów gazetki „Na Posterunku”. Redagowali ją, pisali na maszynie, kolportowali m.in.: Jerzy Fedorowicz, Leon Komorowski („Żbik”), Mieczysław Koliński („Mefisto”), Stanisław („Tur”) i Roman Zawadzcy (Zawaccy?), Wanda Zbieć.

Na przełomie 1943–1944 Szare Szeregi oraz Armia Krajowa poniosły dość duże straty. Według „Sprawozdania informacyjnego” Komendy Obwodu Armii Krajowej 5 grudnia 1943 podczas obławy aresztowany został członek Szarych Szeregów Andrzej Bohdan Kłocewiak (1924–1944) ps. „Kmicic” i osadzony w obozie przy ul. Skaryszewskiej w Warszawie, skąd wywożono zatrzymanych do Rzeszy. Według tej informacji uciekł z transportu, wpadł w ręce gestapo i dla ratowania życia wstąpił w Grójcu do Schupo. Istnieją relacje informujące, iż przyczynił się do aresztowania wielu osób. Równocześnie niektórzy grójczanie zawdzięczają mu życie. Tak np. wiosną 1944 hm. Ludwik Michalski został uprzedzony przez niego o grożącym mu aresztowaniu. Wówczas to „Fil” schronił się w Warszawie i tu podjął konspiracyjną pracę w Kwaterze Głównej Szare Szeregi, która mianowała go wizytatorem Chorągwi Lubelskiej („Ul Zboże”). Funkcję tę pełnił od 1 kwietnia do 1 lipca 1944. W powstaniu warszawskim walczył jako kwatermistrz w batalionie „Zośka”. W 1944 „Kmicic” został „zlikwidowany” przez Sekcję Specjalną AK.

W powstaniu warszawskim wzięło udział kilkunastu harcerzy – grójczan i Grójecczan. 30 czerwca? 1944 łącznik z Warszawy dostarczył kartkę Jerzemu Mulewiczowi, czasowo przebywającemu w Załężu. 1 sierpnia 1944 rano wyjechał on kolejką wąskotorową z Tarczyna do Warszawy. Walczył w zgrupowaniu „Chrobry”, zginął 16 września 1944, pochowany został na posesji fabryki Ultramaryny, przy ul. Solec 39; 25 maja 1950 zwłoki przeniesiono i pochowano na cmentarzu w Tarczynie. Z Tarczyna do powstańczej Warszawy dotarł też kilkuosobowy oddział harcerzy pod dowództwem J. Szymczaka, w składzie: Zbigniew Kaczmarek („Grab”), Zbigniew Pająk („Zew”), Tadeusz Palatyn („Leśnik”), Franciszek Rowiński („Zorro”), Jerzy Sadowski („Wilk”). Wszyscy zginęli. Ponadto z hufca grójeckiego w powstaniu warszawskim wzięli udział i zginęli: członek Komendy Obwodu AK Mieczysław Klimczyński („Miecz”), Ryszard Łukasiak („Ryś”, l. 16), Wacław Puzewicz („Wydra”), Kazimierz Wrzesiński („Wrzos”, l. 18).

Na Pawiaku zginęli: Jan Nowak (20 l.), Tadeusz (21 l.) i Marian (25 l.) Wolscy. 28 lipca 1944 w Stutthofie zamordowano Henryka Filipczaka („Faja”), gehennę tego obozu przeżył Jerzy Fedorowicz (1926–1977). Przez obóz w Oświęcimiu, a potem w Buchenwaldzie przeszedł Kazimierz Nowicki. W Oświęcimiu zginął Jerzy Łączyński (20 l.), w akcji na fabrykę Gaworskiego w Tarczynie zginęli: Tadeusz Stankiewicz („Kloc“, 21 l.), Mieczysław Zylberg („Żan”, 25 l.), Jerzy Bańkowski (23 l.). Nie jest to pełna lista ofiar; jest ona znacznie dłuższa.

Czy i kto wydał rozkaz o rozwiązaniu Szarych Szeregów nie udało się na razie ustalić. Niektórzy byli jego członkowie wzięli udział w działalności Ruchu Oporu Armii Krajowej.

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Szare Szeregi, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt czwarty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1996, s. 88–93 – na podstawie źródeł:
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Komenda Główna [AK], Oddział II, sygn. 203/III - 126; Komenda Obszaru Warszawskiego, sygn. 203/X - 5;
Ankiety, wywiady, listy w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
Hufiec Grójec [wg relacji Władysława Kostrzewy] w: Harcerze 1939-1945 pod red. J. Jabrzemskiego, t. 1. Materiały - relacje, Warszawa 1988, s. 289, 300, 308;
Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec–„Głuszec”, Warszawa 1993, s. 69-73;
J. Ziółkowski, Garść okupacyjnych wspomnień, „Wiadomości Tarczyńskie” 1994, nr 7(8), s. 4.