Żeńskie Szare Szeregi

Żeńskie Szare Szeregi – w okresie okupacji hitlerowskiej kryptonim żeńskiej części tajnie działającego Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP).

Zobacz również: Szare Szeregi.

Historia

Do służby w wyjątkowo trudnych warunkach klęski żywiołowej lub w czasie wojny zaczęto przygotowywać harcerki od końca września 1938. Naczelniczka harcerek rozkazem z 24 września tego roku powołała do życia Pogotowie Harcerek. Przygotowanie dziewcząt objętych Pogotowiem polegało na kształceniu umiejętności w zakresie służby sanitarnej, łączności, gospodarczej, terenoznawstwa. Duży nacisk położono wówczas na wyrobienie takich cech jak: czujność, gotowość, ofiarność, odwaga, zaradność. Te umiejętności i cechy charakteru są nader przydatne w warunkach, jakie panują np. w czasie wojny.

Podczas okupacji Związek Harcerstwa Polskiego działał nielegalnie pod kryptonimem Szare Szeregi. Żeńska ich część w kontaktach wewnętrznych posługiwała się 3 kryptonimami: w latach 1939–1940 - OH (Organizacja Harcerek), 1940–1943 - ZK (Związek Koniczynek); liść koniczyny był oznaką skautingu żeńskiego; w latach 1943–1945 - BG (Bądź Gotów). Organizacja Harcerek zrzeszała harcerki powyżej 16 roku życia. Podstawową komórkę stanowiły „ogniwa”. Tworzyły je od 3 do 6 dziewcząt dobranych według wieku i wyrobienia życiowego.

Żeńskie Szare Szeregi nie podlegały scaleniu ze Związkiem Walki Zbrojnej – potem Armią Krajową. Były jednak związane z nimi oraz z Delegaturą Rządu na Kraj i pozostawały pod ich ideowo-politycznym wpływem. Stosunki między harcerkami a Armią Krajową Komenda Główna tej organizacji wojskowej uregulowała rozkazem 795 z dnia 10 listopada 1942. Władze podziemnego państwa wymagały od harcerek współdziałania z konspiracją wojskową i przekazania w stosownej chwili dziewcząt do powołanej przez Komendę Główną Armii Krajowej rozkazem nr 51 z 30 października 1941 Wojskowej Służby Kobiet (WSK).

Organizacja Harcerek wychowywała dziewczęta przez ich uczestnictwo w walce z okupantem. Młodsze (16-18 lata) pomagały jeńcom, osobom wysiedlonym, rodzinom aresztowanych, opiekowały się dziećmi. Czyniły to pod osłoną i przy finansowej pomocy Rady Głównej Opiekuńczej i Polskiego Czerwonego Krzyża. Starsze harcerki (17-19 lata) odbywały szkolenie sanitarne w zakresie pierwszej pomocy lekarskiej, gromadziły leki, materiały opatrunkowe, pełniły funkcje łączniczek, kolporterek prasy. Te, które zostały skierowane do Wojskowej Służby Kobiet zatrudnione były w służbie łączności sanitarnej, kolportażu prasy.

Praca grójeckiego tajnego hufca była zdecentralizowana. W powiecie funkcjonował nie tyle hufiec i drużyny w poszczególnych ośrodkach ZWZ/AK, ile grupy, zespoły środowiska harcerek mieszkających w większych miejscowościach. Drużynowe na ogół pracowały zawodowo w legalnie działających szkołach, w Radzie Głównej Opiekuńczej, Polskim Czerwonym Krzyżu, a także miały przydziały wojskowe.

Wiedza na temat żeńskich Szarych Szeregów w Grójeckiem jest nader uboga. Odtworzenie pełnego stanu osobowego nie jest możliwe z powodu nie odnalezienia dokumentów i braku relacji. Działalność harcerek, w sposób pośredni, przedstawiona została w pracach poświęconych Armii Krajowej w pow. grójeckim, a ściślej w ustępach omawiających Wojskową Służbę Kobiet, do której powołano wiele dziewcząt. Wbrew oczekiwaniu, praca ich nie została jednak wyodrębniona. Z ustnych i pisemnych przekazów wiemy, że komendantką tajnego hufca w powiecie grójeckim była Leokadia Perzówna-Granatowa (ur. 1906), ps. „Czarna”, zastępczynią i drużynową w Grójcu - Janina Michalska („Fiołek”). O ich kontaktach z Chorągwią Mazowiecką, z kolejnymi komendantkami: hrcm. Marią Trojanowską (do 1942), Wandą Szlamińską (1942-1944), Janiną Saską (1944) i Anną Piotrowską (od upadku powstania warszawskiego, dla rejonu lewobrzeżnego), nic na razie nie wiemy.

Na podstawie wzmiankowanych przekazów ustalono kilkadziesiąt nazwisk harcerek Szarych Szeregów z powiatu grójeckiego. Z listy tej wymienimy kilka tych, które działały w Grójcu, największym ośrodku Szarych Szeregów: Barbara („Asia”) i Alicja („Lidia”) Jakubowskie, Danuta Świtalska, Maria Kulczycka („Mika”), Teresa Nastula, Halina Markowska-Konopacka („Maria”), Lidia Gabałówna (1927–1970), ps. „Trzmiel”.

Pracą harcerek kierowały: w Górze Kalwarii - Łucja Morawińska („Mora”), w Grójcu - oprócz wzmiankowanej Leokadii Perzównej-Granatowej, drużynowe - Maria Pietrusińska, Krystyna Zawadzka-Czajkowska („Leśniczanka”), Anna i Maria Dutkiewiczówny, w Mogielnicy - Helena Mroziewicz („Hesia”), w Warce - Felicja Giętkowska („Róża”) i żona Władysława Janusa.

Działalność harcerek koncentrowała się głównie na przygotowaniu sanitariuszek. Kursy wiedzy z tego zakresu, w sierpniu 1943 w Grójcu przeprowadzili lekarze: Franciszek Grodecki („Grad”) i Mieczysław Grzeszek („Migdał”) w Warce (październik 1943–maj 1944) - Jadwiga Goławska-Kwaśnik („Karola”) i Karol Chruścielewski („Batory”). Harcerki zbierały się w nielicznych grupach, w różnych prywatnych mieszkaniach, np. w Grójcu u H. Markowskiej-Konopackiej, Krystyny Rygiewiczówny („Lena”), Hanny Twardowskiej („Danka”), w domu parafialnym. Spotkania poświęcone były m.in. pogadankom na tematy ideowe. Przygotowywano też na nich tzw. szarpie, czyli opatrunki zrobione ze starych, spranych płócien. Sterylizowano je i otrzymywano rodzaj gazy, którą owijano watę.

Starsze harcerki były przygotowywane do służby łączniczek, kolporterek, zapoznawano je z budową np. rewolweru. Szkolenia odbywały się w domach prywatnych, m.in. u Stanisławy (1905–1944) i Marcina („Rogalski”) Przybyłowskich w Mieczysławówce pod Grójcem. Praktyczne ćwiczenia z tych zakresów odbywały się w okolicy wsi Grudzkowola, na tzw. Piekiełku.

W pracy z dziewczętami przywiązywano dużą wagę do nauki i samokształcenia, stąd wiele dziewcząt uczestniczyło w tajnym nauczaniu w zakresie szkoły średniej.

Do rąk harcerek docierały m.in. od marca 1941 do sierpnia 1944 miesięcznik, a potem dwutygodnik „Dziś i Jutro”, pismo Komendy Pogotowia oraz gazetka Komendy Chorągwi Mazowieckiej „Krąg”. Pisma te wskazywały jak żyć w warunkach okupacji, by zachować godność narodową i służyć ojczyźnie.

W związku z tajną działalnością 14 marca 1944 gestapo aresztowało Helenę Mroziewicz, drużynową w Mogielnicy i osadziło w areszcie śledczym na Pawiaku w Warszawie. Rozstrzelano ją 26 kwietnia 1944 r.

Żeńskie Szeregi rozwiązane zostały 18 stycznia 1945 r.

Bibliografia

Wanda Szeląg, Żeńskie Szare Szeregi, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt piąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, Grójec 1996, s. 106-108, na podstawie źródeł:
Tajny hufiec Szarych Szeregów - ankieta wypełniona przez Leokadię Granatową;
Zygmunt Solarski, „Materiały z działalności w Szarych Szeregach w Grójcu”;
Pisemna relacja Marii Lorys-Przybyłowskiej;
Listy Lidii Gabałówny z lat 1967-1968;
Harcerki 1939-1945. Wyd. 2, Warszawa 1983.