Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945)

Z Jabcok

Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej (1939–1945) – jedna z form cywilnego ruchu oporu społeczeństwa polskiego skierowana przeciw decyzjom oświatowych władz III Rzeszy Niemieckiej, które prowadziły do degradacji umysłowej i kulturowej młodych Polaków. Okupant dla osiągnięcia tego celu obniżył poziom nauczania szkolnictwa powszechnego, zawodowego, zlikwidował szkoły średnie i wyższe. Inicjatorami tajnego nauczania w ówczesnym powiecie grójeckim byli głównie miejscowi i napływowi (wysiedleni) nauczyciele, którzy samorzutnie, głównie z pobudek patriotycznych, poczucia obowiązku, przywiązania do zawodu, ale także z przyczyn materialnych, przystąpili do organizowania kompletów tajnego nauczania.

Historia

Pierwsze komplety tajnego nauczania pojawiły się w końcu listopada lub w pierwszej dekadzie grudnia 1939, m.in. w Grójcu (Stanisław Labuz), Warce (Stanisław Marciniak, Władysław Janus), Mogielnicy (Tadeusz Jaroszkiewicz). Wkrótce patronat nad tajnym nauczaniem objęła Tajna Organizacja Nauczycielska (TON), którą w powiecie kierował Władysław Janus (1896–1977), przed 1 września 1939 kierownik Publicznej Szkoły Powszechnej w Warce, prezes Zarządu Oddziału Związku Nauczycielstwa Polskiego w Grójcu. Organizacją tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej zajmował się matematyk byłego Gimnazjum i Liceum w Grójcu – Kazimierz Lewkowski (1902–1966). Od połowy 1940 centralne władze podziemnego państwa polskiego dążyły do ujednolicenia form organizacyjnych tajnego nauczania. Jesienią 1940 w ramach Delegatury Rządu RP na Kraj powstał Departament Oświaty i Kultury, a w powiatach – Powiatowe Komisje Oświaty i Kultury (PKOiK), z którymi ściśle współpracowała Tajna Organizacja Nauczycielska. PKOiK w powiecie grójeckim zorganizowana została w drugim kwartale 1940. Kierował nią inspektor szkolny Wincenty Ziemacki przy pomocy Kazimierza Lewkowskiego i Bronisława Starczewskiego, kierownika Publicznej Szkoły Powszechnej nr 2, im. Piotra Skargi w Grójcu (przed 1 września 1939 – nr 3). PKOiK rejestrowała i nadzorowała pracę tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej i w miarę możliwości zaopatrywała je w podręczniki oraz udzielała nauczycielom pomocy finansowej. Książki do Grójca przywoził z Warszawy Kazimierz Lewkowski, Marian Jaworski („Mariański”). Z TON, PKOiK książki te zabierali łącznicy tajnego nauczania w powiecie. Niektórzy kierownicy kompletów nabywali podręczniki w księgarniach i antykwariatach warszawskich (np. przy ul. Świętokrzyskiej). Część młodzieży korzystała z podręczników starszego rodzeństwa, które do szkół średnich uczęszczało przed 1 września 1939. Wszystkie te zabiegi, aby zdobyć podręczniki nie zaspokajały potrzeb tajnego nauczania.

Podczas okupacji w Grójeckiem funkcjonowały zorganizowane i luźne (niezorganizowane) komplety tajnego nauczania. Z chwilą powołania PKOiK ożywiło się tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej. Funkcjonowało ono w 38 miejscowościach powiatu. W niektórych, jak np. w Grójcu, Mogielnicy, Zalesiu (gmina Jazgarzew), Tarczynie działało po kilka kompletów tajnego nauczania, którymi kierowali nauczyciele, kierownicy szkół, byli inspektorzy oświaty, miejscowi lub napływowi, wyznaczeni przez PKOiK i TON.

Punktami (kompletami) tajnego nauczania kierowali i utrzymywali łączność z Kazimierzem Lewkowskim:

  • w Annopolu – Antoni Brzeski,
  • w Belsku Dużym – Zofia Dobrowolska, nauczycielka Gimnazjum i Liceum im. Królowej Jadwigi w Warszawie (tajne nauczanie od września 1942),
  • w Błędowie – Franciszek Zieliński, kierownik szkoły (od 1942).
  • w Boglewicach k. Jasieńca – Maria Liszkiewicz (1942),
  • w Borowem – Eugeniusz Gardziński, kierownik szkoły (jesień 1939–połowa 1944),
  • w Brzesicach k. Gołosz – Jan Kurzeja,
  • w Coniewie – Ignacy Grzywacz, kierownik szkoły,
  • w Chynowie – Czesław Bandurski, były inspektor oświaty w Sierpcu (od 1943),
  • w Czersku – Jan Gondzik, były dyrektor Seminarium Nauczycielskiego w Płocku (od 1943),
  • w Dańkowie – [?] (1944),
  • w Dębnowoli (gmina Konary) – Tadeusz Kucharski (od 1943),
  • w Gołkowie (gmina Jazgarzew) – Aleksander Jarzębski (od 1944),
  • w Gołoszach – Henryk Cegiełkowski (1943),
  • w Gośniewicach – Tadeusz Pocitowski,
  • w Goszczynie – Wincenty Tyrankiewicz, Stanisław Skoczek (od jesieni 1940),
  • w Górze Kalwarii – indywidualne nauczanie, kierował nim Franciszek Sławiński, kierownik szkoły III stopnia nr 2 (od 1939),
  • w Grójcu – Kazimierz Lewkowski (od I kwartału 1940), Józef Świątkowski, Wincenty Malicki (1943), Maria Jasiorowska (nie zarejestrowany, wrzesień 1940 – maj 1943),
  • w Jasieńcu – Franciszek Klusko (od 1943),
  • w Jeziorze – J. Ogrodnicki (od 1943),
  • w Kozietułach – Helena Dobrzyniecka (1944–?),
  • w Lipiu – Helena Dobrzyniecka [?], M. Jasiorowski, kierownik szkoły (od 1942),
  • w Michałowie – [?], Czarnecka [?],
  • w Mogielnicy – Eugeniusz Sawicki, kierownik punktu (1943), Józef Lewandowski (1942), Apolonia Pajewska [?], Tadeusz Jaroszkiewicz (1939),
  • w Nowym Przybyszewie – dr Stanisław Jakubisiak (1943),
  • w Olkowicach k. Promny – Antoni Gołębiowski, legat Władysława Kołodziejka,
  • w Popowicach k. Błędowa – [?], (1944),
  • w Przybyszewie – Władysław Kołodziejek, Józef Pracki, student medycyny, legat Władysława Kołodziejka (od jesieni 1941), (1943),
  • w Tarczynie – Ludwika Stępkowska, żona kierownika szkoły (wrzesień 1941), mgr Natalia Zwierzowa (od 1944),
  • w Warce – Stanisław Marciniak (1940),
  • w Wilkowie – Józef Chodecki, legat M. Jasiorowskiego, filia Lipia,
  • w Zalesiu (gmina Czersk) – Stanisław Gałązka (1943),
  • w Zalesiu Dolnym – J. Wierzejski,
  • w Zalesiu Górnym – Irena Laskowska,
  • w Zalesiu (gmina Jazgarzew) – Eugeniusz Krauze (1944), Janina Ezupowicz [?], J. Wierzejski,
  • w Załężu-Kruszewie – [?] Wasilewski (1943),
  • w Zalesiu-Las – Józef Hełczyński z warszawskiego Gimnazjum im. Władysława IV,
  • w Złotokłosie – Jan Święcki (1943).

Ponadto tajne nauczanie własnymi siłami prowadzono w majątkach ziemskich np. inż. Wiktora Hłaski w Kociszewie i Wincentego Bereśniewicza we wsi Sielec, Małej Wsi, Jana i Tadeusza Morawskich - Jan Szczurkiewicz, nauczyciel matematyki i fizyki gimnazjum w Toruniu [?].

Z raportu Biura Informacji i Propagandy Obwodu AK Grójec - „Głuszec” z 22 października 1943 wynika, że w tym dniu w powiecie funkcjonowało 35 kompletów tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej z 214 uczniami, których uczyło 61 nauczycieli. Pierwszy egzamin maturalny przeprowadzono w Grójcu 1, 2, 5 lipca 1942, kolejne 21-22 czerwca 1943, 24 października 1943, 4, 5, 8 lipca 1944, egzaminy sprawdzające w zakresie klas gimnazjalnych przeprowadzono w majątku Wolszakiewiczów - Otalążka k. Mogielnicy (pierwsza połowa 1943) i w Szkole Rolniczej w Mogielnicy („Belweder”) i dla gmin Kąty, Czersk i Góra Kalwaria w nieustalonej miejscowości. Tej ostatniej komisji egzaminacyjnej przewodniczył Jan Gondzik, członkiem jej był m.in. Franciszek Sławiński. Egzaminy przeprowadzano w tych kompletach tajnego nauczania, w których większość nauczycieli nie miała uprawnień do nauczania w szkołach średnich. Wspomnienia uczniów wskazują, że mocno przeżywali lekcje geografii, historii, a szczególnie języka polskiego, na których dyskutowano na temat Pana Tadeusza Mickiewicza, Krzyżaków, trylogii Henryka Sienkiewicza, Anielki Bolesława Prusa.

Praca nauczycieli nie była łatwa. Na terenie powiatu szalał terror, m.in. związany z działalnością konspiracji zbrojnych, funkcjonowały obozy pracy, w Górze Kalwarii, w okolicach Coniewa, Warki, Błędowa, Karolewa zamieszkiwało wiele rodzin niemieckich (ok. 3500 osób), niektóre z nich współpracowały z gestapo, w 4 miastach stacjonowały formacje policyjne i wojskowe. W końcu 1943 w powiecie działało 11 szkół niemieckich z 436 uczniami. Rozwojowi tajnego nauczania sprzyjała natomiast duża liczba nauczycieli, która przewyższała potrzeby ówczesnego legalnego szkolnictwa oraz pęd do nauki młodzieży, szczególnie wiejskiej (60%). Była to reakcja na mordowanie polskiej inteligencji oraz skutek wzrastających aspiracji wsi do dostępu do szkół średnich. Sukces organizacji tajnego nauczania był możliwy nie tylko dzięki nauczycielom, ale i dojrzałości obywatelskiej, politycznej miejscowego społeczeństwa. Tajne szkolnictwo traktowane było jako jeden z frontów walki z okupantem.

Znaczna część nauczycieli i młodzieży tajnych kompletów łączyła naukę z działalnością w różnych konspiracyjnych organizacjach, głównie w Armii Krajowej i Szarych Szeregach, ale także w Polskiej Partii Robotniczej. Spośród kierowników punktów tajnego nauczania członkami Armii Krajowej byli m.in.: Eugeniusz Gardziński („Klin”), Ignacy Grzywacz („Siejba”), Stanisław Skoczek („Wir”), Tadeusz Jaroszkiewicz, Józef Chodecki. Pełnili oni w niej funkcje dowódców drużyn, plutonów, prowadzili wywiad, szkolenie wojskowe. Do Armii Krajowej należała też większość nauczycieli pracujących w tajnym nauczaniu, jak choćby: podporucznik Władysław Bedyński („Jur”, „Nadzieja”) - zastępca Komendanta Ośrodka VI (Goszczyn), podporucznik rezerwy Roman Lewandowski, pracownik wywiadu w Mogielnicy, Ludwik Michalski, komendant hufca Szarych Szeregów w powiecie; Władysław Janus („Jawor”) z Warki, przewodniczący powiatowej organizacji TON, Wanda Kozłowska - współredaktorka tajnej gazetki „Dzwon Polski”.

Powiatowa Komisja Weryfikacyjna do Spraw Tajnego Nauczania, powołana na mocy zarządzenia Kuratorium Okręgu Szkolnego Warszawskiego z 25 stycznia 1945 w składzie: inspektor szkolny Wincenty Ziemacki (przewodniczący), nauczyciele Gimnazjum i Liceum w Grójcu: Stanisław Łabuz (sekretarz), Kazimierz Lewkowski, Ludwik Eckert; Bronisław Starczewski, Władysław Janus (członkowie) uznała 773 świadectwa, w tym 49 ukończenia gimnazjum, 38 - liceum, 52 odrzuciła z różnych powodów, np. braku stopni z niektórych przedmiotów spowodowany m.in. wyjazdem nauczycieli w inne części kraju. Nie są to pełne dane liczbowe, Komisja Weryfikacyjna bowiem nie otrzymała do weryfikacji świadectw z 8 ośrodków tajnego nauczania, m.in. z Błędowa, Gołosz, Brzesic, Michałowa. Zakończyła ona pracę 31 marca 1945. Po tej dacie, w indywidualnych przypadkach, świadectwa z tajnego nauczania weryfikowała Wojewódzka Komisja Weryfikacyjna do Spraw Tajnego Nauczania. Według niepełnych danych młodzież kształciło 169 nauczycieli. W większości posiadali oni wyższe wykształcenie, było wśród nich wielu pracowników nauki z Uniwersytetu Lwowskiego, Warszawskiego, Poznańskiego, Politechniki Lwowskiej, Warszawskiej, byli dyrektorzy gimnazjów i liceów oraz inspektorzy szkolni z różnych stron Polski, a ponadto inżynierowie różnych specjalności.

Tak np. w Małej Wsi uczyli: dr Maria Czekanowska, Tadeusz Sivert, były nauczyciel gimnazjum W. Górskiego w Warszawie, po wojnie profesor historii teatru na UW, w Państwowej Szkole Teatralnej i w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk; w Lipiu: Klemens Trzebiatowski, po wojnie profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku, Kazimierz Skąpski, dr historii UW, Zbigniew Siciński (ur. 16 listopada 1910), inż. elektrotechniki, były asystent przy Katedrze Pomiarów Elektrycznych Wydziału Mechanicznego Politechniki Lwowskiej; w Zalesiu Górnym: Stanisław Krauze, były docent UW, zajmujący się badaniem środków spożywczych, dyrektor Państwowego Zakładu Higieny w Warszawie, Stanisław Gorzuchowski, były docent UW, profesor geografii w Wyższej Szkole Handlowej w Warszawie.

Na pytania ankiety Kuratorium Okręgu Szkolnego Warszawskiego w sprawie tajnego nauczania z 17 kwietnia 1945 p.o. dyrektora Gimnazjum i Liceum w Grójcu Kazimierz Lewkowski odpowiedział, że do tego dnia na podstawie świadectw tajnego nauczania przyjęto 198 uczniów oraz 39 na Kurs Przygotowawczy. Ci pierwsi stanowili 65% ogólnej liczby uczniów przyjętych. Rada Pedagogiczna krytycznie oceniła poziom tajnego nauczania. Dyrektor w jej imieniu napisał: „poziom nauczania na ogół komplety, zwłaszcza tam, gdzie nie było specjalistów. Dobre wyniki osiągnęły komplety w Grójcu, Mogielnicy, Warce, Zalesiu, Złotokłosie i w Belsku. Słabsze w Goszczynie. Słabe są bardzo języki obce tam, gdzie uczyli nie specjaliści. Poziom wychowania pozostawia dużo do życzenia, właściwie żaden komplet tego problemu nie rozwiązał w dostatecznym stopniu. Matury licealne (pierwsze) zupełnie dobre, dalsze słabsze, ale zawsze na poziomie”.

Działające w czasie okupacji ośrodki tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej po 1945 dały początek dzisiejszym LO w Górze Kalwarii, Mogielnicy, Warce, Zalesiu Dolnym oraz nieistniejącym już gimnazjom w Goszczynie (Samorządowe Gimnazjum Koedukacyjne Gminnej Rady Narodowej w Goszczynie), Małej Wsi (Koedukacyjne Gimnazjum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica), Wilkowie (Prywatne Gimnazjum Koedukacyjne im. Jana Kasprowicza Związku „Samopomocy Chłopskiej”).

W tajnym nauczaniu w zakresie szkoły średniej brała udział nie tylko młodzież lokalnej społeczności, lecz także i ta, której rodziny zostały wypędzone z Wielkopolski, Pomorza, Ziem Wschodnich, Łodzi, Warszawy i innych miejscowości Polski. Znaczna liczba rodzin w Grójeckiem szukała schronienia przed aresztowaniem. Spośród 773 uczniów, którzy uczyli się tajnie, prawie wszyscy ukończyli wyższe studia, a kilkadziesiąt osób osiągnęło wysokie stanowiska, stopnie i tytuły naukowe. Tytuł profesora wyższej uczelni uzyskali m.in.: Henryk Jasiorowski (SGGW-AR), Marian Pękalski (Politechnika Warszawska), Zbigniew Gawlik (Akademia Medyczna w Warszawie). Aktorkami zostały Alicja Raciszówna, Maria Grzybowicz, krytykiem i historykiem literatury - Krystyna Nastulanka. Liczni byli uczniowie z kompletów tajnego nauczania kończyli m.in.: medycynę, budownictwo, architekturę, prawo, ekonomię, leśnictwo, chemię, górnictwo, polonistykę. Wszyscy oni wzięli udział w odbudowie i rozbudowie kraju. Spora grupa za udział w okupacyjnej i pookupacyjnej konspiracyjnej walce o wolność byla więziona, a niektórzy z nich zostali zamordowani.

Bibliografia

  • Zdzisław Szeląg, Tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej. 1939-1945, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt trzeci, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1995, s. 90-95 – na podstawie źródeł:
  • Archiwum Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu - Dokumenty Powiatowej Komisji Weryfikacyjnej do Spraw Tajnego Nauczania;
  • Ankiety i wspomnienia nauczycieli w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
  • J. Buczelska, Dom rodzinny i tajna szkoła, „Młodzi Mówią”. Jednodniówka Państwowego Gimnazjum i Liceum w Grójcu 1946, s. 1;
  • Zdzisław Szeląg, Tajne nauczanie w powiecie grójeckim, „[Pięć] 5 Rzek” 1966, nr 4, s. 9-10;
  • L. Nawrocki, Ruch oporu w powiecie grójeckim w latach okupacji hitlerowskiej, ze szczególnym uwzględnieniem Warki, [w:] Dzieje Warki 1321-1971. Studia i materiały. Warszawa 1978, s. 126;
  • H. Cegiełkowski, Wspomnienia. Grójec-Płock 1992, s. 60, 71-72;
  • Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 36-43 (ustęp „Konspiracja oświatowa”), s. 308, (Raport z dnia 22 października 1943 roku opracowany przez komórkę BIP Obwodu Grójec - „Głuszec”).
Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php?title=Tajne_nauczanie_w_zakresie_szkoły_średniej_(1939–1945)&oldid=1299”