Tajna Organizacja Nauczycielska

Tajna Organizacja Nauczycielska – konspiracyjny kryptonim Związku Nauczycielstwa Polskiego, przyjęty w październiku 1939. Aby nie ujawniać środowiska społecznego w przypadku zdekonspirowania organizacji treść jego rozszyfrowywano także jako: Towarzystwo Oświatowo-Niepodległościowe lub Tajna Organizacja Narodowa. TON zajmował się głównie organizowaniem tajnego nauczania (w zakresie szkoły podstawowej i szkoły średniej), które prowadził w porozumieniu z innymi międzywojennymi organizacjami nauczycielskimi skupionymi w Międzystowarzyszeniowej Komisji Porozumiewawczej Organizacji i Stowarzyszeń Nauczycielskich powołanej 8 grudnia 1939. W skład jej weszli przedstawiciele: Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych, Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, Stowarzyszenia Nauczycieli Szkół Zawodowych, Stowarzyszenia Dyrektorów Szkół Średnich, Prywatnych i Samorządowych.

TON spełnił w Komisji rolę wiodącą w inicjowaniu, programowaniu i realizowaniu zadań oświatowych. Zajmował się opracowywaniem i rozpowszechnianiem instrukcji programowo-oświatowych, kolportażem podręczników szkolnych i tajnych broszur oświatowych, udzielaniem różnorodnej pomocy nauczycielom i ich rodzinom, m.in. wysiedlonym z zachodniej części Polski, ofiarom wojny i terroru. Fundusze na ten cel pochodziły z dobrowolnego opodatkowania się pracujących w szkole jawnej i tajnej (2-5% wynagrodzenia). Początkowo przyjęto piątkowy system organizacji, które powoływano odgórnie, a więc centrala powoływała okręgowe, a te powiatowe, powiatowe zaś – gminne.

Organizacja TON na terenie powiatu grójeckiego

W skład powiatowego kierownictwa Tajnej Organizacji Nauczycielskiej w Grójcu wchodzili:

• Władysław Janus („Jawor”, „Wrzos”) – prezes; w czasie okupacji kierownik Szkoły Powszechnej nr 2 w Warce, członek ZWZ, a potem Armii Krajowej, kierownik Biura Informacji i Propagandy w komendzie IV Ośrodka ZWZ/AK (Warka);
• Kazimierz Lewkowski („Mat”, „Matkowski”) – organizacja i nadzór tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej; przed 1 września 1939 – nauczyciel matematyki w Gimnazjum i Liceum Sejmiku Powiatowego w Grójcu, w latach okupacji członek ZWZ/AK, członek Powiatowej Delegatury Rządu RP na Kraj, szef Kierownictwa Akcji Oporu Cywilnego;
• Bronisław Starczewski – organizacja i nadzór tajnego nauczania w zakresie szkoły powszechnej; kierownik Szkoły Powszechnej nr 2 w Grójcu, członek ZWZ/AK;
• Ignacy Grzywacz („Siejba”) – zabezpieczenie przed zniszczeniem księgozbiorów polskich; w Iatach 1932–1945 kierownik szkoły w Coniewie k. Czerska, w czasie okupacji członek ZWZ/AK, od połowy 1943 dowódca VIII plutonu AK w Czersku;
• członkowie: Wincenty Ziemacki, w czasie okupacji inspektor szkolny; Władysław Kołodziejek – w latach okupacji kierownik Szkoły Powszechnej w Przybyszewie, członek ZWZ/AK.

Spotkania powiatowego kierownictwa TON odbywały się w różnych mieszkaniach, zwykle raz w miesiącu, w razie potrzeby częściej, m.in. u Wincentego Ziemackiego (Poświętne 5). Łączność wewnętrzną Tajnej Organizacji Nauczycielskiej w powiecie utrzymywał za pośrednictwem skrzynek (punktów) kontaktowych, w których łącznicy składali sprawozdania, meldunki, odbierali instrukcje, niekiedy pieniądze. Jedna z nich znajdowała się w sklepie spożywczym Marii Lewkowskiej („Anna”), żony Kazimierza. Bezpośredni kontakt z okręgowym kierownictwem utrzymywał prezes TON w Grójcu oraz Kazimierz Lewkowski. Do Grójca najczęściej przyjeżdżał w przebraniu kolejarza Marian Jaworski („Mariański”), kierownik szkoły w Garwolinie.

Tajna Organizacja Nauczycielska w ówczesnym powiecie grójeckim rozpoczęła działalność od przeciwdziałania realizacji zarządzenia zobowiązującego Polaków do oddania okupantom podręczników oraz książek z bibliotek szkolnych. Wówczas to m.in. Wincenty Ziemacki zasugerował nauczycielom zniszczenie ksiąg inwentarzowych i kart katalogowych, oddanie starych zniszczonych książek, oraz ukrycie lub rozdanie ludności cenniejszych pozycji. Równocześnie kierownictwo TON zaleciło organizowanie tajnego nauczania w zakresie szkoły powszechnej i nieco później w zakresie szkoły średniej. W końcu 1940 i na początku 1941 w ramach Delegatury Rządu RP na Kraj powstał Departament Oświaty i Kultury, który zajął się tajną oświatą w skali kraju, a w powiatach Powiatowa Komisja Oświaty i Kultury, później z dodatkiem „oraz Akcji Oporu Cywilnego”, z którą ściśle współpracował TON. PKOiK w powiecie grójeckim zorganizowana została w trzecim kwartale 1941 roku.

Bibliografia

• Wanda Szeląg, Tajna Organizacja Nauczycielska, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 85–88 - na podstawie źródeł:
• Niezwyciężona szkoła. Tajne nauczanie w czasie okupacji na terenie Okręgu Szkolnego Warszawskiego, Warszawa 1947, s. 97, 118;
• Zdzisław Szeląg, Tajne nauczanie w powiecie grójeckim, [„Pięć”] „5 Rzek”, 1966, nr 4, s. 9-10;
• W. Dusza, TON – Tajna Organizacja Nauczycielska w województwie warszawskim w latach 1939-1945, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1975, nr 3, s. 413-426;
• Skład osobowy kierowników tajnej oświaty w czasie okupacji hitlerowskiej. 1939-1945, wstęp i red. Tomasz Szczechura, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1975, nr 4, s. 558;
• Henryk Świderski, Okupacja i konspiracja w obwodzie AK Grójec – „Głuszec” w latach 1939-1945, Warszawa 1989, s. 39-44.