Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu

Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu – placówka oświatowa w Grójcu, przeznaczona specjalnie dla młodzieży żydowskiej. Funkcjonowała w latach 1916–1939.

Historia szkoły

Formalnie istnienie szkoły odnotowane zostało w 1919 roku, jednak myśl o utworzeniu placówki powstała w 1915 roku. 6 września tego roku Izrael W. Klepfisz i Szmul Marjanka, członkowie Dozoru Bożnicy w Grójcu skierowali pismo do „prezydenta” miasta prosząc „o odłączenie naszej szkoły od innych”, to znaczy o odłączenie od szkół katolickich, „gdyż dla dobra wszystkich zamierzamy otworzyć dwie szkoły [żydowskie], które mają być utrzymywane z funduszów wpływających od ludności żydowskiej na rzecz szkoły miejskiej. Jednocześnie przypominamy, iż należy nam się przy tych warunkach połowa gmachu szkolnego, który był postawiony wspólnymi środkami [przy ul. Kościelnej 10]”. Tworzenie szkół odbywało się wówczas na podstawie Przepisów Tymczasowych o Szkołach Elementarnych Królestwa Polskiego.

Z zachowanych zaświadczeń wydanych przez Zarząd Miejski wynika, że kierownikiem szkoły od 1916 r. do końca roku szkolnego 1921 był Lew Moszka, który potem przeniósł się do Warszawy i zamieszkał przy ul. Złotej 59 m. 30. Finansowanie publicznej szkoły żydowskiej umożliwiło dopiero przejęcie przez państwo polskie szkolnictwa od zaborcy pruskiego i podpisanie przez nie „Traktatu o Mniejszościach” (28 czerwca 1919), który m.in. nakładał na państwo obowiązek finansowania szkół dla mniejszości narodowych. Realizowany w publicznych szkołach powszechnych program nauczania różnił się od przekazywanego w publicznych szkołach dla żydów nauką języka jidysz i większą liczbą lekcji religii mojżeszowej. Szkoła od początku istnienia nie posiadała swego budynku, w związku z tym klasy z konieczności rozrzucone były po całym mieście, nauka odbywała się w wynajmowanych i co pewien czas zmienianych domach, np. do 1931 r. u Izraela i Rafaela Klepfiszów (na ulicy Warszawskiej, dziś Armii Krajowej 8), do 1 września 1932 u Natana Grynberga (ul. Warecka, dziś Piłsudskiego 8), od 1932 roku – w dwóch izbach w drewnianym, piętrowym domu Dydji Feldmana (ul. Mogielnicka 7, pierwsze piętro), a potem w Hotelu u Piotra Marszałka (ul. Górnokalwaryjska, dziś Poświętne 5), w budynku przy parku miejskim i w remizie strażackiej (ul. Szpitalna). Domy lub izby w tych domach wynajmował Magistrat. Warunki lokalowe były w nich wyjątkowo ciężkie. 13 marca 1931 r. kierownik szkoły w memoriale informował władze, że temperatura w klasach wynosiła 5-6 stopni Celsjusza, a woda w piwnicy sięgała do podłogi. W sali o powierzchni 24 m² uczyło się 70 dzieci. 80% młodzieży znajdowało się poza szkołą, czynsz za lokal nie był płacony od roku 1918. Nauczyciele i dzieci spotykali się ze zniewagami, groźbami, oblewano ich wodą, bito miotłami, przed zakończeniem lekcji drugiej czy trzeciej zmiany zamykano bramy budynku, nożem cięto palta itd. Izby w tych domach nie spełniały potrzeb szkolnych. Jedne były zimne, wilgotne (u Klepfiszów i Grynberga), inne ciasne (np. przy ul. Poświętne - 24 m²). W domu Klepfiszów w roku szkolnym 1931/1932 w siedmiu izbach na zmianę uczyło się 617 dzieci. Antysemickie ekscesy były dziełem zarówno dzieci, jak i dorosłych, głównie członków endecji. Narastały one przed wyborami do Rady Miasta, do Sejmu i Senatu oraz w czasie kryzysu ekonomicznego z lat 1929–1933.

W 1928 r. Magistrat rozpoczął budowę szkoły publicznej, która miała składać się z sali gimnastycznej i dwóch pawilonów – jednego dla szkoły polskiej, drugiego dla żydowskiej. Planu tego nie zrealizowano i w wybudowanym 16-izbowym budynku (1931/1932) przy ul. Piłsudskiego nie umieszczono szkoły żydowskiej. Nie doszło też do planowanej w 1935 r. rozbudowy budynku tak, aby mieścił trzy szkoły powszechne, nr 1, 2 i 3. Miało się w niej uczyć ok. 2000 dzieci. 12 czerwca 1936 r. Rada Szkolna Powiatowa negatywnie zaopiniowała koncepcję skupienia szkół w jednym zespole budynków i zleciła wzniesienie obiektów szkolnych przy ul. Mogielnickiej i Górnokalwaryjskiej (dziś Poświętne). Negatywnie o takiej decyzji zadecydowały różne przyczyny, w tym postawy antysemickie, głównie endeków (księża, ziemianie).

W 1938 Symcha Binem Lewkowicz (ur. 1896), radny miasta, członek Agudas, przeprowadził w Radzie Miasta wniosek o nadanie szkole imienia Berka Joselewicza (ok. 1770–1809), pułkownika konnego pułku żydowskiego (ok. 500 ochotników) w powstaniu kościuszkowskim, uczestnika kampanii napoleońskiej. Uchwała Rady nie została zrealizowana z powodu wojny polsko-niemieckiej i eksterminacji Żydów.

Wg wykazu z 21 października 1939 r. w Szkole Powszechnej nr 2 uczyło 13 nauczycieli, wśród nich Polacy:

• Zygmunt Myszkiewicz (1899–1944), zamieszkały w domu przy ul. Warszawskiej 8, od 1 września 1935 kierownik szkoły;
• Piotr Bańkowski (ur. 1893), zamieszkały przy ul. Radomskiej 8.

Oraz Żydzi:

• Izaak Blum (ur. 1903) i Estera Blum (ur. 1905) – zamieszkali przy ul. Piłsudskiego 2b;
• Ejchelt Ita (ur. 1890) – z ul. Piłsudskiego 16b;
• Basia Gincberg (ur. 1899) – z ul. Warszawskiej 30;
• Gitla Kohn (ur. 1908) – z ul. Skargi 5;
• Edwarda Klepfisz (ur. 1898) – z ul. Skargi 5;
• Berta Kacenelenbogen (ur. 1896) – z ul. Skargi 5;
• Mircie Kraut (ur. 1893) – z ul. Skargi 3;
• Chawa Jochnowicz (ur. 1907) – z ul. Skargi 2b;
• Mojżesz Lipszyc (ur. 1907) – z Lewiczyńskiej 3;
• Tauba Horenblas (ur. 1908) – z Radomskiej 9.

Wszyscy oni zapewne zginęli w getcie warszawskim. Władze oświatowe wymagały od nauczycieli lojalności wobec państwa polskiego oraz przygotowywania dzieci żydowskich do asymilacji z lokalną polską społecznością.

Wg ustaleń Remigiusza Matyjasa placówką kierowali, oprócz wcześniej wspomnianego Lwa Moszki: Edwarda Krissówna, Hertz Halpern, Piotr Bańkowski, Izaak Blum, Zygmunt Myszkiewicz.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Publiczna Szkoła Powszechna nr 2 w Grójcu (1916-1939), [w:] Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 76-77 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - oddział w Grodzisku Mazowieckim: Akta miasta Grójca: sygn. 38, k. 39-40, 100-101, 127-128; 39, k. 56; 40, k. 21, 55-56; 92, k. 85; 187, k. 6; 233, k. 39; 234, k. 57, 68, 81, 102-107; 235, k. 81, 83; 236, k. 22, 37, 39; 237, k. 12; 238, k. 38; 239, k. 7; 241, k. 3; 244, k. 54-55;
• Remigiusz Matyjas, Powiat grójecki w okresie Drugiej Rzeczypospolitej. Materiały i studia, Kielce - Grójec 2004, s. 113-114, 253, 254;
• Leon Nawrocki, Szkolnictwo, oświata, nauczyciele regionu grójeckiego w latach 1917-1945, Kielce - Grójec 2005, s. 74-77.