Grójec w czasie II wojny światowej

Przygotowania do wojny

W 1939 r. Grójec miał ok. 11 500 mieszkańców (w tym ok. 5 tys. Żydów) i ok. 30 ulic.

Pierwszym sygnałem zbliżającej się wojny były plany rozproszenia mieszkańców Warszawy, których celem było zminimalizowanie liczby ofiar w trakcie ewentualnego bombardowania stolicy. Część ewakuowanej ludności miała trafić do m.in. do Grójca. W pobliskim Drwalewie utworzono lotnisko polowe. W tym samym czasie władze państwowe ogłosiły bezterminowe przedłużenie czynnej służby wojskowej, nakazały włodarzom poszczególnych gmin przygotowanie list mobilizacyjnych oraz raportów zawierających dane na temat ilości koni w poszczególnych gospodarstwach rolnych, które będą podlegać rekwizycji na potrzeby armii. Kolejnym zarządzeniem była tzw. mobilizacja tajna, polegająca na powoływaniu rezerwistów do służby w armii.

30 sierpnia 1939 ogłoszono mobilizację alarmową, dzień później na włodarzy poszczególnych gmin nałożono obowiązek zorganizowania ochrony linii telegraficznych, stacji kolejowych i torowisk. Ogłoszono powszechną mobilizację. Ułani rezerwiści mieli obowiązek stawić się do przydzielonych jednostek razem z posiadanymi końmi. Rozpoczęła się rekwizycja samochodów i koni. Na ziemi grójeckiej zwierzęta gromadzono na folwarku w Kobylinie, a potem przekazano armii. W powiecie grójeckim zadania te nadzorował starosta Felicjan Pawłowski. Treść rozporządzeń znalazła się w plakatach na słupach ogłoszeniowych, a także na drzwiach grójeckiego ratusza.

Kampania wrześniowa

Po rozpoczęciu działań wojennych prezydent Ignacy Mościcki wprowadził stan wojenny na terenie całego kraju. Początek roku szkolnego 1939/1940 przesunięto na 5 września. Ludności cywilnej nakazano zdać posiadaną broń palną. Wprowadzono obowiązek całkowitego zaciemnienia miast. Oprócz wojska do działania przystąpiły formacje obrony cywilnej organizowane przez władze gminne, harcerzy, organizacje lub komitety mieszkańców. W Grójcu formacje te zainicjował i nimi kierował burmistrz Tadeusz Olszewski. Ich zadaniem było m.in. patrolowanie miasta w dzień dla przeciwdziałania ewentualnej dywersji, a w nocy dla interweniowania, gdy ktoś naruszał obowiązek zaciemnienia miasta. Pierwsze samoloty wroga pojawiły się nad powiatem już 1 września. Ostrzelały wówczas lotnisko w Drwalewie.

6 września na drodze Mszczonów – Grójec trzy bombowce zaatakowały kolumnę wojskową, a następnie nadleciały nad Grójec, gdzie obrzuciły bombami dworzec kolejowy. Zniszczonych zostało parę wagonów i uszkodzone niektóre budynki kolejowe. Dwa z niemieckich bombowców zostały zestrzelone przez eskadrę polskich myśliwców, a trzeci uszkodzony musiał lądować awaryjnie. Tego samego dnia ostatni powołani z Grójca rezerwiści opuścili miasto i udali się transportami wojskowymi do przydzielonych na wschodzie jednostek.

Nazajutrz, 7 września rano było kolejne bombardowanie miasta. Zniszczonych zostało ponad 50 budynków w tym kościół św. Mikołaja, w którym został uszkodzony dach i część wyposażenia świątyni. Na skutek bombardowania doszczętnie spłonął młyn motorowy Ekspres przy ulicy Mogielnickiej. Pod jego gruzami zginęło 50 osób. Zbombardowane zostały budynki mieszkalne m.in. przy ulicach Radomskiej, Mszczonowskiej, Warszawskiej i Piotra Skargi. Wiele budynków stanęło w płomieniach. Jedną z akcji – gaszenia domu rabina na rogu ulic Krótkiej i Lewiczyńskiej - dowodził burmistrz miasta i jednocześnie komendant straży pożarnej Tadeusz Olszewski. Zgodnie z wydanymi rozkazami przegrupowania i odwrotu Armii „Łódź” przez cały dzień przez miasto przechodziły jednostki polskie, wśród nich 2. batalion czołgów lekkich.

8 września 1939 około godziny 10:00 do Grójca wkroczyły oddziały rozpoznawcze niemieckiej 1. Dywizji Pancernej.

Okupacja

Działalność okupanta

W październiku 1939 r. Grójec został włączony przez Niemców do dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa.

Niemcy w czasie okupacji wyasfaltowali ulice Skargi i Piłsudskiego, zbudowali basen koło budynku Starostwa i fontanny na rynku.

Działalność konspiracyjna

Niemalże zaraz po zajęciu miasta przez okupanta rozpoczęła się działalność konspiracyjna. Harcmistrz Ludwik Michalski ps. Fil już po kilku dniach powołał organizację Promień, do której należało 15 zaufanych harcerzy. Ich działalność polegała przede wszystkim na służbie na rzecz innych, co było zgodne z ideami harcerskimi. Zajmowali się m.in. wspieraniem rodzin żołnierzy w obozach jenieckich, dostarczaniem żywności, kolportowaniem prasy, przekazywaniem meldunków, obserwacją ruchu pojazdów wojskowych i miejsc postoju sił niemieckich, przenoszeniem zdobytej – najczęściej skradzionej - broni, środków opatrunkowych. Kolejną, bardzo liczną grupą, która podjęła działalność konspiracyjną byli nauczyciele.

Już na początku października 1939 r. powstała w Warszawie Tajna Organizacja Nauczycielska (TON). W tym samym czasie grójeccy nauczyciele ustalali zasady działania w warunkach okupacyjnych. Po kilku dniach utworzyli grójecki oddział organizacji TON. Ich działalność polegała nie tylko na prowadzeniu tajnych kompletów, ale także na gromadzeniu i zabezpieczaniu zbiorów bibliotecznych i pomocy naukowych. Po powstaniu struktur konspiracji wojskowej wielu nauczycieli odnalazło się w jej szeregach. Już w dniu zajęcia Warszawy – 27 września 1939 r. – powstała konspiracja wojskowa – Służba Zwycięstwu Polsce. Kilka dni później z inicjatywą utworzenia w Grójcu konspiracji wojskowej wyszli mecenas Wanda Godlewska ps. Wir i przedwojenny burmistrz Grójca Tadeusz Olszewski ps. Wojtek, Nurski. Bardzo szybko nawiązali oni współpracę z komendą główną SZP i przystąpili do tworzenia tajnych struktur wojskowych w Grójcu i okolicach. Komendantem obwodu został Wacław Granat ps. Ryś.

Organizacji konspiracyjnych działających w czasie okupacji było wiele: Narodowa Organizacja Wojskowa, Bataliony Chłopskie, Komenda Obrońców Polski, Tajna Armia Polska, Konfederacja Zbrojna, Związek Czynu Zbrojnego oraz organizacje Unia, Orzeł Biały, Szwoleżerowie, Szare Szeregi, Związek Jaszczurczy, Młodzież Walczącej Polski, Organizacja Ziemiaństwa Polskiego Tarcza. Największą z nich była Służba Zwycięstwu Polski, przekształcona później w Związek Walki Zbrojnej, a następnie w Armię Krajową, która utworzyła na terenie powiatu grójeckiego obwód Grójec-„Głuszec”. Inne organizacje z czasem łączyły się i podporządkowywały komendzie głównej Armii Krajowej. Wspólnie działali w ramach Akcji „Burza” i w powstaniu warszawskim.

Zagłada Żydów

● Więcej w osobnym artykule: Żydzi w Grójcu.

Podczas II wojny światowej niemieccy okupanci wymordowali prawie wszystkich miejscowych Żydów (Holokaust).

Wyzwolenie Grójca

Niemcy ostatecznie wycofali się z miasta 15 stycznia 1945 r. o godzinie 5:00 rano. Przez kilka godzin Grójec pozostawał wolny, Sowieci wkroczyli o godzinie 13:00. Na ulicach pojawili się wtedy żołnierze AK z biało-czerwonymi opaskami na rękawach. Zbierali broń i ukrywali ją m.in. na starym cmentarzu w grobowcu Władysława Barzykowskiego i jego żony Kamili z Klimaszewskich, adiutanta Mariana Langiewicza.

Sowieci weszli do Grójca od strony Radomia, maszerowali na Mszczonów i Łódź, żeby okrążyć wojska niemieckie w okolicach Warszawy. Manewr skutecznie zaskoczył Niemców. W Grójcu, ani w powiecie nie było już wówczas dużych sił niemieckich. Pozostali pojedynczy żołnierze, pozostali wycofali się na Zachód, uciekając przed Armią Czerwoną.

Zajęciu miasta przez Sowietów towarzyszył gremialny rabunek sklepów i magazynów. Żołnierze radzieccy masowo wpadali do mieszkań, piwnic, lokali sklepowych i rabowali. Resztę, której nie byli w stanie wywieźć, niszczyli i podpalali. W ten sposób spalono m.in. spalili magazyny Syndykatu czy sklep kolonialno-spożywczy pani Nowakowskiej przy ulicy Radomskiej.

Kradzież nie była tylko domeną Sowietów. Okupacja podważyła ogólny szacunek do własności prywatnej oraz pozostałych zasad moralnych. Wielu mieszkańców miasta, korzystając z ówczesnej sytuacji bezprawia, również rabowało lokale sklepowe oraz prywatne mieszkania.

Pierwsze dwa tygodnie po wkroczeniu Sowietów do Grójca były względnie spokojne, potem zaczęły się aresztowania ludzi zaangażowani w czasie okupacji niemieckiej w podziemie.