Ludwik Michalski

Ludwik Michalski (ur. 14 sierpnia 1912, zm. 27 maja 1985) – ps. „Fil“, „Szer”, nauczyciel związany z Grójeckiem dłuższym zamieszkaniem i pracą zawodową, harcmistrz Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP), w międzywojniu komendant hufca ZHP, potem Szarych Szeregów, członek Związku Walki Zbrojnej, porucznik Armii Krajowej w powiecie grójeckim, współpracownik Komendy Głównej Szarych Szeregów, uczestnik powstania warszawskiego, kwatermistrz batalionu „Zośka”.

Życiorys

Urodził się 14 sierpnia 1912 we wsi Wojny, powiat Płońsk, jako syn rzemieślnika, Franciszka i Rozalii Marike. Po ukończeniu 7-klasowej Publicznej Szkoły Powszechnej w Zakroczymiu (1928) i Państwowego Seminarium im. Stanisława Konarskiego w Warszawie (1933) podjął pracę w szkole powszechnej w Rembertowie k. Warszawy, Olszanach, potem w prywatnym gimnazjum Adamskiej w Rembertowie k. Warszawy, w którym w pierwszej i drugiej klasie uczył fizyki, matematyki i gimnastyki. W 1934 otrzymał etat w Publicznej Szkole Powszechnej we wsi Borowe k. Mogielnicy. Tu zorganizował klub sportowy „Borowiak” i drużynę ZHP, z którą zbudował tratwy i popłynął do Gdańska.

W 1936 władze oświatowe przeniosły go do Publicznej Szkoły Powszechnej (obecnie Podstawowej) nr 3 im. Piotra Skargi (dziś nr 2, im. Józefa Wybickiego) w Grójcu, aby zajął się rozwojem ZHP w Grójeckiem. Na obszarze tym harcerstwo wprawdzie istniało, ale było nieliczne i mało aktywne. Dzięki jego zapobiegliwości i wysiłkom harcerstwo w tej szkole rozwinęło się i umocniło. Drużyna została m.in. umundurowana i otrzymała harcówkę. Za jego sprawą, w wielu szkołach powiatu, w których nie było ZHP, powstały drużyny; opiekowali się nimi nauczyciele. W międzywojniu prowadził obozy harcerskie (m.in. w Modrzewinie, Jeziórce k. Grójca), kursy narciarstwa, taternictwa, gry w siatkówkę (zorganizował drużynę). Jako członek Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) brał udział w życiu społecznym i politycznym lokalnej społeczności.

W 1937 uczestniczył w strajku nauczycieli. Rozpoczęte w 1937 studia na Wolnej Wszechnicy Polskiej przerwała wojna polsko-niemiecka. Po wybuchu został mobilizowany, z kampanii wrześniowej wrócił do Grójca w połowie września 1939 r.

W październiku 1939 zorganizował spotkanie zaufanych starszych harcerzy i powołał konspiracyjną organizację młodzieży męskiej „Wolni” i przyjął pseudonim „Fil”. W kwietniu 1940, po nawiązaniu kontaktu z komendą Szarych Szeregów Chorągwi Mazowieckiej, podporządkował jej „Wolnych”. W powiecie grójeckim zorganizował 18 drużyn, które w dniu 1 maja 1944 skupiały 337 chłopców. Od ok. 1940 roku do stycznia 1944 prowadził tajne nauczanie w zakresie szkoły podstawowej, redagował czy też współredagował konspiracyjną gazetkę Szarych Szeregów w Grójcu „Na Posterunku“. W 1943 ukończył kurs dla podchorążych. W jego mieszkaniu przy ul. Laskowej 9 (?) przez pewien czas pracowała tajna radiostacja Armii Krajowej.

W styczniu 1944, w związku z grożącym mu aresztowaniem, opuścił Grójec i za pośrednictwem Jerzego Kozłowskiego („Jurwiś”) i Stanisława Kozickiego („Howerla”), późniejszego bohaterskiego dowódcy 3. kompanii „Giewont” w powstaniu warszawskim, nawiązał kontakt z Naczelnikiem Szarych Szeregów, harcmistrzem Stanisławem Broniewskim („Orsza”) i stał się współpracownikiem Kwatery Głównej („Pasieka”). Zaprzyjaźnił się wówczas z Eugeniuszem Stasieckim („Piotrem Pomianem”), poznał też Ryszarda Białousa („Jerzy”) przyszłego dowódcę batalionu „Zośka”. „Pasieka” mianowała go wizytatorem Chorągwi Lubelskiej („Ul Zboże”). Funkcję tę pełnił od 1 kwietnia do 1 lipca 1944, używał wówczas pseudonimu „Szer” (?).

1 sierpnia 1944 Batalion „Zośka” mobilizowany został do walk w fabryce radioodbiorników „Telefunken” na Woli. Harcmistrzowi „Filowi” powierzono kwatermistrza Brygady Dywersyjnej „Broda 53”, a więc i Batalionu „Zośka”. Przeszedł on razem z nim cały szlak bojowy od Woli, poprzez Powązki, Stawki, Stare Miasto, Śródmieście, Czerniaków, Mokotów i z powrotem Śródmieście. W czasie powstania włożył dużo wysiłku, aby wyżywić i umundurować powstańców. Z uwolnionych na Gęsiówce Żydów zorganizował kolumnę gospodarczą. Dla zdobycia żywności poprowadził atak na niemiecką piekarnię, za co otrzymał Krzyż Walecznych. Przeprowadzał kanałami członków Delegatury Rządu RP na Kraj. Dbał, aby do zwłok poległych dołączyć butelkę z danymi personalnymi. Między innymi również dzięki niemu znamy nazwiska wielu poległych z Batalionu „Zośka”. W przeddzień wybuchu powstania do Michalskiego przyjechało 15 starszych chłopców z Tarczyna i Grójca; wszyscy zginęli.

Po kapitulacji powstania warszawskiego 2 października 1944 trafił do obozu jenieckiego w Bergen-Belsen k. Hamburga, następnie w Lubece. Po wyzwoleniu przez Anglików (3 maja 1945) zorganizował i prowadził Gimnazjum Męskie we Freren koło Hamburga (1945–1946). Do kraju wrócił jesienią 1946. Wpadł do Grójca na jeden dzień i obawiając się aresztowania, zabrał rodzinę i wyjechał do Łodzi. Wstąpił do PPS, a po zjednoczeniu jej z Polską Partią Robotniczą automatycznie stał się członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Pracował w Wojewódzkiej Spółdzielni Spożywców „Społem”, Oddział w Łodzi. Po rocznym pobycie w Łodzi przeniósł się na pół roku do Otwocka i podjął pracę także w WSS „Społem”. Z kolei osiedlił się w Warszawie i tu też pracował w tej samej instytucji (1946–1955) oraz studiował na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego (1946–1951). Wkrótce po rozpoczęciu asystentury u prof. Władysława Tatarkiewicza, w związku z usunięciem profesora z uczelni, zrezygnował z niej. Odtąd pracował w Centralnym Zarządzie Miejskiego Handlu Detalicznego (1955–1956), Centralnym Zarządzie Transportu Ministerstwa Handlu Wewnętrznego (1956–1957), Zarządzie Głównym Związku Zawodowego Pracowników Spółdzielczości (1957–1958). W latach 1946–1954 wielokrotnie był kierownikiem pedagogicznym i wykładowcą kursów dokształcająco-zawodowych w zakresie spółdzielczości. Na ten temat opublikował kilka artykułów w „Przeglądzie Spółdzielczym” oraz razem z Romanem Kowalczukiem książkę Z doświadczeń współzawodnictwa zobowiązaniowego w Spółdzielczości Spożywców (1971), a także w latach 1957-1966 kierował Szkołą dla Pracujących nr 19, w której rozwinął działalność ZHP (m.in. zorganizował drużynę „Włóczędzy”). W 1957 stworzył Ośrodek Wycieczkowy Polonii Zagranicznej w Warszawie; przez kilka lat współpracował z czasopismem „Oświata Dorosłych”, w którym pisał m.in. o samorządzie uczniowskim w szkołach dla pracujących. W 1966 r. stan zdrowia zmusił Michalskiego do przejścia na rentę, do 1972 pracował w wymiarze ½ etatu.

Przez całe życie aktywnie pracował w wielu organizacjach społecznych, m.in. w Lidze Ochrony Przyrody, Związku Bojowników o Wolność i Demokrację (od 1983).

Za udział w walce z okupantem hitlerowskim, za czynny udział w powstaniu warszawskim, za osiągnięcia w pracy społecznej i zawodowej odznaczony został Krzyżem Walecznych (1944), Medalem X-lecia Polski Ludowej (1955), Krzyżem Kawalerskim Odrodzenia Polski (1979), Warszawskim Krzyżem Powstańczym (1983) oraz licznymi honorowymi medalami i dyplomami.

1 sierpnia 1938 zawarł związek małżeński z Janiną Czyż, z którą miał troje dzieci: Danutę (ur. 1939) Michalską-Watman - chirurg ortopeda, Romana Tadeusza (ur. 1944) – prof. anatomopatologii, Tadeusza Romana (ur. 1949) - inż. elektronik.

Imiona synów upamiętniają poległych w czasie wojny podkomendnych chłopców: Tadeusza Siejko i Romana (nazwisko dziś nieznane).

Zmarł 27 maja 1985, pochowany został na cmentarzu w Rembertowie. Był wzorowym wychowawcą młodzieży, doskonałym mówcą, organizatorem pracy, cechował go życzliwy stosunek do ludzi, gotowość niesienia im pomocy.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Michalski Ludwik, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt szósty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1997, s. 54-57 – na podstawie źródeł:
• Zdzisław Szeląg, Notatka z rozmowy z Ludwikiem Michalskim;
• Stanisław Skoczek, Moje wspomnienia okupacyjne (z ok. 1983 r.);
• Władysław Kostrzewa, Hcm. Ludwik Michalski ps. „Fil”. Notatka z 16 sierpnia 1989 oraz poszerzona i poprawiona wersja z 17 stycznia 1997;
• Władysław Kostrzewa, Z dziejów grójeckiego harcerstwa (6 lutego 1997);
• Zygmunt Solarski, Materiały z działalności w Szarych Szeregach w Grójcu (31 lipca 1989);
• Danuta Michalska-Watman, List z 8 marca 1997;
• Pamiętniki żołnierzy Baonu „Zośka”, Warszawa 1970, s. 76, 290;
• Władysław Broniewski, Całym życiem, Warszawa 1983, s. 265, 308, 342;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 42, 63, 69-73, 98, 156, 169, 170, 220, 251, 252, 328.