Strajk nauczycielski w 1937 roku

Z Jabcok

Strajk nauczycielski w 1937 roku – polegał m.in. na zaprzestaniu pracy w celu zaprotestowania przeciw zawieszeniu działalności Zarządu Głównego Związku Nauczycielstwa Polskiego (ZNP) i mianowaniu Pawła Musioła tymczasowym zarządcą, kuratorem w ZNP (30 września 1937). Starosta grodzki Śródmieścia Warszawy decyzję tę uzasadniał tym, że Zarząd Główny ZNP nie przestrzegał art. 15 Ustawy o stowarzyszeniach i przepisów o ewidencji członków, korzystał z nieksięgowanych zaliczek z kasy Związku i w ten sposób doprowadził do przekroczenia preliminarza budżetowego o sumę 250 000 zł i spowodował deficyt; zaangażował fundusze przeznaczone m.in. na zapomogi i odprawy w działalność pozastatutową (Spółdzielnia „Oświata”).

W rzeczywistości Zarząd Główny ZNP zawieszono z przyczyn politycznych. Wskazał je sam premier Sławoj Składkowski, który 2 października 1937 wydał oświadczenie. Napisał w nim: „I. Przyczyny zawieszenia w urzędowaniu byłego Związku ZNP były następujące:

  1. polityczne: tolerowanie i popieranie od dłuższego czasu: a) idei i tendencji wyraźnie komunistycznych lub z komunizmem graniczących, b) pacyfizm wśród nauczycieli i w szkolnej pracy wychowawczej, sprzeczny z założeniami interesów Państwa, c) podważanie zaufania do władz państwowych i gloryfikowanie pracy władz zaborczych w dziedzinie stosunków szkolnych;
  2. społeczne: naruszanie wolności przekonań i podstawowych praw obywatela przez prześladowanie nauczycieli nie zgadzających się z wyżej wspomnianymi kierunkami politycznymi;
  3. formalno-prawne: a) przekraczanie ram budżetu w wydatkowaniu poszczególnych sum, b) użycie sum pieniężnych na rzeczy nie mające nic wspólnego ze statutem i sprzecznych z celami Związku (wydawnictwa polityczne)”

Zawieszenie Zarządu Głównego poprzedzone było długotrwałą, agresywną kampanią głównie prasy katolickiej, Obozu Zjednoczenia Narodowego (OZN) („Ilustrowany Kurier Codzienny”, „Ruch Katolicki”, „Mały Dziennik”, „Rycerz Niepokalanej”, „ABC ...”), w której oskarżano Związek m.in. „o bezbożnictwo, wolnomyślicielstwo, kryptokomunizm i bolszewickie poglądy”, żądano rozwiązania ZNP jako organizacji szkodliwej dla społeczeństwa. Tego rodzaju zarzuty polityczne formułowali też proboszczowie kościoła rzymskokatolickiego w powiecie grójeckim (np. Przybyszew).

Związek (szczególnie jego lewicująca część) krytykował wówczas m.in. wprowadzenie szkoły wyznaniowej, narzucenie nauczycielom dozorowania praktyk religijnych uczniów, protestował przeciw zwalnianiu z pracy pod pozorem „dobra szkoły”, domagał się realizacji siedmioklasowej, jednolitej, bezpłatnej, obowiązkowej szkoły powszechnej dla dzieci po ukończeniu 7 lat, Postulował demokratyzację szkoły, laicyzację wychowania, polepszenie sytuacji materialnej nauczycieli, przeciwstawiał się obarczaniu nauczycieli dużą liczbą uczniów (norma 60 uczniów na jednego nauczyciela), uzależnieniu zatrudnienia i awansowania od przekonań ideowo-politycznych, protestował przeciw policyjnemu inwigilowaniu, ograniczaniu swobód obywatelskich, obniżaniu wynagrodzenia, przeciw ekscesom bojówek nacjonalistyczno-antyżydowskich, m.in. z Obozu Narodowo-Radykalnego.

Władze państwowe, prawicowe partie polityczne, Episkopat Polski, Akcja Katolicka zaniepokojone były przejawami współpracy ZNP z lewicą chłopską i robotniczą, zerwaniem związków ideowych z sanacją, nie przystąpieniu do OZN, treścią wydawnictw ZNP, współpracą z ruchem zawodowym pracowników umysłowych i fizycznych, domagającym się nowej polityki gospodarczej opartej o zasady sprawiedliwości społecznej. Tak np. Centralna Komisja Porozumiewawcza Związków Pracowników Państwowych, Samorządowych i Prywatnych (której członkiem był ZNP) wskazywała: „Należy produkcję przemysłową tak przestawić, by jej celem było zaspokojenie potrzeb społecznych, a nie jedynie dostarczanie zysku przedsiębiorcom (...). Wielki zaś przemysł, a przede wszystkim węglowy, hutniczy i naftowy - z uwagi na pochodzenie zaangażowanych w nich kapitałów, kluczowe znaczenie dla całej wytwórczości i obronności Państwa - winny być przejęte pod bezpośredni zarząd państwowy z udziałem czynnika społecznego”.

Atak przeciw ZNP wzmógł się w marcu 1936 po wydaniu 25 numeru „Płomyka”, poświęconego Związkowi Sowieckiemu. Został on przez władze skonfiskowany, a następnie zwrócony.

W związku z zawieszeniem Zarządu Głównego ZNP, 30 września wieczorem w mieszkaniu dra Teofila Wojeńskiego (Chmielna 49) zebrało się nielegalnie Prezydium Zarządu Głównego i po przeanalizowaniu sytuacji, w następnym dniu, wydało okólnik adresowany do członków Związku, do ognisk Zarządów Oddziałów i Okręgów, w którym zalecało zorganizowanie strajku okupacyjnego, nie uznawanie rządów kuratora, nie wykonywanie jego zarządzeń, bojkotowanie zwoływanych przez niego zebrań, wstrzymywanie się „od wpłacania składek, nie przyjmowanie „Głosu Nauczycielskiego” i innych wydawnictw, pisanie i wysyłanie protestów do premiera, Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, prezesa Związku”.

W Warszawie do strajku przystąpiły m.in.: Wydział Wydawniczy ZNP, Państwowy Wyższy Kurs Nauczycielski, Państwowy Instytut Nauczycielski, Instytut Robót Ręcznych i Rysunków, Instytut Pedagogiki Specjalnej. Mocą uchwały Zarządu Okręgu Warszawskiego ZNP z 6 października Zarząd Oddziału Powiatowego ZNP w Grójcu zwołał na dzień 10 października (niedziela) Nadzwyczajny Walny Zjazd członków ZNP w Publicznej Szkole Powszechnej nr 1 w Grójcu, na który przybyło ze 115 istniejących wówczas szkół około 100 aktywnych związkowców, spośród ponad 200. Uczestniczyli w nim prawie wszyscy kierownicy szkół powszechnych II i III stopnia i bardziej aktywni członkowie Związku, a w tym m.in.: Stanisław Grzęda, Ignacy Grzywacz z Coniewa, Stanisław Jeziorski z Chynowa, Franciszek Klusko z Jasieńca, Kazimierz Lewkowski, Wincenty Malicki, Mieczysław Rychter z Grójca, Henryk Różalski z Lipia, Julian Stępkowski z Tarczyna, Lucjan Zdybiewski z Mogielnicy, Franciszek Zieliński z Błędowa. W zebraniu wziął udział Stanisław Janicki, przedstawiciel Zarządu Okręgu ZNP, nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej w Powsinie k. Warszawy. Obradom zjazdu przewodniczył prezes Oddziału Władysław Janus. Większa część działaczy z prezesem wypowiadała się za podjęciem strajku, inni byli przeciwni z powodu spodziewanych represji ze strony władz administracyjnych. Po długiej, kontrowersyjnej dyskusji postanowiono przerwać zajęcia w szkole w środę 13 października i udać się na manifestację przed gmachem ZNP w Warszawie. Decyzję o wzięciu udziału w strajku pozostawiono ogniskom i nauczycielom. Nauczyciele z Goszczyna, Wilczogóry, Nowej Wsi podjęli postanowienie o wysłaniu do Zarządu Głównego ZNP rezolucji potępiających zawieszenie Zarządu Głównego. Według danych szacunkowych, spośród 370 nauczycieli powiatu, w strajku i manifestacji wzięło udział od 100 do 150 nauczycieli, w tym m.in. z Belska, Błędowa, Góry Kalwarii (kilkanaście osób), Grójca (Szkoła nr 1), Jasieńca, Tarczyna, Warki (Szkoła nr 2); inne ogniska (Nowa Wieś, Wilczoruda, Goszczyn) przesłały do Zarządu Głównego rezolucję potępiającą jego zawieszenie. Nauczyciele z Mogielnicy i pobliskich wsi na skutek jakiejś awarii (?) kolejki wąskotorowej, nie zdążyli przyjechać na manifestację, podczas której przemówienie wygłosił Władysław Janus. Po odśpiewaniu hymnu narodowego, zgromadzeni przed gmachem Zarządu Głównego ZNP uformowali pochód, który ulicami Solec, Książęcą, placem Trzech Krzyży, Alejami Ujazdowskimi dotarł pod Belweder i tu po złożeniu kwiatów na jego ogrodzeniu, pochód rozwiązano. 17 października kolejny Nadzwyczajny Zjazd Oddziału Powiatowego w Grójcu dokonał oceny przebiegu protestu i poddał krytycznej ocenie tych, którzy z różnych względów nie wzięli udziału w strajku.

Ogólnopolski strajk nauczycieli poparły też inne związki zawodowe. W wyniku tych akcji kurator Paweł Musioł został odwołany (2 listopada), w porozumieniu ze Związkiem mianowano nowego kuratora, Seweryna Maciszewskiego. 2 lutego 1938 Walny Zjazd Delegatów ZNP w Krakowie wybrał nowy Zarząd Główny, który w większości składał się z członków zawieszonego Zarządu (18 osób). Prezesem Zarządu wybrany został Zygmunt Nowicki. Większość nauczycieli, która wzięła udział w strajku uczestniczyła później w walce o wolność kraju w 1939, a później w konspiracji zbrojnej, w tajnym nauczaniu (w zakresie szkoły podstawowej i średniej). Wielu z nich poległo w walce z okupantem.

Bibliografia

  • Zdzisław Szeląg, Strajk nauczycielski w 1937 roku, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt czwarty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1996, s. 84-88 – na podstawie źródeł:
  • Archiwum Zarządu Głównego ZNP, Rezolucje, protesty i uchwały nadesłane w związku z zawieszeniem Zarządu Głównego, sygn. 1/44;
  • Kroniki szkół powszechnych;
  • J. Bałaban, Walka o niezawisłość szkoły w Polsce. Stosunek duchowieństwa do szkół i nauczycieli, Lwów 1925;
  • J. Barycka, Stosunek kleru do państwa i oświaty, Warszawa 1934; W sprawie ZNP, Warszawa 1937;
  • S. Jeziorski, Powiat grójecki, [w:] Strajk nauczycielski w 1937 w Warszawie i powiatach byłego Okręgu Warszawskiego. Praca zbiorowa Międzywojewódzkiej Komisji Historycznej ZNP w Warszawie. Warszawa 1979, s. 71-75. Do użytku wewnętrznego;
  • H. Różalski, Wspomnienia o strajku nauczycielskim w Lipiu oraz gminie Lipie, [w:] Strajk nauczycielski w 1937 w Warszawie i powiatach byłego Okręgu Warszawskiego. Praca zbiorowa Międzywojewódzkiej Komisji Historycznej ZNP w Warszawie. Warszawa 1979, s. 76-80;
  • Związek Nauczycielstwa Polskiego. Zarys dziejów 1905-1985, oprac. F. Filipowicz, B. Grześ, S. Michalski, M. Walczak, Warszawa 1986.
Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php?title=Strajk_nauczycielski_w_1937_roku&oldid=1309”