Błędów

Błędów – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, w gminie Błędów, nad Mogielanką.

Miejscowość jest siedzibą gminy Błędów.

Historia

Legenda mówi, że kiedyś pewien książę zabłądził w czasie polowania. W tym miejscu, ok. 20 km na południowy zachód od Grójca, nad rzeką Mogielanką, powstała wieś będąca gniazdem Błędowskich herbu Półkozic. Pierwsza informacja o Błędowie pochodzi z dokumentu z 1392 r. wystawionego przez biskupa poznańskiego Dobrogosta z Nowego Dworu; znalazła się w nim wzmianka o proboszczu tutejszej parafii. Nazwę wywodzi się od nazwiska pierwszych właścicieli – Błędowskich herbu Półkozic. Kolejna informacja, z 1408 r., dotyczy dziedzica Gotarda heres de Blandowo.

W XV w. przedstawiciele rodziny Błędowskich herbu Półkozic studiowali na Akademii Krakowskiej, a jeden z nich, Maciej, w 1475 r. został nawet rektorem. W XVIII w. karierę zrobił Jakub Błędowski (zm. 1756), dziedzic m.in. Dąbrówki i Golian, chorąży rawski, starosta zbuczyński i gliniański, dzierżawca starostwa lipowieckiego, generał major wojsk saskich, oboźny polny koronny. W XVII-XVIII w. w Błędowie, oprócz Błędowskich, gospodarowali także: Krasiccy, Załuscy, Zbierzchowscy i Waliccy. Twierdzi się, że błędowski pałac, klasycystyczny, został wzniesiony w pierwszej dekadzie XIX w. według projektu Fryderyka Alberta Lessla dla Józefa i Klementyny z Kozietulskich Walickich.

Do XVII w. wieś należała do Błędowskich, a po nich m.in. do Zbierzchowskich (od 1770), Walickich (od pocz. XIX w.), Wiercińskich, Zagórskich, Wołowskich, Kijewskich, Ostrowskich, Potockich, Stankiewiczów.

Czasy Królestwa Polskiego

W czasach Królestwa Polskiego kierunek rozwoju dla Błędowa, wytyczył Karol Zagórski, postępowy dziedzic Błędowa. Niedługo przed powstaniem listopadowym założył osadę fabryczną, której układ – z prostokątnym Nowym Rynkiem – do dziś zachował się w rozplanowaniu miejscowości. W 1822 roku ufundował kościół w miejsce zniszczonego w pożarze w 1817 roku.

W latach 1827–1830 na Mogielance zbudował młyny, folusz (pilśniarnię, urządzenie do zagęszczania tkanin), tartak, hamernię (kuźnię, warsztat obróbki metali) oraz wspólnie z Karolem Deimem z Wiednia, utworzył warsztaty wyrobów jedwabnych. Zagórski, wraz z Johnem Balle z Londynu, założył wytwórnię piwa według receptury angielskiej.

W związku z tym, Zagórski w 1827 roku sprowadził do Błędowa 25 rodzin niemieckich rzemieślników (tkaczy, sukienników, postrzygaczy, farbiarzy i innych fachowców), co znacząco zmieniło strukturę narodowościową Błędowa.

● Więcej w osobnym artykule: Ewangelicy.

W 1832 w osadzie żyło 1132 mieszkańców, w tym 213 pracujących w 19 warsztatach tkackich. W 1835 liczba ludności wzrosła do 1268 mieszkańców, z których 281 zajmowało się tkactwem w 21 warsztatach, w tym 7 wyrabiało kapelusze i plecionki z tzw. wełny drzewnej (z łyka).

Liczba kolonistów w Błędowie rosła stale do roku 1840, mimo niechęci do nich, jaką żywił kolejny dziedzic, Jan Chryzostom Kijewski. Część z nich przeniosła się do Żyrardowa, gdzie w latach 1830–1833 uruchomione zostały zakłady włókiennicze. Na ich miejsce napływali nowi osadnicy. Dla zaspokojenia ich potrzeb religijnych Zagórski ofiarował luteranom budynek przy placu targowym w Błędowie, w którym urządzili dom modlitwy, w latach 1838–1839 filiał ewangelicko-augsburski, a przy nim szkołę oraz cmentarz wyznaniowy, po lewej stronie drogi z Błędowa do Zofiówki lub Oleśnik.

W I dekadzie XIX w. w osadzie utworzono filię żyrardowskich zakładów tkackich, w których na 60 ręcznych warsztatach wyrabiano płótno zgrzebne, worki, drelich.

W 1859 r. miejscowość liczyła już 1360 mieszkańców, a w dziewięciu oddzielnych zakładach wyprodukowano około 172 000 łokci wyrobów bawełnianych, w tym:

• 160 500 łokci perkalu białego,
• 11 358 łokci baścików kolorowych,
• 3 900 par pończoch,
• 340 par skarpetek,
• 100 sztuk szlafmyc, czyli męskich czepków nocnych.

Zużywano wówczas 9330 funtów przędzy bawełnianej. Ogólna wartość produkcji wynosiła 8140 rubli srebrnych. We wszystkich zakładach podległych zakładom żyrardowskim pracowały 73 osoby: 9 majstrów, 34 czeladników, 9 uczniów i 21 robotników.

W 1870 roku, oprócz warsztatów tkackich i pomocniczych (postrzygalnie, farbiarnie), w Błędowie działały gorzelnia, browar i garbarnia. W osadzie mieszkało 1213 ludzi.

W następnych latach większość warsztatów przeniosło się do Żyrardowa. W katalogu Wystawy rolniczo-przemysłowej w Warszawie z 1885 roku podano, że dziedzic Błędowa, Franciszek Kijewski zebrał i na wystawę nadesłał: przetaki, sita, kapelusze z łyka, spódnice, fartuchy z wełny, fartuchy drelichowe, perkale drukowane, kaftany wełniane, pończochy, wyroby pończosznicze, drewienka do zapałek, sztyfty do butów (gwoździki bez główki). Listę te opatrzono notą:

„Przemysł tkacki we wsi Błędów istnieje od lat kilkudziesięciu. Przed lat kilkunastu posiadał przeszło sto warsztatów, które prawie wszystkie przeniosły się do Żyrardowa, a pozostałe wyrabiają sita, przetaki, kapelusze, wełniaki i fartuchy wełniane i drelichowe, a zbyt częścią na miejscu, częścią zaś do Cesarstwa i Niemiec [wywozi się].”

Niedługo przed I wojną światową powstała jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. W 1912 r. osadę Błędów zamieszkiwało 2365 osób (1175 mężczyzn, 1190 kobiet), w tym 1364 katolików, 316 luteran (13,36%), 675 żydów (28,54%), 10 prawosławnych (0,42%). Ponadto, we wsi Błędów zamieszkiwały 324 osoby, a folwark Błędów – 13 osób. Łącznie Błędów miał 2702 mieszkańców.

Dwudziestolecie międzywojenne

Po I wojnie światowej osada wyludniła się, jednocześnie część mniejszości niemieckiej spolonizowała się. Według spisu ludności z 30 września 1921 r., miejscowość miała 159 domów i 1879 mieszkańców, w tym 1359 narodowości polskiej, 2 narodowości niemieckiej, 517 narodowości żydowskiej i jednego innej narodowości. Podział wg płci wskazywał na 887 mężczyzn i 992 kobiet, a wg wyznania: 940 katolików (50,02%), 122 luteran (6,5%), 2 osoby innych wyznań, 815 żydów (43,37%). Zmniejszenie się liczby mieszkańców spowodowane było stratami w działaniach wojennych, wyjazdem Rosjan w trakcie lub zaraz po wojnie, powojennym przemieszczaniem się ludności.

Obok siebie żyły trzy narodowości i trzy wyznania, posiadające swoje szkoły, świątynie i cmentarze. Żydzi zajmowali się wyrobem naczyń blaszanych, żyjąc biednie, niekiedy na skraju nędzy. W latach 30. ziemianie powiatu grójeckiego zorganizowali dla nich zbiórkę żywności. Jednym z tych ziemian był lekarz Czesław Stankiewicz, który w majątku Błędów oddawał się pasjom sadowniczej i kwiaciarskiej.

W latach 1919–1926 w Błędowie działały Ewangelicka Spółdzielnia Kredytowa, przy filiale szkoła, chór i orkiestra.

20 czerwca 1939 w Błędowie mieszkało 2206 osób, w tym 1177 katolików, 893 żydów (40,4%), 140 ewangelików (6,3%), z których 90 deklarowało narodowość niemiecką (64%). Wolne zawody wykonywało 20 osób, w urzędach państwowych pracowało 66, w przemyśle i handlu – 950, w rolnictwie – 400, na stanowiskach robotniczych – 420.

II wojna światowa

W czasie II wojny światowej wójtem gminy został folksdojcz, Stefan Bandke. Podczas okupacji niemieckiej w latach 1939–1945, potomkowie kolonistów, dobrowolnie lub pod przymusem podpisali volkslistę. W wykazie ludności bezrolnej w gminie Błędów uprawnionej do przydziału kartek żywnościowych podano, że żyło w niej 110 bezrolnych volksdeutschów, w tym do lat 10 – 27, powyżej – 83.

Aktywność volksdeutschów utrudniała zbrojną działalność niepodległościową Polaków. Dopiero w październiku 1944 patrol placówki z Lipia (Ośrodek VIII Armii Krajowej Lipie) dokonał u volksdeutschów rekwizycji żywności i odzieży, które przekazano wysiedlonym z Warszawy. 28 lipca 1944, w związku ze zbliżającymi się wojskami radzieckimi, koloniści, z nielicznymi wyjątkami, opuścili Błędów. Ewakuowani zostali do Starogardu k. Gdańska. Część wyjechała dalej na Zachód, inni zatrzymali się w obozie w Kochborowie. Po 1945 r. niektórzy wrócili do Błędowa. Ich opuszczony dom modlitwy został zdewastowany.

Miejscowi Żydzi zostali wymordowani przez hitlerowców, większość obywateli pochodzenia niemieckiego tuż przed zakończeniem wojny wyjechała z kraju.

PRL

Wieś zelektryfikowano i założono skwer, na którym blisko pół wieku później, w 1992 r. postawiono pomnik poświęcony żołnierzom Armii Krajowej, w tym Janowi Nowackiemu ps. „Łoś”, który poległ 9 czerwca 1943 r.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Błędów, [w:] Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2011, s. 3-6 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim, syg. 45, k.nlb.;
• O nowo założonej osadzie fabrycznej Błędów, w powiecie czerskim położonej, „Wiadomości Handlowe” 1830, nr 72: 26 czerwca, s. 378-380;
• Encyklopedia powszechna Orgelbranda, t. 2, Warszawa 1860, s. 525; t. 3, s. 496;
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego I-XV, Warszawa 1880–1902, t. 1 (1880), s. 247;
• Katalog wystawy rolniczo-przemysłowej w Warszawie. Wyd. K. Sulistrowski, Warszawa 1885, s. 220;
• Spisok nasielennych punktow warszawskoj guberni, s. 14-15;
• Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. 1; M.st. Warszawa, województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 35;
• Albert Breyer, Deutsche Tuchmachereinwanderung in den ostmitteleuropäischen Raum 1550-1830, Leipzig 1941, s. 240;
• „Warschauer Zeitung” 1942, nr z 25 sierpnia, s. 5;
• ks. M. Kajtaniak, Parafia Błędów w przeszłości i zabytkach, Warszawa 1954, maszynopis, s. 28-31, 52-58;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 192.