Albert Breyer

Albert Breyer (ur. 2 stycznia 1889 w Grzegorzewicach k. Mszczonowa, zm. 11 września 1939 w Warszawie) – pedagog i historyk o rozległych zainteresowaniach humanistycznych.

Urodził się 2 stycznia 1889 w Grzegorzewicach k. Mszczonowa, w rodzinie niemieckich osadników wyznania ewangelicko-augsburskiego. Wykształcenie podstawowe zdobył w Żyrardowie, następnie ukończył prywatną szkołę handlową w Łodzi. Po złożeniu egzaminów nauczycielskich w Tomaszowie Mazowieckim pracował przez pięć lat jako kantor i nauczyciel w wiejskich szkołach dla dzieci ewangelickich w środkowej Polsce. Następnie udał się do Petersburga, gdzie kontynuował naukę w Instytucie Nauczycielskim. Po wybuchu I wojny światowej, w 1914 został skierowany do rosyjskiej szkoły wojskowej. Po wybuchu rewolucji październikowej powrócił na ziemie polskie okupowane przez Niemców. Brał udział w tworzeniu niemieckiego Krajowego Związku Szkolnego (Landesschulverband). Do 1919 był nauczycielem w szkole powszechnej w Brzezinach. Następnie, po złożeniu egzaminów uprawniających do wykonywania zawodu nauczyciela gimnazjalnego, pracował w niemieckim gimnazjum w Zgierzu. Był działaczem organizacji Bund der Deutschen Polens (Związek Niemców w Polsce), a następnie Deutscher Volksverband in Polen (Niemiecki Związek Ludowy w Polsce). Wspólnie z L. Wolffem redagował łódzki tygodnik „Volksfreund”.

Od 1926 był nauczycielem, a później dyrektorem prywatnego gimnazjum niemieckiego w Sompolnie. Jednocześnie intensywnie pracował naukowo. Badał florę okolic Sompolna, gromadził znaleziska archeologiczne i stare książki, przede wszystkim zaś prowadził poszukiwania w archiwach parafii ewangelicko-augsburskich.

W 1934 władze oświatowe odebrały sompoleńskiemu gimnazjum koncesję. Powodem było polityczne zaangażowanie Breyera i podległych mu nauczycieli, aktywistów Jung Deutsche Partei (Partia Młodych Niemców). Podczas dyskusji nad nową ustawą kościelną, nadaną Kościołowi Ewangelicko-Augsburskiemu przez rząd 25 listopada 1936, włączył się w walkę przeciw zwierzchnikom Kościoła. W 1937 został pozbawiony prawa wykonywania zawodu. We wrześniu 1938 podjął pracę w Deutsche Bücherei (Książnicy Niemieckiej) w Poznaniu i kontynuował prowadzone od lat prace badawcze.

1 września 1939 jako podporucznik rezerwy stawił się w swej macierzystej jednostce w Kutnie. Podczas odwrotu jego oddział został zaatakowany przez niemieckie lotnictwo. Ciężko rannego odłamkiem bomby przewieziono do szpitala w Warszawie, gdzie zmarł 11 września.

Obfity dorobek naukowy tworzą przede wszystkim drobne prace, będące przyczynkami do historii osadnictwa niemieckiego w środkowej Polsce, poświęcone osiedlom sukienniczym, wsiom „holenderskim” i parafiom ewangelicko-augsburskim, m.in. Das hundertjährige Bestehen der evangelischen Gemeinde Pilica 1827-1937 (1939). Spośród większych opracowań, ze względu na bogaty materiał faktograficzny na uwagę zasługują: Deutsche Gaue in Mittelpolen (1935) oraz Zur Geschichte von Sompolno und Umgegend (1938). Uwieńczeniem wieloletnich wysiłków badawczych jest opublikowana już po śmierci autora praca Deutsche Tuchmachereinwanderung in den ostmitteleuropäischen Raum von 1550 bis 1830 (1941). W publikacjach poświęconych środkowej Polsce znajdujemy szczegółowe informacje o rozwoju osadnictwa niemieckiego na południowym Mazowszu, m.in. w Grójeckiem. Możemy przypuszczać, że poznał to terytorium i badał jego przeszłość jeszcze jako nauczyciel szkół powszechnych dla dzieci ewangelickich.

Breyer próbował swych sił również jako prozaik. Opublikował trzy krótkie opowiadania w zbiorze Heimatklänge. Deutsche Dichtungen aus dem ehem(aligen) Kongresspolen (1925). Zainteresowania literaturą i historią połączył w pracy Das Schrifttum über das Deutschtum im ehemaligen Kongresspolen (1930).

Postać Breyera należy do wyjątkowo kontrowersyjnych. Polscy historycy oceniają jego działalność polityczną jako antypolską, a prace historyczne jako wyolbrzymiające rolę Niemców w dziejach Polski. Natomiast historycy niemieccy uważają go za zasłużonego działacza „niemieckiego wschodu”, wzór nauczyciela i badacza. Obie oceny są w dużej mierze uwarunkowane politycznie.

Bibliografia

• Paweł Fijałkowski, Breyer Albert, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt drugi, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1994, s. 15-17 – na podstawie źródeł:
• W. Kuhn, Vorwort, do: A. Breyer, Deutsche Tuchmachereinwanderung in den ostmitteleuropäischen Raum von 1550 bis 1830, Poznań 1941, s. VII;
• A. Kargel, E. Kneifel, Deutschtum im Aufbruch. Vom Volkstumkampf der Deutschen im östlichen Wartheland, Lipsk 1942, s. 295-297;
• M. Cygański, Mniejszość niemiecka w Polsce centralnej w latach 1919-1939, Łódź 1962, s. 23-24, 71, 155;
• O. Heike, Die Deutsche Minderheit in Polen bis 1939, Leverkusen 1985, s. 322, 335, 340-341.