Gołosze

Gołosze – wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, w gminie Błędów.

Historia

Nazwa miejscowości po raz pierwszy zanotowana została w XV wieku (1442 rok), utworzono ją zaś od nazwy osobowej Gołasz, Gołosz, w formie liczby mnogiej Gołosze, a ta pierwsza od przymiotnika „goły”, tzn. biedny. W roku 1447 wieś występowała pod nazwą Gołosze Paszkowskie. Drugi jej człon pochodzi od nazwiska Paszkowski (a to od nazwy wsi Paszków, dziś gmina Nadarzyn, powiat Pruszków), który najpewniej również był właścicielem folwarku Gołosze. Miejscowość ta składała się ze wsi Gołosze i folwarku Gołosze. Posesorzy tego ostatniego, jak to zwykle bywa, zmieniali się. W 1579 r. 1/8 łana (łan staropolski = 146-156 ha) należała do Melchiora Zawiszy. Niegdyś Gołosze znajdowały się w Ziemi Rawskiej i należały do dóbr rodziny Błędowskich, a od XVII w. do połowy XVIII wieku wraz ze wsiami Wola Kurdybanowska, Golianki, Dąbrówka, Błogosław, Cesinów i Kozietuły wchodziły w skład dóbr rodowych Załuskich, wojewodów rawskich, a później Małachowskich. W latach 1783–1785 właścicielem jednej części Gołosz był Winkler, drugiej – Walicki.

Po utracie przez Polskę niepodległości (1795), Grójeckie do roku 1807 znajdowało się pod zaborem pruskim, w Departamencie Prus Południowych (Südpreussen). Wówczas na terenie tym zaczęli osiedlać się osadnicy niemieccy, głównie ewangelicy. W 1827 w Gołoszach znajdowało się 17 domów, których właściciele dysponowali 109 morgami ziemi. Z upływem lat obszar gruntów uprawianych przez mieszkańców, powiększał się w wyniku nabywania ziemi dworskiej i uwłaszczenia.

Podczas powstania styczniowego (1863) w zabudowaniach folwarku, przez pewien czas znajdował się tajny magazyn broni, amunicji, mundurów i oporządzenia wojskowego Polaków; który w obawie przed dekonspiracją przemieszczono do Zalesia (k. Wilkowa) Bronisława Miniewskiego.

Według spisu z roku 1912 w Gołoszach 218 osób (w tym 17 ewangelików) dysponowało 451 morgami ziemi ornej. Folwarku już nie było. W 1918 we wsi żyły 144 osoby. W 1921 roku, w trzy lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, wieś miała 25 budynków mieszkalnych, w których żyły 163 osoby, w tym 80 mężczyzn i 83 kobiety, 153 było katolikami, 10 ewangelikami, wszyscy byli Polakami. Na ogół żyli oni w drewnianych, ubogich i ciasnych domach krytych słomą. Znaczna część mieszkańców nie umiała pisać i czytać, ziemia ich była rozproszona w licznych działkach.

Przed 1918 r. publiczna, jednoklasowa szkoła elementarna z Ignacowa przeniesiona została do Gołosz (1917?). Tu nauka odbywała się w z trudem wynajętych przez gminę chłopskich chałupach. Myśl zbudowania szkoły powstała w roku 1929, zrealizowana zaś została za sprawą jej kierownika, Henryka Cegiełkowskiego (1910–1999), w czasie od 12 lutego 1936 do 15 stycznia 1937. Wzniesiono ją na placu zakupionym w 1934 r. przez miejscową Spółdzielnię Mleczarską „Zorza”, mieszczącą się w drewnianym budynku. Dziś na tym miejscu stoi murowany, a w nim mieścił się sklep spożywczo-przemysłowy; wzniesiony przez mieszkańców wsi, przy pomocy Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Błędowie. 11 listopada 1937 szkoła otrzymała imię „11 listopada 1918 r.”. Henryk Cegiełkowski przyczynił się tuż do założenia i budowy drewnianej szopy dla Ochotniczej Straży Pożarnej (1934). W II RP we wsi działały: sklep oraz pod opieką kierowników szkoły, Koło Młodzieży Wiejskiej „Siew” i amatorski zespół teatralny.

W 1937 roku mieszkańcy podjęli doniosłą decyzję przeprowadzenia komasacji gruntów, w wyniku której, zwarta zabudowa domów i budynków gospodarczych ciągnących się po obu stronach drogi została w zasadzie zachowana. Taki typ zabudowy wsi nosi nazwę „ulicówki”. Scalanie gruntów w znacznym stopniu przyczyniło się do efektywniejszego rozwoju sadownictwa, zapoczątkowanego w latach II RP.

W latach okupacji niemieckiej niektórzy mieszkańcy wsi byli członkami różnych niepodległościowych konspiracji zbrojnych, np. Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich, Gwardii Ludowej. W roku 1943 Henryk Cegiełkowski zorganizował punkt (komplet) tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej. Po wyzwoleniu Gołosz spod okupacji hitlerowskiej nastąpił chwilowy wzrost zamożności mieszkańców, na skutek korzystnych cen płodów rolnych. Został on zahamowany w wynik wprowadzenia obowiązkowych dostaw ziemiopłodów (kontyngent), forsowania kolektywizacji, trudności w dostępie do materiałów budowlanych, maszyn rolniczych i nawozów mineralnych. W 1950 roku zaczęto organizować spółdzielnię produkcyjną, którą oficjalnie zarejestrowano 1 stycznia 1951, a rozwiązano w 1957 r., w rzeczywistości nie funkcjonowała już w 1954 roku. Założycielem jej był Idzi Kordel (1909–1982), sekretarz Komitetu Gminnego PZPR w Błędowie. Początkowo wstąpiło do niej 6 rodzin, w tym 4 rolników: Franciszek Siedlecki, sołtys, właściciel podupadłego gospodarstwa o powierzchni 5,76 ha, J. Gnatowski – 4,65 ha ziemi poniemieckiej, J. Sobczykowa – 4,68 ha, H. Woźniak – 3,99 ha oraz bezrolni H. i R. Kaźmierczakowie. Jesienią 1950 r. naruszając zasadę dobrowolności „zwerbowano” ich pięciu członków: M. Sobczakową – 3,78 ha, Franciszka Auguścika (ur. 1906) 4,27 ha, Janinę Melenko – 9 ha (nauczycielkę, straszoną zwolnieniem z pracy w szkole), Antoniego Wójcika (ur. 1911) – 14,82 ha i A. Celedową (bezrolna, woźna w szkole). 11 członków miało gospodarzyć na 50,95 ha ziemi rozproszonych w kilku kawałkach. W istocie każdy gospodarzył na „własnym wkładzie”. Pół roku później pięciu członków wystąpiło ze spółdzielni. Próby pozyskania nowych nie powiodły się, zadłużenie za nawozy rosło, aż wreszcie, po dojściu do władzy Władysława Gomułki (1905–1982), rozwiązano ją.

29 kwietnia 1952 do spółdzielni produkcyjnej, a ściślej do mieszkania Janiny Melenko doprowadzono telefon. W ten sposób wieś otrzymała możliwość kontaktu ze światem zewnętrznym. W 1954 żyło w niej 196 osób. Wówczas to, w związku z nowym podziałem administracyjnym, w Gołoszach utworzono Gromadzką Radę Narodową, obejmującą swą działalnością Błogosław, Borzęcin, Gołosze, Huta Błędowska, Ignaców, Katarzynów, Kazimierki, Potencjanów, Śmiechówek i Wólkę Gołoską. Mieściła się ona początkowo w budynku Walentego Brzozowskiego, od wiosny 1958 u St. Młodzianki (Borzęcin-Krzyżówki), następnie w budynku mleczarni w Gołoszach. 31 grudnia 1959 Gromadzka Rada Narodowa została rozwiązana.

Po roku 1956 sytuacja ekonomiczna rolników zaczęła się poprawiać, a po 1970 r. wystąpił powolny rozwój, w wyniku którego unowocześniono gospodarstwa, znikały drewniane domy, pobudowano murowane z centralnym ogrzewaniem, bieżącą wodą, drogi utwardzono. 23 czerwca 1965 wieś otrzymała światło elektryczne. W 1970 r. 160 mieszkańców posiadało 256 ha. W roku 1978 mieszkały w niej 172 osoby (w tym 82 mężczyzn), funkcjonowały 44 gospodarstwa rolne o łącznej powierzchni użytkowej 294 ha, działały: Koło Gospodyń Wiejskich, punkt unasienniania zwierząt, przystanek autobusowy, sklep spożywczy o powierzchni 80 m², oświetlenie uliczne, Ochotnicza Straż Pożarna, remiza strażacka, przedszkole o 30 miejscach (wówczas uczęszczało 23 dzieci), w szkole podstawowej uczyło się 59 uczniów. W latach 1989–2002 miejscowość stelefonizowano, w 1992 – zgazyfikowano.

Dokonujące się od roku 1989 zmiany ustroju gospodarczego, restrukturyzacja gospodarki, kryzys ekonomiczny, wzrastające bezrobocie spowodowały postępujące zubożenie mieszkańców wsi. Po roku 1990 zlikwidowano punkt unasienniania zwierząt, przestało działać Koło Gospodyń Wiejskich. W roku 1998 wieś liczyła 149 mieszkańców. Ujemny przyrost naturalny, migracja osób młodych, aktywnych, wykształconych prowadzi do starzenia lokalnej społeczności.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Gołosze, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzynasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2005, s. 25-28 – na podstawie źródeł:
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich pod red. Franciszka Sulimierskiego, Władysława Walewskiego, t. 2, Warszawa 1881, s. 677;
• Alfavitnyj spisok nasielennych punktov warszawskoj guberni, Warszawa 1912, s. 88;
• Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 1: Miasto stołeczne Warszawa. Województwo Warszawskie, Warszawa 1925, s. 36;
• Ludwik Żychliński, Pamiętnik byłego dowódcy „Dzieci Warszawy” , Poznań 1895. Przedruk fragmentu (s. 102-115), [w:] Grójeckie we wspomnieniach. Antologia. Seria I. Wybór i opracowanie Zdzisław Szeląg, Grójec 1999, s. 19-20;
• Henryk Cegiełkowski, Wspomnienia, Grójec-Płock 1992, s. 42-74 [wyd. powielane];
• Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany pod red. Kazimierza Rymuta, Kraków 1999 [t] 3, s. 237;
• Urszula Bijak, Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny, Grójec 2001, s. 30-31;
• Badania wyposażenia miast, gmin i miejscowości wiejskich w podstawowe placówki i urządzenia. Województwo radomskie. Główny Urząd Statystyczny. Biuro Spisów, Warszawa 1979, s. 86, 189.