Gwardia Ludowa

Gwardia Ludowa – konspiracyjna formacja wojskowa utworzona w okupowanej Polsce 5 stycznia 1942 r. przez komunistyczną Polską Partię Robotniczą (PPR) i przez nią kierowana. Nazwa Gwardia Ludowa funkcjonowała wcześniej na oznaczanie formacji wojskowej Polskiej Partii Socjalistycznej „Wolność Równość Niepodległość”. Polska Partia Robotnicza przejęła ją, wg jednych bezwiednie, wg innych celowo. Organizował ją do listopada 1942 i nadzorował z ramienia kierowniczej trójki PPR, przybyły z Moskwy, Bolesław Mołojec „Edward” (1909–1942), były oficer Brygady im. Jarosława Dąbrowskiego w hiszpańskiej wojnie domowej (1936–1938), dowodził zaś Sztab Główny, zwany też niekiedy Dowództwem Głównym. Funkcje szefów sztabów pełnili: od stycznia do sierpnia 1942 - Marian Spychalski „Turski”, „Marek” (1906–1980), a po nim Franciszek Jóźwiak „Franek”, „Wit”, „Witold” (1895–1980). W terenie działały hierarchicznie podporządkowane obwody, okręgi, powiaty, dzielnice i rejony. Pod koniec 1942 Gwardia Ludowa posiadała 147 grup i oddziałów partyzanckich (6-7 tys. ludzi), w końcu 1943 już tylko 57 grup (ok. 3 tys. żołnierzy). Były one słabo uzbrojone, brak im było środków finansowych, doświadczonej kadry wojskowej. Działalności ich nie sprzyjała m.in. antykomunistyczna propaganda władz okupacyjnych i niepodległościowych oraz wzmagający się terror niemieckich sił policyjnych.

Głównym deklarowanym celem Gwardii Ludowej było wywołanie narodowego powstania zbrojnego, powiązanego z działaniami Armii Czerwonej.

Działalność zbrojną rozpoczęto w połowie maja 1942 r. Ponieważ siła militarna oddziałów była niewielka, prowadzili one głównie akcje sabotażowe (niszczenie stacji kolejowych, komunikacji, transportu, urządzeń przemysłowych), odwetowe (likwidacja Niemców, zdrajców) oraz niszczenie budynków administracyjnych. Gwardia Ludowa posiadała swoją prasę centralną (m.in.: „Gwardzista” (25 maja 1942–30 lipca 1944), „Biuletyn Instrukcyjny Gwardii Ludowej (listopad 1942–1943), „Żołnierz w Polu” (sierpień 1943–styczeń 1944), „Armia Ludowa” (1 lutego 1944–wrzesień 1944) i terenową.

Działalność na ziemi grójeckiej

Opublikowane dotąd opracowania i wspomnienia dotyczące dziejów Gwardii Ludowej w Grójeckiem zawierają półprawdy, mistyfikacje, nieścisłości, sprzeczne informacje, które wymagają weryfikacji.

Zalecenia Komitetu Centralnego PPR w sprawie przygotowania i podjęcia walki zbrojnej z okupantem do powiatu grójeckiego dotarły w kwietniu 1942, a więc w czasie formowania się struktury organizacyjnej Polskiej Partii Robotniczej. Decyzją Komitetu Dzielnicowego (Powiatowego) z 14 lipca 1942 dowódcą tworzonej Gwardii Ludowej w Grójeckiem został wybrany Władysław Pietrusiak „Zenek” (1909–1944) z Uleńca (dziś gmina Grójec). Pod względem organizacyjnym podporządkowany był 2 Okręgowi Warszawa Lewa-Podmiejska jako Teren 2.

Prace zmierzające do zorganizowania Gwardii Ludowej w Grójeckiem toczyły się dwoma torami. Wiosną i latem 1942 lokalne komórki PPR gromadziły broń i tworzyły grupy wypadowe, a przy komórkach partyjnych - grupy bojowe, złożone głównie z członków partii, które później zasilały oddziały partyzanckie, tworzone równocześnie przez Sztab Główny, potem Okręgowy. Pierwszy etap organizacyjny grup zakończył się skoordynowaną akcją palenia stert zboża, głównie w majątkach będących pod zarządem niemieckim (Liegenschaft), przeprowadzoną w trzecią rocznicę wybuchu wojny, w nocy z 31 sierpnia na 1 września 1942 r. W odwecie Niemcy przeprowadzili szeroko zakrojoną obławę i aresztowali wielu mężczyzn, z których ośmiu (z zatrzymanych) powiesili (9 września 1942) w publicznych egzekucjach w Goszczynie i Grójcu.

W czasie organizowania grup, pod koniec czerwca 1942 r. na teren między Mogielnicą i Nowym Miastem nad Pilicą przybył wysłannik KC PPR - Marian Baryła „Bartek” (1899–1970), z kilkuosobową grupą (uzbrojoną w 4 pistolety i ok. 20 granatów), przeszkoloną we Włochach pod Warszawą, z zadaniem utworzenia oddziału partyzanckiego. W 1939 r. brał udział w obronie Warszawy, a po jej upadku przedostał się do Białegostoku, wstąpił do Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików), po napaści Niemców na Związek Radziecki znalazł się w białoruskim Mińsku, skąd przerzucony został do Warszawy. Według Władysława Ważniewskiego w skład partyzanckiej grupy wchodzili: Franciszek Ciastek „Owijacz” (ur. 1907), były żołnierz obrony Warszawy, który w 1939 roku przedostał się do ZSRR, skąd powrócił w sierpniu 1941 r.; Aleksander Grażanow „Olek”, zbiegły z niewoli żołnierz radziecki z Moskwy, Jan Wieniarek „Janek” z Olszówki k. Nowego Miasta; dwóch braci Sobierajskich z powiatu łowickiego i dwóch NN.

Dowódcą ich do lipca 1942 był Marian Baryła (zastępcą Aleksander Grażanow), a po jego odejścia do innych zadań - Franciszek Ciastek. Brak broni spowodował, że oddział nie podjął akcji zbrojnych. Po dołączeniu do niego Romana Masnego „Cygan” z Dębia (gmina Kobylin, dziś gmina Grójec) i jego kuzyna Zdzisława Wysockiego „Murzyn” (1923–1942) z Załącza (gmina Kobylin, dziś gmina Grójec), ok. 20 lipca 1942 udał się za Pilicę i w okolicy miasteczka Drzewica połączył się z oddziałem plut. Józefa Rogulskiego „Wilk” (1907–1943). Dowódcą połączonego oddziału był krótko Franciszek Ciastek (?), a później (od sierpnia 1942) „Wilk”. Dokonał on wielu brawurowych akcji zbrojnych po obu stronach Pilicy.

Po 9 września 1942, po pierwszym pogromie komunistów, oddział zasilili zagrożeni aresztowaniem: Stefan Siedlecki „Stefan”, „Rudy Janek” (1914–1943), Jan Wojtczak „Rzemyk” (ur. 1903), Mieczysław Podwysocki „Mietek” (1911–1943) z Grójca, Stanisław Maliszewski „Dziadek” (1884–1943) z Wilczogóry, Władysław Pietrusiak „Zenek” z Uleńca (dziś gmina Grójec). Oddział liczył wówczas ponad 40 partyzantów. Na przełomie września i października poniósł on dotkliwe straty. W akcji na stację nasłuchową w Goździkowie (30 września) ranny został Aleksander Grażanow, 1 października pod Ossą poległ Zdzisław Wysocki, Bolesław Bolkowiak „Alef” został ranny. 1 października 1942 w Studziannie (powiat Opoczno) zginęła cała 7-osobowa grupa szturmowa z dowódcą, Janem Wieczorkiem. Zastępca Władysław Pietrusiak został ranny. Przyczyną porażek była m.in. zbyt duża liczebność oddziału, która utrudniała sprawne manewrowanie. W tej sytuacji „Wilk” zreorganizował go i z Żydów, uciekinierów z gett, utworzył 20-osobową grupę, której dowództwo oddal Julianowi Kaniewskiemu „Julek”, „Chytry” (1916–1963). Znana ona była później jako oddział Gwardii Ludowej „Lwy” (do lipca 1943), ok. 7-8 osobowa grupa pozostała przy „Wilku” i nazywana była oddziałem Gwardii Ludowej „Wilka”, który udał się do powiatu koneckiego. „Niespaleni” partyzanci z powiatu grójeckiego otrzymali urlop i z rannymi (m.in. z Grażanowem) wrócili na swoje tereny.

31 stycznia 1943 u Adama Pietrusiaka „Lolek”, „Edek” w Uleńcu odbyło się zebranie komendantów rejonowych, na którym powołano Komendę Dzielnicy 2 w składzie: komendant - Władysław Pietrusiak, następnie Władysław Dudek „Czajka”, „Lotny” (1918–1943), od maja 1943 członek sztabu Okręgu Warszawa Lewa-Podmiejska; szefowie: sztabu - Roman Masny, wyszkolenia Stanisław Karaluch (Kaliński) „Jerzy” z Dębia (gmina Kobylin, dziś gmina Grójec), łączności - Stefan Siedlecki z Grójca, uzbrojenia - Stanisław Fijałkowski, kwatermistrzostwa - Adam Pietrusiak, później dokooptowano Tadeusza Kołeckiego „Zawisza”, któremu powierzono kierowanie kolportażem.

Wiosną 1943 r. „Wilk” wrócił w Grójeckie. 30 sierpnia 1943 jego oddział w lesie koło wsi Brzostowiec (dziś gmina Mogielnica) został otoczony przez duże siły żandarmerii i rozbity. W walce z przeważającymi silami zginął „Wilk”. Według innych relacji poległ w walce we wsi Skarbkowa w powiecie Rawa Mazowiecka.

Około 10 czerwca 1943 r. z powiatu błońskiego, z okolic Skuł i Radziejowa, z Rawy Mazowieckiej, na zachodnie tereny powiatu grójeckiego, przeszedł kilkudziesięcioosobowy partyzancki oddział Gwardii Ludowej Jerzego Niedoszyńskiego „Pepika”, dezertera z armii niemieckiej, byłego Obergefreitera 45 pp. wirtemberskiego, z pochodzenia Czecha (Iżi Mudry). Komendant powiatowy Gwardii Ludowej Władysław Czajka oddał mu do dyspozycji grupy wypadowe Stanisława Fijałkowskiego „Michał”, Ryszarda Jakusa „Kozub” i Stanisława Majewskiego „Kucharz” (1918–1943) z Biejkowa (dziś powiat białobrzeski). Weszły one w skład 2 plutonu Oddziału Partyzanckiego im. Kazimierza Pułaskiego dowodzonego przez Jerzego Niedoszyńskiego. Operował on w pełnym składzie, w większych lub mniejszych grupach, zwykle z zaskoczenia i przy użyciu grupy kolarzy lub konnych, nierzadko w mundurach niemieckich formacji wojskowych lub specjalnych. W czasie od drugiej dekady czerwca do 14 lipca 1943 przeprowadził ok. 10 akcji sabotażowych i odwetowych, w tym m.in. zniszczono posterunek policji w Drwalewie (20/21 czerwca), wylano mleko dostarczone do zlewni w Tarczynie (23/24 czerwca), zniszczono zlewnię mleka w Kruszewie (26 czerwca), żniwiarki i młocarnie w majątku Liegenschaftu w Pawłowicach (4 lipca).

Od chwili wejścia oddziału „Pepika” na teren powiatu grójeckiego był on tropiony przez Niemców i dlatego 12 (wg innych 14) lipca 1943 opuścił go, oddalił się w rejon Grodziska i pod wsią Adamów został dopadnięty i tam zginął. W raporcie wywiadu Armii Krajowej Obwodu Grójec-„Głuszec” za miesiąc lipiec 1943 zanotowano, że przed odejściem z Grójeckiego oddział („banda”) liczący 100 ludzi (?) uzbrojonych w karabiny i rewolwery, o godz. 5 rano skoncentrował się w zagrodzie Konstantego Bogdańskiego w Świętochowie, gmina Komorniki (dziś gmina Tarczyn). Posiadał on 3 konie pod siodłem i jednego luzem. Połowa ludzi miała rowery, większość była w mundurach wojskowych, 9 miało niemieckie, stalowe hełmy. O godz. 14 zgłosiła się grupa Żydów, proszących o przyjęcie do oddziału.

Po spożyciu przygotowanego przez partyzantów obiadu i po odpoczynku, około godziny 20 wieczorem oddział przeszedł do Suchodołu, a stąd do lasów młochowskich.

Po śmierci „Pepika” dowódcą oddziału został Władysław Dudek, który odtworzył 2 pluton partyzancki im. Kazimierza Pułaskiego wraz z drużyną kolarską i 2 pieszymi. Dowódcą pierwszych (18 ludzi) został Stefan Nowacki „Bystry”, a drużyn pieszych „Kucharz” i „Michał”. Kolejnym dowódcą 2 plutonu został Ryszard Jakus, następnym, nieznany z nazwiska „Żak” (od grudnia 1943). 28 sierpnia 1943 oddział pod dowództwem Nowackiego rozbił mleczarnię w Rykałach.

1 września 1943 grupy Gwardii Ludowej „Michała”, „Kucharza” i „Kozuba” w sile 46 ludzi pod dowództwem ppr. Władysława Dudka „Czajka”, „Lotny” (1918–1943) uderzyły na stację kolejową w Chynowie, gdzie zniszczyły aparaty telefoniczne i telegraficzne, spaliły 2 budynki i 2 wagony ze zbożem. Ponadto podpalono magazyny Spółdzielni Rolniczo-Handlowej. 20 września drużyna w sile 20 ludzi pod dowództwem Stanisława Majewskiego przeprowadziła akcję na posterunek niemiecki w majątku Michałów (dziś gmina Warka) w czasie której spalono 2 sterty zboża, 2 młocarnie. 30 września pluton partyzancki im. Kazimierza Pułaskiego pod dowództwem Władysława Dudka stoczył pod wsią Wygodne w gminie Drwalew (dziś gmina Chynów) bój z Niemcami.

Sporo różnych, dywersyjnych działań podjęły słabo uzbrojone, kilkuosobowe grupy wypadowe NN „Huzara” (2 karabiny i dubeltówka), kolarza, górnika przerzuconego z Narras (Francja) do Polski, Ludwika Wosia „Słowika” (15 karabinów, 3 pistolety, 2 ręczne karabiny maszynowe), którzy wskutek licznych niemieckich ekspedycji pacyfikacyjnych na pewien czas stracili łączność z Okręgiem. „Słowik” został schwytany w łapance ulicznej i wywieziony do obozu koncentracyjnego (przeżył i po wojnie pracował w kopalni „Victoria”).

W niektórych oddziałach Gwardii Ludowej działających w 1943 r. na terenie powiatu grójeckiego znajdowali się zbiegli z obozów jenieckich żołnierze armii radzieckiej. Jeden z nich, felczer, Michał Diektiariew „Michał” był dowódcą 19-osobowego oddziału (11 karabinów, 4 dubeltówki, 3 pistolety, ręczny karabin maszynowy). Liczebność polowych oddziałów Gwardii Ludowej powiększali też Polacy poszukiwani przez Niemców i Żydzi zbiegli z gett.

W związku ze zbliżającym się frontem, jesienią 1943 w Grójcu powstała placówka gestapo (Geheime Staatspolizei = tajna policja polityczna), które razem z innymi formacjami policyjnymi i wojskowymi, przystąpiło do oczyszczania przyszłego przedpola walki z polskiego wojskowego i cywilnego podziemia. Liczne aresztowania i pacyfikacje, głównie komunistów, (m.in.: 26 marca - 100 osób, 12 kwietnia - 60 osób, maj - 80, 14 czerwca - 140, 19 października - 10, 30 października - 19, listopad - 500...) i skrytobójcze mordy polityczne dokonane na członkach PPR i Gwardii Ludowej w drugiej połowie 1943, spowodowały rozbicie Komitetu Dzielnicowego (Komendy Powiatowej) Gwardii Ludowej i rozpad większych oddziałów partyzanckich na mniejsze grupy nie utrzymujące między sobą stalej łączności (Grójec, Mięsy, Uleniec, Warka...). Zimą 1943/1944 działalność dywersyjna prawie ustała. Przytoczony tu rejestr działań partyzanckich nie jest kompletny. Wg wstępnego rejestru Gwardia Ludowa w Grójeckiem wykonała ich kilkadziesiąt.

1 stycznia 1944 Krajowa Rada Narodowa wydała dekret mocą którego powołano do życia Armię Ludową, której głównym trzonem stała się Gwardia Ludowa.

Gwardia Ludowa nie była organizacją podporządkowaną Naczelnemu Wodzowi, a przez niego władzom Rzeczypospolitej na emigracji i jego delegatowi w kraju, stąd w raportach Armii Krajowej oddziały Gwardii Ludowej nazywane były bandami komunistycznymi. W określeniu tym mieści zarówno ocena ideologii, jak i ocena sposobu zaopatrywania się w żywność, odzież, lekarstwa. Nie zawsze były one pozyskiwane drogą np. kupna. W oddziałach Gwardii Ludowej znajdowali się zbiegli z obozów jenieckich żołnierze armii radzieckiej oraz żołnierze nieprzygotowani do działań na zapleczu, „zrzutkowie”, a ponadto Żydzi zbiegli z gett. Na ogół nie posiadali oni oparcia w ludności cywilnej, dlatego potrzeby aprowizacyjne zaspokajali siłą, w przeciwieństwie do struktur władz tajnego państwa, które otrzymywały pieniądze od rządu polskiego na emigracji oraz podatków nałożonych na ludność i przedsiębiorstwa gospodarcze. W Gwardii Ludowej, podobnie jak w innych formacjach zbrojnych, zdarzały się też i przypadki rabunku, dokonywane z bronią w ręku, nierzadko przez wieloosobowe grupy, przedstawiające się niekiedy jako gwardziści czy akowcy. Prowadziły one na własną rękę „dziką partyzantkę”, której celem był rabunek.

Polegli

Wg wstępnych ustaleń, w związku z działalnością zbrojną Gwardii Ludowej, w Grójeckiem zginęło ok. 150 gwardzistów, członków PPR.

9 września 1942 w Goszczynie powieszeni zostali:

• Jan Gospodarski (ur. 1897),
• Tadeusz Kochaniec (ur. 1912),
• Józef Pietrusiński (ur. 1900),
• Kazimierz Pietrusiński (ur. 1914),

Tego samego dnia w Grójcu powieszeni zostali:

• Wiktor Kamiński,
• Szymon Michalczyk (ur. 1905) z Brankowa (dziś gmina Warka),
• Kazimierz Rewicki (ur. 1923) z Goszczyna,
• Antoni Małek z Otalęży (gmina Borowe, dziś gmina Mogielnica).

13 sierpnia 1943 w boju pod Gościeńczycami (gmina Kobylin, dziś Grójec) poległ Henryk Łuczak (ur. 1924) z Mięs.

Pod Chynowem (30 września 1943) polegli m.in.:

• Władysław Dudek „Czajka”,
• Stanisław Kornatko z Michałowa Górnego,
• Stanisław Majewski „Kucharz” (ur. 1918) z Biejkowa (dziś powiat białobrzeski),
• Jan Narożniak „Pocisk” (ur. 1923) ze wsi Mięsy k. Grójca,
• Tadeusz Piątkowski z Warszawy,
• Mieczysław Podwysocki „Mietek” (ur. 1911) z Grójca,
• Zdzisław Skonecki z Przęsławic (dziś gmina Pniewy),
• Aleksander Zawadzki z Nowego Częstoniewa (gmina Grójec).

W roku 1943 w pacyfikacjach rozstrzelano m.in. w nocy z 28 lutego na 1 marca w Modrzewinie (dziś gmina Goszczyn) - 4 braci Dubczyków: Adama (lat 17), Zygmunta (lat 19), Antoniego (lat 21), Zdzisława (lat 23); 3 marca w Goszczynie - Lucjana Marszała (ur. 1910), Józefa Ptasińskiego (ur. 1911), Juliana Urbańskiego; 3 marca w Lekarcicach (gmina Rykały, dziś gmina Promna) - 3 braci Dolegów: Franciszka, Juliana, Władysława (ur. 1894).

W bestialski sposób zamordowani zostali we własnych mieszkaniach m.in.: Stefan Janota „Stefan” (ur. 1906) z Olszan, dziś gmina Jasieniec, Józef Kucharski z Brankowa (30 marca 1943), dziś gmina Warka.

Na Pawiaku zostali zamordowani m.in.: Antoni Karolak „Romaniuk” (ur. 1908) z Tarczyna (po 16 stycznia 1943), Franciszek Narożniak z Mięs (sierpień 1943), Stefan Siedlecki z Grójca (9 maja 1943), Zygmunt Skonecki z Przęsławic (dziś gmina Pniewy).

W Oświęcimiu zginął m.in. Władysław Skonecki z Zalesia (1943), wiosną 1944 w Gross-Rosen (Rogoźnica) - Aleksander Dąbrowski „Olek” (ur. 1921) z Grójca.

Rozstrzelani zostali m.in.: Kazimierz Jaworski „Lis” z Biejkowa (czerwiec 1943) i Henryk Bedyński (ur. 1923) z Goszczyna (Wilcze Piętki, powiat Skierniewice, 8 marca 1944), Władysław Pietrusiak (24 czerwca 1944 Warszawa).

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Gwardia Ludowa, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzynasty, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2005, s. 32–38 - na podstawie źródeł:

• Archiwum Akt Nowych Archiwum Zakładu Historii Partii. Armia Krajowa Obszar Warszawski m.in.: Sprawozdanie Obszaru Warszawskiego AK za okres 1-30 czerwca 1943, sygn. 203/X, k. 15, 21;
• Raport Obwodu Grójeckiego z 22 października 1943, sygn. 203/X, k. 33, 37, 53, 67; 203/X, k. 52-61, 62-71; 203/X/ t. 68, k. 29-30;
• „Gwardzista” 1942, nr 8; 1943, nr 24-26; 34-35;
• Komunikaty Dowództwa Głównego Gwardii i Armii Ludowej, Warszawa 1959, s. 27-28;
• Tadeusz Antonowicz, Z walk Gwardii Ludowej na terenie południowo-zachodniego Mazowsza w: „Zeszyty Naukowe Wojskowej Akademii Politycznej”. Seria historyczna, z. 6, Warszawa 1962, s. 13-18;
• Józef Bolesław Garas, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945, Warszawa 1963, s. 55-67;
• Roman Masny, Działalność PPR-GL-AL w powiecie grójeckim w Iatach 1939-1945 w: Warszawa Lewa-Podmiejska 1942-1945. Z walk PPR, GL-AL. Red. naukowy Benon Dymek, Warszawa 1971, s. 244-256, zob. tu i inne opracowania;
• Władysław Ważniewski, Na przedpolach stolicy 1939-1945, Warszawa 1974, s. 156-160, 193-194, 238, 299-300, 302, 313-320, 326-328;
• Leon Nawrocki, Ruch oporu w powiecie grójeckim w latach okupacji hitlerowskiej, ze szczególnym uwzględnieniem Warki w: Dzieje Warki. 1321-1971. Studia i materiały. Praca zbiorowa. Warszawa 1975, s. 90-102;
• Pasażer Sonderzugu [O Ludwiku Wosiu „Słowik”], „Gazeta Robotnicza”, nr 32 (4220), s. 4;
• Jerzy Fronczak, Rogulski Józef pseud. Wilk (1907-1943) w: Polski Słownik Biograficzny, t. 31 (1988), s. 477-478;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec-„Głuszec”, Warszawa 1993, s. 49-51, 191;
• Gwardia Ludowa (GL) w: Brytanica. Encyklopedia polska; t. 15, Poznań 2000, s. 102.