Władysław Pietrusiak

Władysław Pietrusiak, ps. Zenek, Tadek, Marek (ur. 27 lipca 1909 w Uleńcu, zm. po 24 czerwca 1944 w Warszawie) – polski działacz komunistyczny, żołnierz Gwardii Ludowej i Armii Ludowej, dowódca Okręgu Częstochowskiego Gwardii Ludowej.

Życiorys

Urodził się 27 lipca 1909 roku w majątku Uleniec, w czworakach majątku Bogusławskiego, jako syn Natalii i Jana, robotnika rolnego, właściciela 7,5 morgów ziemi w Natolinie (1 km od Uleńca) i w pobliskich wsiach: Worowie, Zalesiu, Przęsławicach. Do szkoły przygotowywał go w Warszawie prawdopodobnie wuj (lekarz). Inflacja i drożyzna zmusiły matkę do przerwania nauki syna. W 1922 zdał egzamin do trzeciej klasy gimnazjum w Grójcu, z którego z nieznanych przyczyn wystąpił 1 kwietnia 1923. Prawdopodobnie kontynuował ją w Warszawie. Mieszkał u dziadka ze strony matki, kościelnego świątyni ewangelickiej przy ul. Królewskiej. Ukończył jednak tylko 3 klasę gimnazjum, wrócił do Uleńca i tu pracował jako pomocnik kowala.

Z folwarcznej młodzieży zorganizował amatorski zespół teatralny, był sekcyjnym Związku Strzeleckiego, organizatorem gier sportowych. Pod wpływem warszawskiego kolejarza Wacława Zawadzkiego, członka Komunistycznej Partii Polski, od 1925 męża siostry Janiny (ur. 1902), rozpoczął działalność polityczną. W latach 1925–1927 był członkiem Niezależnej Partii Chłopskiej. W 1927 wstąpił do nielegalnego Związku Młodzieży Komunistycznej, potem do Komunistycznej Partii Polski (także w 1927).

Mając 19 lat zgłosił się na ochotnika do odbycia służby wojskowej. Odbył ją w Batalionie Elektrotechnicznym w Nowym Dworze k. Warszawy. Po przeszkoleniu rekruckim został skierowany do szkoły podoficerskiej. Służbę wojskową (1928–1930) ukończył w stopniu plutonowego rezerwy. Po powrocie do Uleńca, w dni targowe w Grójcu (w czapce studenckiej dla kamuflażu), przemawiał do manifestujących bezrobotnych, za co został aresztowany.

Po ukończeniu kursu mechaniczno-szoferskiego w Warszawie nie mogąc tam znaleźć pracy, powrócił do Uleńca i ożenił się z Zofią Dzik, córką łódzkiego kolejarza, pokojówką u właścicieli majątku i zamieszkał u swoich rodziców. Za ich pieniądze uzyskane ze sprzedaży ziemi założył sklep w Kawęczynie, który wkrótce zbankrutował. W 1934 urodziła mu się córka, Hanna, w następnym roku ojciec przekazał Władysławowi swoje miejsce pracy.

W latach 1932–1938 był członkiem Komitetu Dzielnicowego Komunistycznej Partii Polski w Grójcu. W czasie, gdy Edmund Jędrzejewski, sekretarz Komitetu Dzielnicowego (1930–1938) był więziony, zastępował go Pietrusiak.

Po wybuchu wojny z Niemcami nie został zmobilizowany do wojska. Na słynny apel płka Romana Umiastowskiego (z 6 września 1939), aby zdolni do noszenia broni udawali się na wschód, podjął nieudaną próbę przekroczenia Wisły w Górze Kalwarii (8 września została zajęta przez wroga). W pierwszych latach okupacji należał do lewicowego ugrupowania Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie „Młot i Sierp”. 14 lipca 1942 w mieszkaniu Stanisława Maliszewskiego we wsi Wilczogóra, na zebraniu przedstawicieli komórek Polskiej Partii Robotniczej, wybrano go do Komitetu Dzielnicowego tej partii i powierzono mu sprawy wojskowe. Posługiwał się wówczas pseudonimem „Zenek”; położył duże zasługi dla rozwoju Gwardii Ludowej, organizował grupy wypadowe, wspomagające oddziały partyzanckie Gwardii Ludowej niszczące gospodarkę będącą pod zarządem niemieckim (mleczarnie, sterty zboża, urządzenia w folwarkach), urzędy i instytucje okupanta (urzędy gmin, posterunki policji). Po zakończeniu zadań uczestniczący w akcjach powracali do domów, a większe oddziały zwykle, wcześniej czy później, opuszczały powiat. W nocy z 31 sierpnia na 1 września 1942 przeprowadzono skoordynowaną akcję palenia stert ze zbożem w majątkach będących pod zarządem niemieckim. W odwecie za nią Niemcy rozpętali krwawy terror (obławy, aresztowania). 9 września 1942 dokonali publicznej egzekucji w Goszczynie i Grójcu wieszając 8 mężczyzn, w tym Wiktora Kamińskiego, członka Komitetu Dzielnicowego Polskiej Partii Robotniczej.

Pietrusiak zagrożony aresztowaniem (po 7 września 1942) wstąpił do oddziału partyzanckiego Józefa Rogulskiego („Wilk”), działającego w rejonie Drzewicy (powiat Opoczno). Dołączyli do niego inni zagrożeni z Grójeckiego: Stanisław Maliszewski „Dziadek”, z Wilczogóry Jan Wojtczak („Rzemyk”), Mieczysław Podwysocki (1911–1943) „Mietek” i Stefan Siedlecki (1914–1943) „Stefan”, „Rudy Janek”, Zdzisław Wysocki (1923–1942) „Murzyn”. „Zenek” pełnił w oddziale funkcję zastępcy dowódcy, którego popędliwość usiłował hamować. Z inicjatywy „Zenka” w oddziale powstała nieoficjalna komórka Polskiej Partii Robotniczej, której sekretarzem został Stefan Siedlecki z Grójca. Miała ona gwardzistom uświadamiać cele walki i w ten sposób przeciwdziałać możliwej demoralizacji. Do 30 września 1942 brał udział we wszystkich działaniach zbrojnych oddziału, m.in. w ataku na posterunek policji pod Studzianną, w powiecie opoczyńskim (30 września 1942), w którym został ranny w rękę. Po wyleczeniu się w Grójeckiem, tworzył tu grupy wypadowe Gwardii Ludowej. W raporcie miesięcznym Komendy Obwodu Armii Krajowej Grójec - „Głuszec” podano: „Pietrusiak Władysław, Uleniec, gmina Kobylin, lat 37. Czynny komunista. 27 XI [19]42. Źródło „Janusz”.

6 stycznia 1943 u Adama Pietrusiaka („Lolek”, „Edek”) w Uleńcu odbyła się narada aktywu Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej, zwołana przez Sztab Okręgu 2 – Warszawa Lewa-Podmiejska, na której powołano Rejonowy Sztab Gwardii Ludowej. Dowódcą jego został Władysław Pietrusiak. W początkach 1943 zakończono proces organizacji 15 grup wypadowych Gwardii Ludowej w powiecie grójeckim, liczących ok. 80 osób i rozpoczęło się intensywne ich szkolenie wojskowe, w ramach którego prowadzono akcje bojowe polegające na ścinaniu słupów telefonicznych, przecinaniu drutów (koniec stycznia, pierwsze dni lutego 1943).

27 lutego 1943 odwiedził żonę (której nie widział od września 1942) oraz urodzoną w tym okresie córkę, Teresę. Był to błąd. Około 4 rano do mieszkania Pietrusiaków wkroczyła poszukująca go żandarmeria i policja. Na pytanie, czy tu mieszka Władysław Pietrusiak, ten zaprzeczył. W Uleńcu mieszkał wówczas ktoś o identycznym nazwisku. Informując Niemców o tym, odwrócił ich uwagę od siebie. Korzystając z zamieszania żona z córką zbiegły, Pietrusiak wydobył broń, strzelił kilkakrotnie, zabijając żandarma – dowódcę patrolu i raniąc pilnującego wyjścia z mieszkania granatowego policjanta, po czym zbiegł do lasu odległego ok. 1 km (Tadeusz Kołecki, Warszawa Lewa ... , s. 391). W odwecie hitlerowcy w domu „Zenka” i jego ojca zastrzelili obłożnie chorą matkę, Natalię (ur. 1883) i przybyłą z Warszawy dla pielęgnowania matki, siostrę, Jadwigę Zawadzką (ur. 1907), teściową, Zofię Żebrowską (ur. 1885), dziewięcioletnią córkę Hannę (konała 8 godzin) oraz wzięli ok. 30 zakładników, w tym żonę Pietrusiaka z niemowlęciem na ręku. Wszystkich wypuszczono, żonę po 2 tygodniach. Uczyniono to prawdopodobnie w nadziei, że „Zenek” odwiedzi żonę i wówczas aresztują go. W miesięcznym raporcie Komendy Obwodu Armii Krajowej z 24 czerwca 1943 podano: „mechanik Pietrusiak z Grójca [błąd], który w 1942 [błąd] zabił niemieckiego żandarma ukrywa się i pełni funkcję oficera GL w powiecie grójeckim”.

Po tym tragicznym zdarzeniu (w kwietniu 1943) funkcję dowódcy Gwardii Ludowej na powiat grójecki łączył z funkcją szefa zaopatrzenia w Sztabie Okręgu GL 2 – Warszawa Lewa-Podmiejska [?]. Działał w rejonie szlaków kolejowych, ale także w Grójeckiem. Utrzymywał m.in. kontakt z Czechem Jerzym Niedoszyńskim („Pepik”), dowódcą oddziału partyzanckiego. Wziął udział w akcji oddziału na posterunek policji w Drwalewie, Belsku; w Grójeckiem pojawił się też na krótko, by przekazać doświadczenia bojowe nowo sformowanemu (10 maja 1943) oddziałowi Stefana Fijałkowskiego („Michał”).

Pod koniec maja 1943 Dowództwo Główne Gwardii Ludowej skierowało go na stanowisko dowódcy Okręgu GL (Częstochowsko-Piotrkowskiego), potem Okręgu 9 (Częstochowa). Jednocześnie został tam członkiem Komitetu Okręgowego PPR i organizatorem Oddziału GL im. gen. Józefa Bema. Posługiwał się pseudonimem „Tadek”. Dla usprawnienia pracy sztabu okręgu, zreorganizował go, co przyczyniło się do wzmożenia dywersji. Inspirował, a nierzadko ubrany stosownie do okoliczności, w uniform cywilny, w mundur Sicherheitsdienst (Służby Bezpieczeństwa), Geheime Staatspolizei (gestapo, tajna policja polityczna), w stroju tyrolskim, brał udział w akcjach zbrojnych przeciw Niemcom. Tak 9 października 1943 na posterunku blokowym przy dworcu kolejowym w Częstochowie, przy pomocy kolejarzy, spowodował zderzenie dwóch pociągów, w wyniku czego uszkodzony został parowóz i kilka wagonów; przerwa w pracy dworca trwała kilka godzin.

W pierwszych dniach listopada 1943 razem z Hilarym Chełchowskim „Jan” (sekretarzem Komitetu Obwodowego PPR), Andrzejem Andryanem „Felek” (dowódca III Obwodu Gwardii Ludowej), w lasach kotfińskich prowadził rozmowy z szefem Kedywu (Kierownictwo Dywersji) AK na powiat Radomsko – Florianem Budniakiem („Andrzej”) oraz Stanisławem Sojczyńskim („Zbigniew”) na temat wzajemnego komunikowania się. Podobną rozmowę, z inicjatywy Armii Krajowej, prowadził w leśniczówce nad Pilicą nocą z 13 na 14 lutego 1944. Udział w niej wzięli: Władysław Pietrusiak, Ignacy Robb („Sławek”) oraz ze strony AK – dowódca kompanii leśnej obwodu radomskiego, kpt. Florian Budniak i por. Józef Kowalski („Alm”). Podjęte ustalenia o wspólnych działaniach nie zostały zrealizowane. Armia Krajowa wycofała się ze wspólnych ustaleń i przerwała planowane dalsze rozmowy.

15 lipca 1943 za ofiarną pracę organizacyjną i wypełnianie zadań bojowych Dowództwo Główne Gwardii Ludowej awansowało go do stopnia porucznika, a 1 stycznia 1944 odznaczyło Krzyżem Grunwaldu III klasy. 25 stycznia 1944 mianowano go kapitanem.

W lutym 1944 zastosowane przez okupanta represje zdezorganizowały kierownictwo Okręgu i zdekonspirowały sztab, już wówczas, Armii Ludowej. Rozszyfrowany został też Pietrusiak. W marcu 1944 Dowództwo Główne Armii Ludowej, na jego prośbę, przeniosło go na teren Wschodniego Mazowsza, a potem mianowało dowódcą (?) Okręgu 3 Warszawa Prawa-Podmiejska.

24 czerwca 1944 w drodze na organizacyjne spotkanie z Franciszkiem Jóźwiakiem („Witold”), szefem Sztabu Głównego Armii Ludowej, podczas ulicznej łapanki na ul. Próżnej w Warszawie został zatrzymany z fałszywymi dokumentami, co ułatwiło aresztowanie. Osadzony został w więzieniu przy ul. Daniłowiczowskiej, potem na Pawiaku i po wielu przesłuchaniach przez Gestapo przy ul. Szucha, ślad po nim zaginął. Próba wydobycia go z rąk gestapo przy pomocy przekupstwa (300 000 zł) nie powiodła się. Został on zakatowany przez gestapo, albo wywieziony do któregoś z obozów koncentracyjnych, np. Gross-Rosen lub rozstrzelany w czasie likwidacji Pawiaka (30 lipca 1944).

Upamiętnienie

14 października 1947 otrzymał pośmiertnie Order Krzyża Grunwaldu III klasy.

Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Worowie.

Pamięć o Pietrusiaku utrwalono nadając jego imię Szkole Podstawowej w Bikówku (1963), Jednostce Wojskowej 2962 stacjonującej w Ogrodzienicach pod Grójcem (12 października 1975), umieszczając tablicę na murze okalającym były majątek w Uleńcu (9 maja 1971) – dziś Państwowe Gospodarstwo Rolne oraz nadając imię nowo wytyczonej ulicy w Grójcu (obecnie ulica Bankowa). Na terenie koszar wojskowych na stosownym postumencie umieszczono tablicę z napisem: „W XXX rocznicę powstania LWP (Ludowego Wojska Polskiego) jednostce wojskowej 2962 nadano imię kpt. Władysława Pietrusiaka ps. „Zenek”. Grójec 12 10 1973”.

W związku z dokonującymi się w kraju zmianami ustroju politycznego i gospodarczego (od 1989) oraz związaną z tym zmianą wzorów osobowych, przewartościowaniem tradycji narodowej, miejsca utrwalające pamięć o Pietrusiaku w Grójeckiem powoli, ale systematycznie zaczęto zacierać. Tak np. w 1990 roku Ministerstwo Obrony Narodowej prawo wyboru patrona jednostki dało kadrze oficerskiej i ta z Ogrodzienic wypowiedziała się za pozostawieniem dotychczasowego. Kilka miesięcy później (w 1991) kolejny rozkaz podawał do wiadomości listę jednostek, które utraciły dotychczasowych patronów. Na liście znalazła się jednostka 2962. W związku z tym zdjęto z cokołu tablicę upamiętniającą nadanie imienia Pietrusiaka, z sali tradycji wycofano pamiątki po patronie. Zaszła też konieczność wymiany sztandaru, której dokonano w 1997. 16 grudnia 1996 Rada Gminy i Miasta Grójec przemianowała ulicę Pietrusiaka na Bankową. Patrona straciła też szkoła.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Pietrusiak Władysław, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt ósmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1999, s. 67–73 - na podstawie źródeł:
• Archiwum Akt Nowych w Warszawie - Centralne Archiwum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, teczka osobowa Władysława Pietrusiaka, sygn. 15427;
• Waldemar Jaworski, „Władysław Pietrusiak - działacz i żołnierz Gwardii Ludowej i Armii Ludowej”. Praca magisterska wykonana pod kierownictwem naukowym płka doc. dra hab. Leonarda Ratajczyka, Wojskowa Akademia Polityczna im. F. Dzierżyńskiego. Wydział Historyczno-Polityczny. Katedra Historii Wojskowej 1975. W pracy autor cytuje fragmenty raportów Komendy Obwodu AK odnoszące się do Władysława Pietrusiaka;
• Komunikaty Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej i Armii Ludowej <Dokumenty>. Oprac. zespół pracowników Zakładu Historii Partii przy KC PZPR: Edwarda Markowa, Hanna Bortnowska, Bohdan Hillebrandt, Ryszard Nazarewicz. Wyd. 1. Red. Leciński, Warszawa 1959, s. 172, 196, 237-239, 262;
• Wspomnienia żołnierzy GL i AL, Warszawa 1962, s. 11, 150, 277‚ 279, 377;
• Ryszard Nazarewicz, Nad górną Wartą i Pilicą. PPR, GL i AL w Okręgu Częstochowsko-Piotrkowskim w walce z hitlerowskim okupantem (1942-1945), Warszawa 1964. Wg indeksu nazwisk;
• Mieczysław Janikowski, Próba tamtych dni, Warszawa 1964;
• Dowództwo Główne GL i AL. Zbiór dokumentów z lat 1942-1945. Rozkazy, instrukcje, regulaminy. Opr. Wacław Poterański, Maria Turlejska, Waldemar Tuszyński, Maria Wilusz, Warszawa 1967, s. 80, 108, 173, 187, 229, 259, 322;
• Warszawa Lewa-Podmiejska 1942-1945. Z walk PPR, GL i AL. Red. naukowy Benon Dymek, Warszawa 1971, s. 47, 64-65, 141, 244, 246, 248-251, 255, 321, 324-326, 384, 388, 391, 622, 644, 648;
• Stefan Jakobs, Strzały w Uleńcu, „Barwy” 1974, nr 7, s. 13;
• Lech Wyszczelski, Szlakiem walki „Zenka”, „Wiraże” 1974, nr 27: 7 lipca, s. 9;
• Lech Wyszczelski, Korespondencja. Z redakcyjnej poczty. „Wiraże” 1974, nr 45: 10 listopada, s. 13;
• M. Janikowski, Ze wspomnień o Bolesławie Skowrońskim i Władysławie Pietrusiaku, „Z pola walki” 1976, nr 1(73), s. 153-166. Tu nieścisłości;
• Benon Dymek, Biografie walki, Warszawa 1982, s. 199-210.

Linki zewnętrzne

• Artykuł na Wikipedii