Związek Strzelecki

Związek Strzelecki (Strzelec) – legalna organizacja przysposobienia wojskowego utworzona we Lwowie w 1910 roku (jako Związek Strzelecki) i w Krakowie (jako Towarzystwo Strzelec). Współorganizatorami ich i czołowymi działaczami byli m.in.: Józef Piłsudski (1867–1935), Kazimierz Sosnkowski (1885–1969), Władysław Sikorski (1881–1943), Edward Rydz-Śmigły (1886–1941), komendant Związku Strzeleckiego we Lwowie. Organizacje te działały też nielegalnie w zaborze rosyjskim i pruskim. Kierował nimi Związek Walki Czynnej, politycznie związany z Polską Partią Socjalistyczną - Frakcja Rewolucyjna. Oficjalnie podlegały Tymczasowej Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (TKSSN). Organizacje strzeleckie powołane zostały w celu przygotowania się do walki z Rosją. 31 sierpnia 1911 Marian Januszajtis Żegota (1889–1973), Mieczysław Norwid Neugebauer (1884–1954), Henryk Bagiński (1888–1973) założyli w zaborze austriackim Polskie Drużyny Strzeleckie. 1 grudnia 1912 TKSSN wyznaczyła Józefa Piłsudskiego na Komendanta Głównego Związku Strzeleckiego i Polskich Drużyn Strzeleckich. Od 8 czerwca 1913 zamiast Komendanta Głównego, kierownictwo objął Wydział Wojskowy TKSSN, kierowany na przemian przez komendantów Związku Strzeleckiego i Polskich Drużyn Strzeleckich. Organami prasowymi związków były pisma: „Strzelec”, „Bellona Polska” i „Przegląd Wojskowy”.

W sierpniu 1914 organizacje strzeleckie poddały się pod komendę Józefa Piłsudskiego stwarzając Legiony Polskie.

W grudniu 1919, a więc po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Związek Strzelecki wznowił działalność i stał się paramilitarną organizacją społeczno-wychowawczą przysposobienia wojskowego, podległą bezpośrednio Ministrowi Spraw Wojskowych, a od 1927 pośrednio przez Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Strzelec skupiał młodzież pozaszkolną, przedpoborową, głównie ze środowisk rzemieślniczych i chłopskich.

Zadaniem Związku Strzeleckiego było „pomnażanie wartości i mocy narodu w celu utrwalenia mocarstwowej potęgi odrodzonego państwa polskiego”. Zadanie to spełniał przez:

„Wychowanie obywatelskie członków, oparte na ideologii państwowo-twórczej i karności społecznej według wskazówek Komendanta Józefa Piłsudskiego”;
„Zaprawianie członków do służby wojskowej i rozwijanie w nich cnót żołnierskich, celem spotęgowania w społeczeństwie gotowości do obrony kraju”;
„Prowadzenie wychowania fizycznego i sportów”.

Związek Strzelecki zorganizowany był na sposób terytorialny. Podstawową komórką był oddział działający w gminie. Oddziały funkcjonujące na terenie powiatu tworzyły Powiatowy Związek Strzelecki, a te które istniały na terenie okręgu korpusu stanowiły Okręgowy Związek Strzelecki. Terenem zajęć była świetlica, sala wykładowa, boisko sportowe, strzelnica i obozy. Praca odbywała się w 4 grupach wiekowych: 14-16 lat (orlęta), 16-18 lat (junacy), 18-21 lat (strzelcy); czwartą grupę stanowili rezerwiści. Ci przedostatni i ostatni mogli osiągnąć stopień strzelca, starszego strzelca, sekcyjnego, drużynowego, sierżanta, starszego sierżanta, podchorążego, kompanijnego, starszego kompanijnego.

Związek Strzelecki w powiecie grójeckim

Komendantami Związku Strzeleckiego w powiecie grójeckim byli: Henryk Hołownia, peowiak Tadeusz Juliusz Olszewski (1898–1944), późniejszy burmistrz Grójca (1936–1939), zastępcą zaś Stanisław Parol (1900–1939), nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej nr 1, powiatowym referentem wychowania obywatelskiego – Zygmunt Solarski (ur. 1912), nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej nr 3 (obecnie nr 2) w Grójcu. Komendantem Oddziału w Grójcu był L. Radecki.

Sporo miejsca w pracy Powiatowego Związku Strzeleckiego zajmowała praca nad „rozbudzeniem kultu dla najszczytniejszych tradycji narodu polskiego, przywiązania do państwa, umiłowania kraju oraz czci i miłości dla Józefa Piłsudskiego, Wielkiego Budowniczego Odrodzonej Polski”. Przedstawiano go jako symbol cnót obywatelskich i żołnierskich. Cele te realizowano przez urządzanie uroczystości, np. z okazji rocznicy rozbrojenia Niemców (Grójec, 26 listopada 1922), imienin Marszałka (Grójec, 20 marca 1927). W pierwszej uczestniczył kapitan rezerwy Władysław Malski, komendant Główny Związku Strzeleckiego, drugą organizował specjalny Komitet, w skład którego, oprócz Zarządu Związku Powiatowego, weszli: poseł Kazimierz Dobrowolski, starosta Wyszkowski, komendant Powiatowej Komendy Policji Państwowej, komisarz, Karol Ptasiński, burmistrz Antoni Wojdak. Uroczystość poprzedzona była defiladą 30 pułku Strzelców Kaniowskich oraz miejscowego hufca gimnazjalnego, po czym w Domu Ludowym przemówienie wygłosił prezes (Henryk Hołownia) a odczyt o Piłsudskim – kpt. Stanisław Lis-Błoński. W programie artystycznym (deklamacje, śpiew, kwartet smyczkowy, orkiestra dęta i inni) wystąpili miejscowi wykonawcy (Stefania Wiśniewska, Halina Balińska, Wanda i Jerzy Tatarkiewiczowie). W uroczystości wziął m.in. udział Zygmunt Dreszer, sekretarz generalny Związku Strzeleckiego, J. Niedziałkowski, prezes Okręgu Warszawskiego oraz wielu wysokiego szczebla oficerów.

Podobnie przebiegały Święta Niepodległości. Każdego roku, w przeddzień święta, odbywały się capstrzyki z udziałem Oddziałów Związku Strzeleckiego, Ochotniczej Straży Pożarnej, Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, niekiedy junaków z Junackiego Hufca Pracy w Jasieńcu.

Dużo miejsca w działalności Powiatowego Związku zajmowały ćwiczenia wojskowe, np. podczas koncentracji oddziałów. Tylko w 1934 odbywały się one w Wilkowie (4 marca), Tarczynie (5 marca), Łęczeszycach (25 marca – wzięli udział Strzelcy z Belska Dużego, Błędowa, Goszczyna), Prażmowie (11 marca – wzięli udział Strzelcy z Gościeńczyc, Nowego Prażmowa, Uwielin, Prażmowa). W Wilkowie ćwiczenia 70 osób obserwował gen. Janusz Gąsiorowski (1889–1949), szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a prowadził je por. Jacyna, komendant powiatowy Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego. Inspekcje w pozostałych miejscowościach przeprowadzili: powiatowy komendant Związku Strzeleckiego i jego zastępca, który zwykle wygłaszał referat na temat wychowania obywatelskiego.

Członkowie Związku Strzeleckiego uczestniczyli w kursie społeczno-oświatowym dla przodowników wsi zorganizowanym przez Komitet Oświaty Pozaszkolnej (1934); brali udział w powszechnych zawodach strzeleckich odbywający się pod hasłem „Dziesięć strzałów ku chwale Ojczyzny” (Warka, 19 marca 1934). W Grójcu Związek Strzelecki oddał do użytku strzelnicę dla broni małokalibrowej. 7 października 1934 Komenda Powiatowa Związku Strzeleckiego przy pomocy miejscowego oddziału Strzelnica zorganizowała w Warce zawody lekkoatletyczne pod hasłem „Szukajmy olimpijczyków”. Uczestniczyło w nich ponad 30 zawodników. Dyplomy i nagrody wręczał prezes Strzelca, płk Pączkowski. I nagrodę za bieg na 100 metrów w postaci srebrnej papierośnicy ufundował B. Kosmahl, miejscowy właściciel firmy młynarskiej.

W 1933 staraniem Tadeusza Olszewskiego, komendanta Powiatowego Związku Strzeleckiego, na terenie Grójca zorganizowano sekcję sportową Związku pod nazwą „Legion”, obejmującą piłkę nożną, koszykówkę i siatkówkę. Trenowano na nowo zbudowanym boisku (m.in. przez Przysposobienie Wojskowe).

W 1936 Związek Strzelecki zorganizował 6-tygodniowy kurs gotowania dla strzelczyń.

W 1939 ci członkowie, którzy wezwani zostali do wojska, wzięli udział w kampanii wrześniowej. Niektórzy z nich polegli w niej, np. Stanisław Parol. W Miednoje przez służby NKWD rozstrzelany został starszy posterunkowy, członek Związku Strzeleckiego, Józef Ejmocki (1896–1940). W Katyniu zamordowano zmobilizowanego oficera rezerwy, nauczyciela Szkoły Podstawowej w Bodzewie, członka Związku Strzeleckiego, Henryka Trojanowskiego.

Podczas okupacji niemieckiej 1939–1945 członkowie Związku Strzeleckiego wzięli udział w konspiracji politycznej i zbrojnej, głównie jako żołnierze Związku Walki Zbrojnej/Armii Krajowej. Pełnili często ważne funkcje. Tak np.:

S. Olszewski współorganizował ZWZ/AK,
inżynier rolnictwa Mieczysław Piątek (1900–1967), kierownik Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych (1925–1935), kierownik Szkoły Rolniczej (od 1938) w Mogielnicy, był komendantem Ośrodka VII ZWZ/AK (Mogielnica),
Tadeusz Żenczykowski (1907–1997), przez pewien czas notariusz w Górze Kalwarii, od 1922 działacz Związku Strzeleckiego (redaktor naczelny „Strzelca” do 15 kwietnia 1937), od listopada 1938 poseł na Sejm z listy Obozu Zjednoczenia Narodowego, członek ZWZ/AK, kierownik Akcji N, w powstaniu warszawskim szef propagandy, po 1945 zastępca dyrektora Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa,
Zygmunt Solarski, członek ZWZ/AK, m.in. współuczestniczył w organizacji procesu technicznego powielania konspiracyjnego tygodnika Szarych Szeregów „Na Posterunku”.

W związku z działalnością konspiracyjną polegli: Władysław Pietrusiak „Zenek”, członek Gwardii Ludowej. W powstaniu warszawskim zginął Tadeusz Olszewski (16 września 1944).

Bibliografia

Zofia Romanowska, Związek Strzelecki, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt ósmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1999, s. 114-118 – na podstawie źródeł:
Związek Strzelecki. Geneza, organizacja, działalność, tradycje, Warszawa 1934;
„Strzelec” 1923, nr 1-2, s. 15; 1927, nr 12, s. 20-21; 1933, nr 25 (Tu W. Olbrycht, Strzelcy grójeccy pod znakiem gier sportowych);
„Echo Grójeckie” 1934, Kronika, nr 4, s. 10; nr 5, s. 9; nr 7, s. 7;
„Strzelczyni” dodatek do „Strzelca” 1936, nr 5; 10 maja, s. 8. Tu: J. K., Kurs gotowania w Grójcu.