Henryk Hołownia

Henryk Hołownia (ur. 15 lipca 1878 w Mińsku Litewskim, zm. 14 maja 1955 w Warszawie) – lokalny działacz społeczny i niepodległościowy, z Grójcem związany pracą i czasowym zamieszkaniem.

Życiorys

Urodził się 15 lipca 1878 w Mińsku Litewskim jako syn kolejarza, Antoniego i Ludwiki, z domu Busz. Ojciec jego będąc pracownikiem kolei „petersburskiej” oddelegowany został do pracy przy budowie jednego z azjatyckich odcinków kolei transsyberyjskiej i tam ok. 1890 r. zaginął. Sądząc po kilku ocalałych książkach z jego biblioteki, był to człowiek inteligentny, mający język francuski.

Matka, po zaginięciu męża została w Mińsku z trojgiem dzieci: Henrykiem (1878–1955), Władysławem (ur. 1880) i córką Wandą (Mińsk, 1883–1900). Obaj synowie ukończyli miejscowe gimnazjum i w 1901 r. matka z dwoma synami przeniosła się do Warszawy. Tu Henryk ukończył szkołę techników budowlanych i ok. 1904 r. zaczął pracować w Towarzystwie Ubezpieczeń Wzajemnych, w departamencie oceny wartości obiektów budowlanych i wartości szkód wywołanych pożarami lub innymi przyczynami. Jego zdolności, inteligencja, erudycja i pracowitość umożliwiły mu szybkie awanse i dlatego wkrótce został członkiem Zarządu Towarzystwa Ubezpieczeń, a w 1907 r. został oddelegowany do Grójca w celu zorganizowania oddziału dla powiatu grójeckiego. Tu wkrótce włączył się do społeczno-patriotycznej działalności prowadzonej przez obywateli tego miasta, m.in. aktywnie uczestniczących w legalnych i nielegalnych formach działalności patriotycznej, od 1910 był zastępcą Stanisława Czekanowskiego, prezesa Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego.

W roku 1913 poślubił Zofię Cierpisz (ur. 12 kwietnia 1887, zm. 7 czerwca 1977), córkę Józefa, pracownika urzędu skarbowego. Siostra jej – Stefania – była działaczką Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), odznaczoną Krzyżem Walecznych za udział w Powstaniu Śląskim.

W 1915 Hołownia wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej, w której wyróżnił się pozyskiwaniem nowych członków oraz zdobywaniem funduszów na jej działalność. Dom jego, mimo rewizji, dawał schronienie legionistom i peowiakom kursującym na trasie Warszawa–Radom, później Warszawa–Kraków. W latach 1916–1919 był naczelnikiem grójeckiego oddziału Straży Ogniowej Ochotniczej. 11 listopada 1918 wziął udział w opanowywaniu koszar i budynków rządowych oraz w rozbrajaniu okupacyjnych żołnierzy niemieckich. Według Stanisława Czekanowskiego w pierwszych dniach istnienia wolnej Polski, w Grójcu toczyła się przepychanka o stanowisko „komisarza rządowego” między nim a Hołownią. Ten ostatni nieformalnie, samozwańczo, funkcję tę pełnił przez ok. dwa tygodnie, potem za sprawą Tomasza Nocznickiego, ministra bez teki w tzw. rządzie lubelskim, na krótko formalnym komisarzem został Andrzej Żółcik. W roku 1919 Hołownia założył Związek Strzelecki. Oddział w Grójcu, którym jako komendant (do 1928) sprawnie kierował.

Hołownia zawsze stał w opozycji do świętoszkowatego i ugodowego patriotyzmu, piętnował ciemnotę i zacofanie zarówno pieniaczy endeckich, jak i pazernych chłopów, był zwolennikiem Józefa Piłsudskiego. Z jego inicjatywy władze Grójca zmieniły nazwę ulicy Wareckiej na ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego.

Od końca I wojny światowej do lat trzydziestych współpracował z działaczem chłopskim, później senatorem, Tomaszem Nocznickim, którego cenił za patriotyzm i szerokie horyzonty myślowe i dość często gościł w swoim mieszkaniu przy ul. Wareckiej 4.

W 1924 Hołownia należał do współzałożycieli Ludowej Kasy Oszczędności w Grójcu, która w 1926 przyjęła nazwę: Kasa Spółdzielcza im. Stefczyka. Miała ona pomóc chłopom w uzyskaniu nisko oprocentowanych kredytów na modernizację gospodarstw. Hołownia pracował w niej z oddaniem nad unowocześnieniem gospodarki rolnej w powiecie grójeckim, m.in. wyjeżdżał do Czechosłowacji i sprowadzał stamtąd maszyny rolnicze (np. siewniki, młocarnie i wialnie), odmaczające się wysoką wydajnością i umożliwiające segregację ziarna oraz oszczędzanie go podczas zasiewów. Ta wielostronna działalność i wyczerpujący tryb życia osłabiły stan jego zdrowia i wywołały chorobę serca, dlatego kiedy w 1930 r. Olgierd, starszy syn, zdał maturę w gimnazjum grójeckim, żona namówiła go na przeprowadzenie się do Warszawy. W stolicy rozpoczął pracę w Głównym Urzędzie Statystycznym i nadal często spotykał się z senatorem Nocznickim.

W 1941 r. wstąpił do Związku Walki Zbrojnej, potem Armii Krajowej, za co w 1951 Urząd Bezpieczeństwa aresztował go; z więzienia zwolniony został w roku 1954. Przeżycia więzienne osłabiły jego organizm, 14 maja 1955 r. umarł w szpitalu na Żoliborzu, pochowany został na wojskowym Cmentarzu Powązkowskim w grobie rodzinnym Hołowniów.

Żona Hołowni, Zofia, zmarła 7 czerwca 1977. Hołownia miał dwóch synów i córkę Danutę, która zmarła po roku życia (1915–1916) i jest pochowana na cmentarzu parafialnym przy ul. Mszczonowskiej w Grójcu. Starszy syn, Olgierd (ur. 26 lutego 1914), ukończył sekcję samochodową wydziału mechanicznego Politechniki Warszawskiej (1931–1938) i był w swej karierze zawodowej dyrektorem technicznym: Biura Projektowania Zakładów Przemysłowych, a następnie Przedsiębiorstwa Projektowania i Eksportu Zakładów Przemysłowych. Młodszy syn, Jerzy (ur. 28 lutego 1917), studiował leśnictwo w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego (1935–1939), a w 1949 ukończył wydział technologii drewna na Uniwersytecie w Oxfordzie.

Obaj synowie Hołowni byli żołnierzami Armii Krajowej i brali udział w powstaniu warszawskim: Olgierd walczył na Żoliborzu, jako zastępca dowódcy plutonu 200, w zgrupowaniu „Żywiciel”, a Jerzy, jako porucznik – w Śródmieściu, w pułku „Ruczaj”. Jerzy został wywieziony do obozu Sandbostel, a następnie ewakuowany do Anglii, skąd udał się do Kanady.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Hołownia Henryk, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt jedenasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 31-33 – na podstawie źródeł:
• Dokumenty w posiadaniu syna Olgierda;
• Olgierd Hołownia: „Życiorys ojca”;
• Ossolineum: Stanisław Czekanowski, „Roczniki mojego długiego żywota” cz. III: „Na polu rolniczo-społecznym”, rozdział „W niepodległej Polsce”, rękopis, sygn. 11/13257; maszynopis z lat pięćdziesiątych XX w z aktualnym komentarzem, tamże, sygn. II/13258, s. 11, 13, 19, 20, 44, 46; kopia u wnuczki Barbary Czekanowskiej-Bukowieckiej;
• Bolesław Monkiewicz i Wacław Pawlak, Sto lat Banku Spółdzielczego im. Stefczyka w Grójcu 1873–1973, Grójec 1974, s. 41;
• Wacław Pawlak, Ochotnicza Straż Pożarna Grójec. Sto lat w służbie dla społeczeństwa 1881–1981, [Grójec 1982], s. 40.