Polska Organizacja Wojskowa

Polska Organizacja Wojskowa (1914–1918) – tajna organizacja militarna, założona w październiku 1914 r. w Warszawie. Głównym jej zadaniem było wojskowe szkolenie ludzi do walki o odzyskanie niepodległości Polski, prowadzenie na tyłach wojsk rosyjskich działalności dywersyjno-wywiadowczej, a od 1917 także przeciwko okupantom niemieckim. Działała w Królestwie Polskim, Galicji, Rosji, na Ukrainie, następnie także w Wielkopolsce (od lutego 1918) i na Górnym Śląsku (od 19 lutego 1919). Miała poparcie Polskiej Partii Socjalistycznej.

Z uwagi na konspiracyjny charakter werbowanie członków odbywało się drogą indywidualnych kontaktów podejmowanych przez komendantów i członków Polskiej Organizacji Wojskowej wśród osób zaufanych. Wykorzystywano nierzadko związki rodzinne. Kandydat, mający ukończone 17 lat, za którego poręczały 2 osoby, składał przysięgę przed Bogiem na deklarację Polskiej Organizacji Wojskowej lub dawał uroczyste słowo honoru, że dochowa tajemnicy, a po ustaleniu tekstu przysięgi – przyrzekał przestrzeganie jej. Po tym akcie obierał pseudonim, którym posługiwał się w organizacji.

Polska Organizacja Wojskowa opierała swoją działalność na zasadach wojskowych, jej członkowie byli zorganizowani w oddziały, podległe komendantom. W 1914 r. na czele organizacji stała Komenda POW działająca w Warszawie. Komendantem Głównym był Józef Piłsudski. W różnych latach w zaborze rosyjskim organizacja liczyła od kilku (w 1916 – ok. 7 000 członków) do ponad 20 000 (w październiku 1918 – 20 717), w tym Komendzie Naczelnej Nr 1 podlegało 12 222 członków, a Obwodowi Nr I Warszawa-Prowincja – 1515. W 1915 r. chłopi stanowili 36%, robotnicy, drobnomieszczanie – 33%, inteligencja miejska i wiejska – 31%; w październiku 1918 chłopi stanowili 50-60%, mieszczanie – 20-25%, robotnicy – 10-15%, inteligenci i młodzież szkolna – 5-10%.

Historia

Początek I wojny światowej (1914–1915)

Jesienią 1914 r. organizacja rozszerzyła swą działalność na tereny pozostające dotąd poza jej wpływami, dokąd wysyłano zaprzysiężoną kadrę instruktorską. W grudniu 1914 do Grójca przyjechał Zaremba (imię nieznane) „Lupa”, wachmistrz 1 pułku ułanów Władysława Beliny-Prażmowskiego. Po nawiązaniu kontaktu z zaufanymi przedstawicielami miejscowej społeczności utworzono Polską Organizację Wojskową w Grójcu, jedną z pierwszych placówek w Królestwie. Założycielami byli: Tadeusz Gutkiewicz, Stanisław Maliszewski, Tomasz Nocznicki, Tadeusz Juliusz Olszewski (1898–1944) oraz Antoni i Leonard Pękalscy (1896–1940). Organizacja nie rozwinęła wówczas szerszej działalności wskutek braku ściślejszego kontaktu z Warszawą oraz ewakuacji większości członków do Rosji. Ewakuację zarządziły władze rosyjskie, gdy na froncie, w 1915 r., sytuacja uległa niekorzystnej dla Rosji zmianie.

W sierpniu 1915 r. Królestwo Polskie opuściły wojska rosyjskie, a wkroczyły wojska niemieckie. Józef Piłsudski (Komendant Główny) zainicjował nowy etap działalności Polskiej Organizacji Wojskowej. Wysłany przez niego do Warszawy Tadeusz Kasprzycki „A. Mrowiński” jesienią 1915 r. stanął na czele Komendy Naczelnej i przystąpił do reorganizacji POW. W jej wyniku Komendzie Naczelnej podlegały komendy okręgowe, obejmujące swym zasięgiem teren 1 guberni, z uwzględnieniem aktualnie występujących podziałów okupacyjnych. W 1915 r. Królestwo podzielone zostało na dwie strefy: niemiecką i austriacką. Okręg, obejmujący byłą gubernię warszawską (bez Warszawy) oznaczono nr 1. Podlegały mu utworzone w 1916 – komendy obwodu, obejmujące w zasadzie teren jednego powiatu. Obwody podzielono na komendy miejscowe (gmina miejska, wiejska – jedna lub kilka). Utworzono w nich oddziały, w większych powołano mniejsze jednostki, pododdziały, sekcje.

Okupacja niemiecka (1915–1918)

Po wyparciu z powiatu grójeckiego wojsk rosyjskich (16 lipca 1915) przez Niemców, nowo powołany Obwód XIV Grójecki Polskiej Organizacji Wojskowej objął obszar powiatu pozostający pod okupacją niemiecką. Południowa jego część znajdowała się wówczas (do 11 listopada 1918) w strefie nadgranicznej, Pilica bowiem rozdzielała zabór austriacki od niemieckiego.

Komendantami peowiackich obwodów byli zwykle oficerowie lub podoficerowie mianowani przez Komendę Okręgu, posiadający znajomość terenu. Wynikało to z charakteru organizacji oraz obowiązku prowadzenia szkoleń wojskowych na podległym terenie. W Obwodzie XIV komendantami byli kolejno: Władysław Zarzycki „Niedoszły”, Stanisław Rewoliński „Zawada”, Adam Przybylski „Zajączkowski”, „Starski”, a po jego wyjeździe (listopad 1918) – Tadeusz Olszewski „Sęp”, „Sępiński”, następnie Zygmunt Przepałkowski „Młot”. Zastępcą komendanta był Tadeusz Olszewski, będący równocześnie komendantem oddziału w Grójcu.

Oddział Polskiej Organizacji Wojskowej w Grójcu wznowił działalność we wrześniu 1915 r. Należeli do niego wówczas m.in.: August Wilhelm Feller (1897–?) „Skotnicki”, Edward Grzybowicz „Plater”, Henryk Hołownia „Czarny”, Jerzy Jaroszyński „Zgutka”, Bolesław Jaworek „Wysprzycki”, Lucjan Radecki „Rymsza”, Stanisław Rowiński „Sarmata”, Władysław Szubiński „Rypiewski”. W końcu 1915 r. oddział liczył 15 osób. Komendantem, aż do wcielenia do wojska, był Tadeusz Olszewski, grójczanin, w latach 1936–1939 komisaryczny burmistrz miasta. Przysięgę peowiacką składał na ręce Władysława Zarzyckiego, pierwszego komendanta Obwodu.

W 1916 roku sieć POW na terenie Obwodu została rozbudowana. Utworzono wówczas oddziały w: Błędowie, Czersku, Jasieńcu, Olszanach i Suchodole. Inicjatywa ich tworzenia wychodziła od komendanta Obwodu, co potwierdzają relacje dotyczące powołania m.in. oddziałów w Błędowie oraz w Jasieńcu. On też decydował o mianowaniu komendantów. Zostawali nimi mężczyźni wojskowo przeszkoleni i znani w środowisku lokalnym. W Obwodzie XIV byli to: Wacław Preis „Bielas” (Błędów), Stefan Kołacz „Zadera” i Stanisław Walicki „Motowidło” (Czersk), Marian Marczyński „Czersk” (Jasieniec), Jan Cieślak „Brochwicz” (Olszany), Feliks Zdżarski (Suchodół) oraz Jan Sygnarek (Lisówek).

Wraz z rozbudową sieci wzrosła liczba członków Polskiej Organizacji Wojskowej. Do końca 1916 r. w oddziale w Grójcu było 37 osób, Błędowie – 14, Czersku – 14, Jasieńcu – 16, Olszanach – 10, Suchodole – 18. W maju 1918 powstał oddział w Górze Kalwarii. Jego organizatorem i komendantem był Edmund Walicki „Bolesławowicz”. Do 11 listopada 1918 liczył 20 osób. W tym czasie do struktury Polskiej Organizacji Wojskowej dołączyła młodzieżowa organizacja wiejska z Gniejewic. Ponadto na terenie Obwodu powołano, bez obsady komendanckiej, liczące po kilka osób placówki POW w: Olszewie, Coniewie, Moczydłowie i Tarczynie. W niektórych miejscowościach utworzono pododdziały. Jeden z nich, z inicjatywy Tadeusza Olszewskiego powstał w Mogielnicy, pod dowództwem Ludwika Godzimirskiego „Krakus”. Do zadań jego (podlegał oddziałowi w Grójcu), należało m.in. zaopatrywanie w dokumenty tożsamości członków organizacji i legionistów.

11 listopada 1918 r. Obwód XIV liczył około 170 członków, w tym oddział w Grójcu ok. 60. Polska Organizacja Wojskowa skupiała ludzi młodych, młodzi mężczyźni obejmowali także funkcje komendantów. Z zachowanych danych wynika, że mieli oni 19-22 lat. Tadeusz Olszewski w chwili nominacji na komendanta oddziału w Grójcu miał ukończone 17 lat.

Zgodnie z zadaniami i celem, jaki wyznaczała sobie POW, członkowie przechodzili przeszkolenie wojskowe. Komendanci Obwodu XIV odbyli je w szkołach (kompaniach) podoficerskich, ponadto mieli za sobą służbę w Legionach. Komendanci oddziałów, jeśli nie byli legionistami, odbywali przeszkolenie prowadzone przez komendantów Obwodu, szeregowi zaś szkoleni byli przez komendantów Obwodu lub oddziałów oraz instruktorów przysłanych do Grójca z Komendy Okręgowej. Jednym z nich był Kazimierz Władysław Dobrowolski.

Szkolenie, prowadzone w konspiracji, odbywało się w mieszkaniach prywatnych lub w terenie, przeważnie w lesie. Pomimo zachowywanej ostrożności zdarzały się sytuacje niebezpieczne, jak np. w oddziale w Błędowie. Doszło wówczas do starcia z niemieckimi żandarmami i do zranienia prowadzącego ćwiczenia komendanta – Stanisława Rewolińskiego. Przygotowywano je korzystając m.in. z opracowań zawartych w czasopismach: „Przegląd Wojskowy”, „Nauka o broni”, „Strzelec”. Pisma te wywierały również znaczny wpływ na kształtowanie wśród polskiego społeczeństwa ideologii niepodległościowej. Kolportowali je kurierzy, którzy także rozwozili rozkazy. Do tej pracy wykorzystywano również członkinie POW, np. w oddziale grójeckim kurierką była Barbara Sokołowska, kierowniczką poczty peowiackiej zaś, Stefania Cierpiszówna „Karlińska”. Obydwie zostały zaliczone przez Tadeusza Olszewskiego do aktywnych członkiń Obwodu. Ważny element w systemie łączności stanowiły punkty kontaktowe. Jeden z nich mieścił się w Grójcu w piwiarni znajdującej się w Rynku.

Rok 1917 przynosi znaczące zmiany w działalności Polskiej Organizacji Wojskowej. Po wystąpieniu Józefa Piłsudskiego z Tymczasowej Rady Stanu i kryzysie przysięgowym w Legionach (9–13 lipca 1917), również POW wypowiedziała posłuszeństwo Tymczasowej Radzie Stanu, co spowodowało falę aresztowań legionistów i peowiaków. 22 lipca 1917 władze niemieckie aresztowały Józefa Piłsudskiego i Kazimierza Sosnkowskiego oraz internowały ich, najpierw w Wesel (Nadrenia), potem w Magdeburgu, legionistów zaś osadzono w obozach w Szczypiornie koło Kalisza i Beniaminowie (podwarszawska wieś, gmina Nieporęt). Ofiarą represji padły te komendy i oddziały, które były zbyt rozkonspirowane, a było ich niemało.

Wśród internowanych znaleźli się również komendanci Obwodu XIV: Władysław Zarzycki oraz późniejszy – Zygmunt Przepałkowski. Tadeusz Olszewski został aresztowany w październiku 1917 r. i przebywał w więzieniu do 20 grudnia tego roku.

Wytworzona sytuacja spowodowała rewizję stosunku i postępowania wobec okupantów Polska Organizacja Wojskowa, kierująca dotychczas ostrze walki przeciwko Rosji, teraz skierowała je przeciwko okupantom niemieckim i austriackim. Nie bez znaczenia pozostawał tu fakt, że w Rosji w tym czasie obalono carat.

W Polskiej Organizacji Wojskowej podjęto działania mające przede wszystkim na celu większe zakonspirowanie organizacji i jej odbudowę. Po aresztowaniu Komendanta Głównego - Komendę, od tej pory Główną, objął Edward Rydz-Śmigły i zainstalował ją w Krakowie. Tam również utworzono Komendę Naczelną Nr 2 dla terenu Galicji. Przeprowadzono selekcję członków organizacji - zbyt rozkonspirowani zostali przeniesieni do rezerwy, pozostali utworzyli służbę czynną. Do końca 1917 r. POW została całkowicie zreorganizowana.

Obwód XIV w dalszym ciągu podlegał Komendzie Naczelnej (teraz Nr 1) w Warszawie, poprzez Komendę Okręgu I - Warszawa-Prowincja.

W Obwodzie XIV kontynuowano prace werbunkowe, szkolono, zdobywano fundusze. W tej ostatniej dziedzinie odznaczył się w Grójcu Henryk Hołownia, który zdobywał środki finansowe dla organizacji już od 1915 r. Jego dom, pomimo rewizji, dawał schronienie legionistom i peowiakom, kursującym na trasie Warszawa–Radom, później Warszawa–Kraków. Skarbnikiem Obwodu był urodzony w powiecie grójeckim (Boglewice) Franciszek Grodecki (1893–1957) „Herbut”, późniejszy lekarz w Grójcu.

Polska Organizacja Wojskowa w Grójeckiem, podobnie jak i w innych częściach kraju, przygotowywała się do orężnej rozprawy z wrogiem. Ważnym elementem tych poczynań była działalność sabotażowo-dywersyjna, mająca podważyć mit o wszechmocy niemieckich władz okupacyjnych. W Obwodzie XIV (od października 1918 r. nr VI) w 1918 r. przeprowadzono ich sporo. Komendantem Obwodu był wówczas legionista, Adam Przybylski, który w 1917 mianowany został komendantem kilku obwodów: Łowicz, Sochaczew, Rawa, Skierniewice, Pruszków, Grójec. Na początku 1918 r. wskutek grożących represji ze strony władz niemieckich pod nazwiskiem Zajączkowski, przeniósł swą siedzibę z Łowicza do Grójca.

Pod jego dowództwem przeprowadzono szereg udanych akcji, skierowanych przeciwko okupantom niemieckim. Np. wiosną 1918 r. podpalono składy słomy i siana oraz magazyny zbożowe w Michałowicach. Ponadto we wsiach: Jasieniec, Nowa Wieś, Lekarcice podjęto działania przeciw grabieży przez Niemców majątku narodowego, m.in. ukrywano przed wywozem do Niemiec dzwony i dzwonki kościelne, przeszkadzano w dostarczaniu przez mieszkańców wsi kontyngentów żywnościowych.

W 1918 r. Komisja Naczelna Nr 1 zadecydowała o jednoczesnym przeprowadzeniu na podległym sobie terenie w połowie października (14-15 października) masowego wystąpienia przeciwko okupantom.

W Obwodzie Grójeckim w wyznaczonym terminie szóstki peowiackie - oddziały bojowe (jedną z nich dowodził Lucjan Radecki) przecięły przewody telefoniczne i telegraficzne w 9 punktach powiatu, m.in. na szosie krakowskiej. W akcji wzięli udział wszyscy komendanci oddziałów i sekcji.

Również w tym miesiącu uderzono w aparat policyjny. Na drodze prowadzącej do wsi Lisówek zabito dwóch żandarmów. Starano się również rozpracować policję umieszczając w miejscowym aparacie policyjnym swoich ludzi, którzy wstąpili tam na polecenie Komendanta Obwodu i dostarczali cennych informacji.

W pierwszych dniach listopada Adam Przybylski wraz z Tadeuszem Olszewskim oraz czterema peowiakami z oddziału w Grójcu dokonali śmiałego napadu na kasę powiatową w Grójcu i zarekwirowali około 100 000 marek dla potrzeb Polskiej Organizacji Wojskowej. Pieniądze te przewiózł na teren okupacji austriackiej Adam Przybylski. Wg relacji Tadeusza Olszewskiego zostały one następnie przekazane Rządowi Ludowemu Republiki Polskiej w Lublinie.

Rozbrajanie Niemców – listopad 1918, rozwiązanie POW

W planach dowództwa Polskiej Organizacji Wojskowej, dotyczących rozbrojenia Niemców - Obwód Grójecki miał spełnić jedną ważniejszych ról i to nie tylko ze względu na jego liczebność i zdolność bojową, ale przede wszystkim na położenie strategiczne zapewniające Warszawie łączność z okupacją austriacką i Komendą Główną w Krakowie.

Jan Korkowicz, stojący wówczas na czele komendy Okręgu I Warszawa-Prowincja, oceniając pracę Adama Przybylskiego (swego późniejszego zastępcy) podkreślił, że udało mu się zaangażować do pracy na rzecz Polskiej Organizacji Wojskowej „wszystkie najbardziej ideowe jednostki społeczeństwa grójeckiego” i „przy ich pomocy przeprowadzić udane przedsięwzięcia sabotażu oraz sprawnie i brawurowo przeprowadzić akcję rozbrajania Niemców”. Adam Przybylski relacjonując swą pracę w Obwodzie podkreślił dużą wartość oddziałów bojowych oraz działalność Tadeusza Olszewskiego „jako wielce zasłużonego i dzielnego pracownika POW, który na każdym polu dawał sprawie wielkie usługi”.

Jesienią 1918 zmieniła się sytuacja polityczna Niemiec (abdykacja cesarza, ogłoszenie republiki). Z Warszawy wyjechał gen. gub. H. Beseler. W wojsku niemieckim powstały rady żołnierskie. 10 listopada 1918 r. do Warszawy powrócił Józef Piłsudski i tego dnia rozpoczęło się rozbrajanie Niemców. Komenda Naczelna Nr 1 w Warszawie wydała rozkaz o mobilizacji wszystkich oddziałów POW, rozbrojeniu Niemców i przejęciu władzy z rąk okupantów 11 listopada (poniedziałek) komendant Obwodu Grójeckiego zarządził mobilizację podległych jednostek. Po południu zaczęto opanowywać koszary, budynki wojskowe i urzędy. W samym mieście rozbrajanie miało spokojny przebieg, w Górze Kalwarii zdobyto niemieckie magazyny żywności oraz koszary, a osób z nimi tabory, konie i broń. 13 listopada tamtejszy oddział liczący 39 osób posiadał 19 karabinów różnego kalibru oraz amunicję do nich. Było to dużo, zważywszy kłopoty z uzbrojeniem, jakie zawsze miała POW. W Błędowie peowiacy natrafili na opór ostrzeliwujących się żandarmów, których rozbroili. Oddział wysłany nad Pilicę rozbroił tamtejsze posterunki nadgraniczne, m.in. stacjonujące przy moście łączącym tereny dwóch okupacji. W ten sposób nawiązano łączność z oswobodzonym już wcześniej terenem okupacji austriackiej. W pozostałych wsiach rozbrajanie posterunków żandarmerii miało stosunkowo spokojny przebieg. Według raportu z dnia 13 listopada 1918 r. w czasie tej akcji poległo 4 żandarmów niemieckich.

W dniu 12 listopada z terenu powiatu wyjechali urzędnicy, oficerowie i żołnierze niemieccy. Wszystkie urzędy i posterunki znalazły się w rękach polskich. Komendant Obwodu zameldował Okręgowi o panującym spokoju i porządku. Przejęto koszary, budynki, broń, składy żywności, konie, tabory, rowery. Zdobyte pieniądze przekazano nowo powstającym władzom w Grójcu. 29 listopada 1918 r. wydany został rozkaz o wcieleniu POW do Wojska Polskiego. Zgodnie z nim 4 grudnia ok. 70 osób uzbrojonych w 50 karabinów odesłano z Grójca do 36 p.p. stacjonującego w warszawskich koszarach przy ul. Nowomiejskiej. Inni trafili do różnych formacji Wojska Polskiego. Pozostała część członków POW w Obwodzie pozostała na miejscu, dowodził nimi Zygmunt Przepałkowski, komendant Obwodu, następnie Komendant Wojskowy w powiecie grójeckim (w późniejszym okresie Komendant Policji w Grójcu). Rozkazem Józefa Piłsudskiego - Naczelnego Wodza Wojska Polskiego z 10 grudnia 1918 r. - POW na terenie Królestwa Polskiego została rozwiązana.

Działalność członków POW po rozwiązaniu

Peowiacy z Obwodu Grójeckiego brali udział w walce o utrwalenie niepodległości państwa polskiego. Jako żołnierze Wojska Polskiego walczyli o ustalenie granic Polski, brali udział w wojnie 1919-1920 r. Niektórzy z nich polegli (Stanisław Rewoliński), inni jak np. Tadeusz Olszewski - zostali ranni. Później uczestniczyli w budowaniu zrębów państwa polskiego, służyli II Rzeczypospolitej Polskiej jako żołnierze zawodowi, pracownicy straży granicznej, policjanci, urzędnicy, pracowali jako rzemieślnicy, rolnicy. kupcy. Niektórzy zajęli odpowiedzialne stanowiska w aparacie państwowym i samorządowym, inni podjęli przerwaną naukę lub wrócili do wykonywanych zawodów.

Dla uczczenia ich ofiarności w walce z zaborcami i okupantami, a później w pracy dla dobra II Rzeczypospolitej Polskiej, jednej z ulic Grójca nadano nazwę POW. W okresie PRL zmieniono ją na Karola Świerczewskiego. Rada Gminno-Miejska w Grójcu uchwałą z 13 sierpnia 1990 r. przywróciła ulicy pierwotną nazwę.

W okresie 20-lecia międzywojennego na terenie powiatu grójeckiego działał Związek Peowiaków skupiający dawnych członków organizacji.

Bibliografia

Maria Lewandowska, Polska Organizacja Wojskowa, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziewiąty, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2000, s. 71–79 - na podstawie źródeł:
Centralne Archiwum Wojskowe: Polska Organizacja Wojskowa 1915-1920, sygn.: 453, 454, 469, 483a;
Wojskowe Biuro Historyczne (WBH) 1919-1939, sygn.: I. 341, 419-425, 427, 731, 739, 743, 749, 797, 841, 874, 888, 903, 909, 979;
Akta personalne: Władysław Zarzycki i sygn.: 5300, 9981; Stanisław Rewoliński, sygn. 1252, K.W. 100-604, V.M. 73-6855, K.N. 12.03.1931; Adam Przybylski, sygn.: 176-989, 4169, K.W. 96-1843; Zygmunt Przepałkowski, sygn. 1786, Ord. Odr. Pol. 298, Tadeusz Olszewski, WBH sygn. I.341, 1.427, 874;
Biblioteka Narodowa: Tomasz Nałęcz, POW 1914-1918, Warszawa 1984, s. 21, 59, 60;
Stanisław Czekanowski, „Roczniki długiego żywota mego”, t. 3, cz. C: „Pod drugą okupacją niemiecką”, 1915-1918, sygn. Mf 66681, s. 148-153 (rękopis i maszynopis we wrocławskim Ossolineum);
Wacław Sieroszewski, Warszawa zagrożona w: Szkice i wspomnienia, Warszawa 1930, s. 148-150;
Władysław Horyd-Przerwiec, POW na ziemiach b. Kongresówki w 1915-1918 r., „Strzelec” 1934, nr 45;
Jakub Łukasiak, Samoobrona ludności wiejskiej podczas okupacji niemieckiej w latach 1916-1918 i udział wsi w rozbrajaniu Niemców (Wspomnienia z powiatu grójeckiego), „Niepodległość”, t. XV: 1937, s. 227-232.