Tomasz Nocznicki

Tomasz Nocznicki, ps. „Paweł spod Grójca”, „Tomasz Wiejski” (ur. 20 lub 28 grudnia 1862 w Warszawie, zm. 3 listopada 1944 w Słomnikach) – działacz ludowy, poeta, publicysta, propagator oświaty rolniczej, poseł i senator II Rzeczypospolitej.

Życiorys

Urodził się 20 grudnia 1862 r. z nieznanych rodziców. Od niemowlęctwa wychowali go Karol Jóźwik i Magdalena z Plewaków, mieszkańcy grójeckiej wsi Czesinów (Cesinów) lub Jóźwików, rolników ze wsi Daszewice na Mazowszu.

Przybrany ojciec, jedyny piśmienny wieśniak w okolicy, nauczył go czytać (z ośmiostronicowego elementarza zakupionego na targu w Grójcu), a następnie posłał do szkoły elementarnej w Lipiu, mieszczącej się w poklasztornym budynku karmelitów. Chodził tam przez dwie zimy (1870–1872). Na tym w zasadzie skończyła się jego szkolna nauka. Wszystko, co potem osiągnął, zdobył drogą żmudnego, lecz nieustannego samouctwa. Duży wpływ na ukształtowanie się osobowości Nocznickiego miał również jego nauczyciel ze szkoły, Kazimierz Dzierzbicki, patriota i demokrata, oraz ksiądz Roch Wójcicki (proboszcz parafii Belsk Duży w latach 1858–1883), który umożliwił chłopcu korzystanie z parafialnej biblioteki.

Po śmierci przybranych rodziców (matki w 1873 i ojca w 1877) Nocznicki poszedł na służbę do majątku Głudna. Był tam pastuchem, potem pomocnikiem fornala. W Grójcu pracował u inżyniera drogowego jako woźnica. Zwolniony z powodu choroby znalazł zatrudnienie jako woźnica miejscowej poczty.

Mimo stałych czasochłonnych rozjazdów starał się znaleźć czas na samokształcenie. Tak czynił cale życie. Z upływem lat zgromadził ok. pięciotysięczny księgozbiór.

● Więcej w osobnym artykule: Biblioteka Tomasza Nocznickiego.

7 lutego 1882 r. ożenił się z Franciszką Gwiazdą ze wsi Karolew pod Grójcem (zm. 1934). Rok później został wcielony na 5 lat do armii carskiej. Służył w 35. brygadzie artylerii pieszej w Rostowie (gubernia jarosławska). Ze służby uwolniono go w stopniu starszego podoficera w 1886. Zwolniony z wojska wrócił w rodzinne strony. Nie znalazłszy pracy w Grójcu wstąpił do wojska stacjonującego w tym mieście jako nadterminowy instruktor 4 baterii 6 brygady (1886–1891), a od 1891 r. był zatrudniony jako kierownik i bufetowy miejscowego klubu towarzyskiego, założonego przez polsko-rosyjską inteligencję urzędniczą. W styczniu 1894 r. przeniósł się do Karolewa, gdzie założył sklep. Po dość tajemniczym pożarze domu i sklepu w 1895 r. przeprowadził się do Belska Dużego, gdzie ponownie uruchomił sklep. Prowadził go do 1908 r.

To właśnie w Belsku Dużym Nocznicki rozwinął swoją działalność społeczną. Tu nawiązał kontakt z Maksymilianem Malinowskim – redaktorem i założycielem czasopisma „Zorza”, na łamach którego zaczął publikować swoje listy i korespondencje. W 1902 r., wraz z Ludwikiem Górskim, założył spółkę dla wspólnych zakupów oraz został współzałożycielem spółdzielczej maślarni (mleczarni). W latach 1904–1906 był członkiem Towarzystwa Oświaty Narodowej oraz Ligi Narodowej. Popularyzował wśród chłopów czytelnictwo prasy (m.in. „Zorzy”), kolportował zabronione pisma. Tajny punkt kolportażu tych pism (m.in. „Polaka”) znajdował się w jego sklepie. W 1905 roku, na prośbę Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego zbierał w powiecie grójeckim wiadomości o twórcach i twórczości ludowej np. o tkaczach. Jego działalność zwróciła uwagę władz carskich, w tym policji, która kilkakrotnie przeprowadzała rewizję w jego mieszkaniu i w sklepie.

17 grudnia 1905 na zjeździe działaczy wiejskich zorganizowanym przez endecję (w Warszawie) wygłosił przemówienie pełne solidaryzmu narodowego. W tym samym roku zaproponował zgromadzeniu gminy Belsk podjęcie uchwały, postulującej wprowadzenie języka polskiego do szkół, sądów i urzędów oraz domagającej się zorganizowania samoobrony wsi przed nocnymi napadami kryminalistów (tzw. „pobytowców”, „pobytnioków”), tzn. ludzi, którzy karnie skazywani byli na czasowy, przymusowy pobyt w okolicach Grójca. Jako inicjator tej uchwały został w 1906 roku aresztowany i przez 7 tygodni (od stycznia do marca) był więziony w Grójcu. Jednak ani aresztowanie, ani ciężka choroba nie zniechęciły go.

Po powrocie do domu oraz do zdrowia dołączył do grona założycieli nowego czasopisma „Zaranie”, przeznaczonego dla mieszkańców wsi; tytuł pisma zaproponował Nocznicki i od pierwszego numeru (28 listopada 1907) zamieszczał w nim swoje korespondencje i problemowe artykuły.

W 1907 kupił w Lipiu domek i dwie morgi ziemi, a w lutym 1908 – 10 mórg z parcelowanego majątku Lipie we wsi Sakówka. 1 lipca tego roku przeniósł się do Lipia i zajął uprawą ziemi a także wzmożoną działalnością społeczną i polityczną. W 1908 r. został prezesem Koła Rolniczego im. Stanisława Staszica w Belsku Dużym, a w następnym roku stanął na czele Zarządu Głównego tego stowarzyszenia (prezesem Towarzystwa Kółek Rolniczych im. Stanisława Staszica był do 1914 r.). Popierał zakładanie szkół rolniczych, inicjował wycieczki krajoznawcze. Był też współorganizatorem i wiceprezesem nowo powstałego Towarzystwa Wstrzemięźliwości „Trzeźwość” w Warszawie (od 1911), które zwalczało alkoholizm na wsi. Karol Klimek, współorganizator i w latach 1912–1918 przewodniczący tajnej Organizacji Nauczycieli Niepodległościowych (ONN) świadczy, że z J. Wybrańcem, nauczycielem szkoły elementarnej w Lipiu, działaczem ONN, Nocznicki kolportował ulotki tej organizacji na terenie powiatu grójeckiego.

Prezesowanie Staszicowskim Kołom Rolniczym i publikacje w „Zaraniu” wywołały gwałtowny atak ze strony ziemian oraz duchowieństwa, np. proboszczów w Belsku (Franciszek Grabowski, Mieczysław Gruchalski) i Lipiu (Majewski), co znalazło wyraz w ówczesnej prasie (np. „Rola” 1909, nr 8; „Zaranie” 1909 nr 8, 9).

Poglądy jego ewoluowały od tych, które ukształtował sobie pod wpływem Narodowej Demokracji ku głoszonym przez Związek Młodej Polski Ludowej, ruch siewbiarski, ruch zaraniarski. W 1913 Nocznicki nielegalnie wyjechał do Galicji (był w Krakowie i we Lwowie); utrzymywał bliskie kontakty z tamtejszymi działaczami ludowymi i niepodległościowymi.

W czasie I wojny światowej Nocznicki rozwinął aktywną działalność polityczną. W czasie działań wojennych w Lipiu spłonął dom i budynki gospodarcze Nocznickiego (19 lipca 1915). W latach 1915–1917 był członkiem Centralnego Komitetu Narodowego i organizatorem takiego Komitetu w gminie Lipie: od 14 stycznia do 30 czerwca 1917 r. pracował w Komisji Sejmowo-Konstytucyjnej przy Radzie Departamentu Spraw Wewnętrznych będącej agendą Tymczasowej Rady Stanu. Uczestniczył też w pracach Polskiej Organizacji Narodowej. W 1915 r. wspólnie ze Stanisławem Osieckim, Klemensem Pawlikowskim i pisarką Marią Dąbrowską współorganizował Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”. Został jego pierwszym prezesem (1915–1918) oraz wydawcą i redaktorem bardzo popularnego na wsi organu prasowego partii pt. „Wyzwolenie”. W pierwszym numerze (23 grudnia 1916) opublikował odezwę żądającą Polski niepodległej, ludowej, z własnym sejmem, rządem i wojskiem. W 1915 zaniedbując osobiste interesy jeździł po kraju, nawiązywał ponownie kontakty z zaraniarzami zerwane po ich aresztowaniu. W końcu grudnia 1915 powrócił do Lipia, zajął się odbudową spalonego domu i zabudowań gospodarczych. W latach 1918–1923 oraz 1929–1931 pełnił funkcję wiceprezesa PSL „Wyzwolenie”, a w latach 1923–1929 był członkiem Zarządu Głównego.

Jednocześnie, po odzyskaniu niepodległości, został ministrem bez teki w Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego (Lublin 7-17 listopada 1918), a następnie w rządzie Jędrzeja Moraczewskiego (17 listopada 1918-16 stycznia 1919). Jego lewicowe poglądy, niechęć do niego ziemiaństwa, kleru i Narodowej Demokracji sprawiły, że przegrał wybory do Sejmu Ustawodawczego w 1919 r.

W 1920 przemawiał na licznych wiecach domagając się zniesienia Senatu i konstytucyjnego zagwarantowania jednoizbowego Sejmu oraz wybrany został prezesem Zarządu Powiatowego PSL „Wyzwolenie”, a wkrótce prezesem rady Robotniczego Stowarzyszenia Spożywców „Przedświt” w Grójcu. W cyklu artykułów „Ziemia dla ludu, władza dla ludu i oświata dla ludu” („Wyzwolenie” 1920) domagał się radykalnej zmiany położenia materialnego mieszkańców wsi. W latach 1919–1920 protestował przeciw terrorowi i represjom policyjnym w kraju stosowanym wobec komunistów i ich sympatyków.

W latach 1922–1927 został posłem na Sejm I kadencji z listy PSL „Wyzwolenie”, gdzie należał do Komisji Odbudowy Kraju. Stosunkowo więcej czasu poświęcał jednak pracy publicystycznej niż parlamentarnej. Tak np. w cyklu artykułów „Polityka, politycy i politykierzy” („Wyzwolenie” 1923) dość gwałtownie krytykował PSL „Piast” za układ ze stronnictwami prawicy, w rezultacie którego powstał rząd Wincentego Witosa. Zbrojny zamach stanu dokonany 12-14 maja 1926 przez Józefa Piłsudskiego przyjął z zadowoleniem. Po rozwiązaniu Sejmu przez prezydenta (28 listopada 1927) powrócił do Lipia i osiadł u syna na „dożywociu”.

W latach 1928-1930 był senatorem Senatu II kadencji, pracował w Komisji Oświaty i Kultury jako przedstawiciel PSL „Wyzwolenie”. Od 8 maja 1928 był członkiem Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej (WSM). Zaangażował się w obronę aresztowanych przywódców Centrolewu. W 1930 r. przeniósł się do Warszawy, tego samego roku w wyborach do Senatu nie uzyskał mandatu. Gdy w 1931 r. utworzono Stronnictwo Ludowe, został jego członkiem oraz wszedł w skład jego Rady Naczelnej (1931–1935). Po 1935 r. odsunął się od działalności publicznej i rozpoczął pracę w różnych organizacjach społecznych, np. w Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. W lipcu 1936 otrzymał emeryturę w wysokości 200 zł miesięcznie. Z tej skromnej sumy i z honorariów autorskich opłacał mieszkanie, żywność, składki członkowskie na rzecz Stowarzyszenia Szklanych Domów, Stowarzyszenia Żoliborzan, niewielkie kwoty przesyłał na fundusz dozbrojenia armii polskiej, pomagał wnukowi - Marianowi (1910–1944) i prawnukowi Tomaszowi.

W czasie okupacji wiek i choroba nie pozwoliły mu uczestniczyć w konspiracji. W jego mieszkaniu odbywało się tajne nauczanie, w którym brała udział wnuczka, Czesława. Ponad osiemdziesięcioletni Nocznicki w czasie okupacji doznał wielu bolesnych osobistych nieszczęść. 8 lutego 1943 żyjący w Grójeckiem jedyny syn, Józef (ur. 1890) zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach w lesie łęczeszyckim, zaś 5 maja 1944 w tym samym lesie został skrytobójczo zamordowany wnuk Marian (ur. 1910). Po upadku powstania warszawskiego, wraz z rodziną i ludnością Żoliborza, został wysiedlony. Zatrzymał się w Słomnikach pod Krakowem, gdzie zmarł 3 listopada 1944 i został pochowany na miejscowym cmentarzu. W październiku 1947 r. staraniem władz naczelnych Stronnictwa Ludowego został ekshumowany i pochowany na cmentarzu w Lipiu.

Upamiętnienie

Pośmiertnie odznaczono go Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski. W 1960 Naczelny Komitet Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego ufundował nagrodę im. Nocznickiego dla wyróżniających się dziennikarzy pism stronnictwa. W 1962, w setną rocznicę urodzin Nocznickiego, staraniem Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego w ścianę domu na Żoliborzu w Warszawie, w którym mieszkał, wmurowano tablicę pamiątkową, a sąsiednią ulicę nazwano jego imieniem. 13 stycznia 1963, Podstawowa Szkoła Powszechna w Lipiu otrzymała jego imię: fakt ten upamiętniała okolicznościowa tablica wmurowana w szkole (widniała do 1999 roku, obecnie szkoła nosi imię Stanisława Fiedorowicza). W 1983 imię Nocznickiego otrzymało Technikum Sadownicze w Nowej Wsi pod Warką.

Księgozbiór

● Więcej w osobnym artykule: Biblioteka Tomasza Nocznickiego.

Przez całe życie Tomasz Nocznicki nie rozstawał się z książkami. Był zapalonym bibliofilem. Systematycznie bez względu na sytuację materialną, kupował książki. Jego zbiór w latach 30-tych liczył ok. 5000 pozycji. Była to literatura polska i europejska, powieści, poezje, dramaty, a także prace z zakresu historii, filozofii, socjologii, ekonomii, etnografii, prawa, religii. Z czasem Nocznicki zaczął udostępniać swój księgozbiór innym osobom. Jego biblioteka była pierwszą większą, starannie dobraną, na poły publiczną bezpłatną biblioteką w Grójeckiem. Potem zbiór został przeniesiony do Warszawy. W 1939 r. część książek spłonęła. Po wojnie część ocalałego księgozbioru trafiła do tworzącej się Wyższej Szkoły Rolniczej w Łodzi. Dziś reszta księgozbioru znajduje się w Bibliotece Sejmowej, zaś roczniki „Wyzwolenia” są w Bibliotece Publicznej m. st. Warszawy.

Twórczość

Nocznicki był autorem ponad dwóch tysięcy artykułów drukowanych na łamach kilkudziesięciu czasopism: „Czystość”, „Gazeta Ludowa”, „Gazeta Świąteczna”, ”Kurier Lubelski”, „Młoda Myśl Ludowa”, „Niepodległość”, „Niezależny Oracz”, „Polska Ludowa”, „Prawda”, „Przewodnik Kółek i Spółek Rolniczych w Królestwie Polskim”, „Przyjaciel Ludu”, „Siewba”, „Świt”, „Trzeźwość”, ”Wolnomyśliciel Polski”, „Wolność Idzie” (1944), „Wyzwolenie”, „Zaranie”, „Zielony Sztandar”, „Zorza”, „Związek Chłopski”.

Wśród nich znajduje się np. cykl artykułów „Ziemia dla ludu, władza dla ludu”, w których domagał się radykalnej zmiany położenia materialnego mieszkańców wsi (1920). Opublikował kilka broszur, m.in. „Sprawa przyszłości ludu rolnego Polski” (1919), „O „Zaraniu” i zaraniarzach” (1927) oraz pamiętnik „Moje wspomnienia z ubiegłego życia” (1947). W publicystyce wiele miejsca poświęcił zwalczaniu pijaństwa, propagował budowę szkół na wsi, zakładanie kółek rolniczych, w II RP domagał się oświaty i ziemi dla chłopów, krytykował stosunki panujące na wsi, zwalczał duchowieństwo, partie prawicowe, wspierał opozycję centrową, propagował spółdzielczość, bronił zasad demokracji. W czasie choroby w 1907 r. zaczął pisać wiersze i czynił to odtąd przez całe życie. Większość z nich ma charakter okazjonalny, okolicznościowo-autobiograficzny. Są one rozproszone po wielu czasopismach.

Rodzina

7 lutego 1882 zawarł związek małżeński z Franciszką Gwiazdą ze wsi Karolew pod Grójcem (zm. 1934), niańką dzieci naczelnika poczty, Makowskiego, z którą miał piątkę dzieci: Karolinę (1883–1892), Halinę (1887–1890), Józefa (1890–1943), Jana (ok. 1898–1920) i Annę (Pająkowa), wywiezioną do Niemiec, gdzie zginęła.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Nocznicki Tomasz, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt czwarty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1996, s. 56–62 - na podstawie źródeł:
• Biblioteka Narodowa, T. Nocznicki Pieśni, wiersze własne odpisane [i materiały biograficzne], sygn. 7124-7128/Ak;
• J. R. Szaflik, Nocznicki Tomasz, Polski Słownik Biograficzny, t. 23, s. 165-167;
• H. Syska, Chłop śmie mówić. Wybór publicystyki, Warszawa 1958;
• T. Nocznicki, Wybór pism. Wyboru dokonał i wstępem opatrzył H. Syska, Warszawa 1965. Tu Wspomnienia z ubiegłego Życia (s. 35-93);
• W. Kordowicz, Tomasz Nocznicki w: Przywódcy ruchu ludowego, Warszawa 1968, s. 210-230;
• M. Szulkin, Tomasz Nocznicki - działacz i wolnomyśliciel, „Człowiek i Światopogląd” 1979, nr 8-9, s. 269-267;
• Zdzisław SzeIąg, Literatura piękna w życiu i twórczości Tomasza Nocznickiego, „Wieś współczesna” 1983, nr 1, s. 107-116;
• Tomasz Nocznicki, Smutki i żale. [Wiersze]. Wstęp i wybór Zdzisław Szeląg;
• H. Mierzwiński, Tomasz Nocznicki - Życie, działalność, myśl polityczna (1862–1944), Lublin 1987;
• Słownik biograficzny ruchu ludowego. Makieta, Warszawa 1989, s. 287-288.