Biblioteka Tomasza Nocznickiego

Biblioteka Tomasza Nocznickiego – biblioteka tworzona przez Tomasza Nocznickiego (1862–1944), działacza ruchu ludowego i niepodległościowego, publicysty, współzałożyciela „Zarania”, posła na Sejm i senatora.

Biblioteka była pierwszą większą, starannie dobraną, na poły publiczną, bezpłatną biblioteką w Grójeckiem.

Historia

Tomasz Nocznicki przez całe życie prowadził ożywioną działalność polityczną, społeczną i publicystyczną. Inspirowana ona była wiedzą zdobytą dzięki samokształceniu, lekturze książek, czasopism pożyczanych od różnych osób, a potem przez studiowanie własnego, stale powiększanego księgozbioru. Początek dały mu zakupione w 1873 Przygody Robinsona Cruzoe Daniela Defoe. Odtąd, bez względu na sytuację materialną, stale powiększał swoje zbiory. Z własnoręcznie sporządzonego katalogu posiadanych i przeczytanych książek wynika, że do 10 marca 1889 zgromadził już ok. 400 pozycji polskiej i europejskiej humanistyki. W swojej bibliotece posiadał dzieła z zakresu literatury (powieści, poezje, dramaty), historii, filozofii, socjologii, ekonomii, etnografii, prawa, religii (ok. 12 pozycji), i to zarówno autorów polskich, jak i obcych, wydanych w języku polskim i rosyjskim, którym wówczas posługiwał się biegle nie tylko w mowie, lecz także w piśmie. Powiększanie księgozbioru związane było z dążeniem do poszerzania własnej wiedzy. Część woluminów spłonęła w 1895, w czasie gdy mieszkał i prowadził sklep w Karolewie pod Grójcem. Księgozbiór zwiększył się znacznie, kiedy zamieszkał w Belsku (1897–1909), a wreszcie we wsiach Sakówka i Lipie (do 1930). Z czasem swój księgozbiór Nocznicki zaczął udostępniać innym osobom.

Z zachowanego spisu książek wypożyczonych w 1922 r. wynika, że korzystało z nich 37 czytelników, w tym 2 nauczycieli. Przy niektórych nazwiskach Nocznicki zanotował tytuły lub autorów wypożyczonych książek. Czytelnicy z Lipia i okolic sięgali m.in. po dzieła: Giovanni Boccaccia, Michała Chodźki, Alighieri Dantego, Kazimierza Deczyńskiego, Wiktora Hugo, Teodora Tomasza Jeża, Józefa Korzeniowskiego, Ludwika Kubali, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Elizy Orzeszkowej, Bolesława Prusa, Władysława Reymonta, Marii Rodziewiczówny, Benedykta Spinozy, Andrzeja Struga, Karola Szajnochy, Lwa Tołstoja, Marii-Jehanne Wielopolskiej, Gabrieli Zapolskiej, Stefana Żeromskiego.

Biblioteka Nocznickiego była więc pierwszą, większą, starannie dobraną, na poły publiczną, bezpłatną biblioteką w Grójeckiem. Miała ona służyć szerzeniu wiedzy i kształtowaniu szeroko pojętej kultury tych mieszkańców wsi, którzy umieli czytać. Pełniła funkcję swego rodzaju instytucji społeczno-kulturalnej o charakterze publicznym. We wrześniu 1926 Nocznicki dokonał rejentalnego przekazania majątku swym dzieciom. Z decyzji tej wyłączył księgozbiór, szafy biblioteczne, ryciny i podobizny. Miały one do końca życia stanowić jego własność, a po śmierci przejść we władanie ruchu ludowego.

W 1926 biblioteka Nocznickiego liczyła ok. 2000 pozycji. Dla realizacji zapisu darczyńca ustanowił trzech kuratorów. Byli nimi: Józef Niećko, redaktor „Wici”, adwokat Wiesław Malinowski oraz wnuk Tomasz, którego powołał na kuratora 6 czerwca 1942. Po rozwiązaniu sejmu 28 listopada 1927 Nocznicki powrócił do Lipia i zamieszkał ”na dożywociu” u syna. Od 8 maja 1928 był członkiem Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej (WSM). W 1930 dzięki działaczom Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) oraz kierownictwu WSM otrzymał na Żoliborzu (Krasińskiego 10 m. 94) 2 pokoje z kuchnią i tu zamieszkał. W związku z tym bibliotekę, znajdującą się dotychczas w Lipiu, przewiózł do Warszawy i tu przez 14 lat powiększył ją do ok 5000 pozycji. Znalazły się w niej nowo wydane utwory z zakresu literatury, filozofii (Platon, Arystoteles, św. Tomasz z Akwinu, św. Augustyn, Francis Bacon, Charles Louis Montesquieu, Jean Jacques Rousseau, Rene Descartes (Kartezjusz), Friedrich Nietzsche, Henri Bergson, Karol Marks), z historiografii. W 1939 część jego zbiorów spłonęła w Państwowym Instytucie Kultury (ul. Senatorska). Pewną liczbę prac z dziedziny historii chłopów, pióra m.in. Aleksandra Świętochowskiego, J. Gorzeckiego, Marcelego Handelsmana, powieści Walerego Przyborowskiego oraz 7 roczników „Zarania” i dwa „Siewby” wypożyczył Łukaszowi Kumorowi z Garbatki. W kwietniu 1943 upoważnił wnuka Tomasza do ich odbioru. W 1947 Łukasz Kumor przekazał roczniki czasopism bibliotece organizującej się Wyższej Szkoły Rolniczej w Łodzi, którą później przeniesiono do Olsztyna. Czasopisma odebrał ówczesny rektor Michał Rękas.

31 stycznia 1945 wnuk Nocznickiego - Tomasz, mieszkający i pracujący w Błoniu, przewiózł bibliotekę dziadka z Warszawy do Błonia. Według informacji Bernarda Konarskiego część jej (ok. 1000 pozycji) znalazła się w miejscowej bibliotece PPS, którą prowadziła H. Polna, córka działacza PPS. Gdy wnuk zamieszkał w stolicy, przewiózł księgozbiór do swego mieszkania, przy ul. Hożej 70 m. 1. 17 czerwca 1955 r. 4000 pozycji zabrał stąd pracownik Biblioteki Instytutu Nauk Społecznych przy Komitecie Centralnym Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Okoliczności tego faktu nie są do końca jasne. Dziś księgozbiór ten znajduje się w Bibliotece Sejmowej. Inna jego część - głównie oprawione roczniki „Wyzwolenia”, a także tzw. „klocki” - znajdują się w Bibliotece Publicznej miasta stołecznego Warszawy. Niewiele egzemplarzy książek i oprawionych czasopism posiadała też wdowa po wnuku Nocznickim, Tomaszu.

Historia i zawartość księgozbioru Nocznickiego nie jest dotąd w pełni znana i czeka na swego badacza. Jest to o tyle ważne, że w ten sposób można prześledzić źródła poglądów Nocznickiego. Z tego, co dotychczas wiemy o zawartości biblioteki, o przeczytanych i przestudiowanych lekturach, wynika, że odegrały one zasadniczą rolę w intelektualnej i estetycznej edukacji Nocznickiego, m.in. inspirowały jego twórczość poetycką i publicystyczną (ok. 2 tysiące artykułów, recenzji, esejów...).

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Biblioteka Tomasza Nocznickiego, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzeci, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1995, s. 1–3 - na podstawie źródeł:
• Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy: Tomasz Nocznicki, Katalog książek, zapisanych [i] przeczytanych dzieł, sporządzony 10 marca 1889 roku przez [...], sygn. 3065, akc.;
• Biblioteka Narodowa: Tomasz Nocznicki, Czytelnictwo oraz prenumerata na terenie gminy Lipie a także [...] w innych gminach powiatu grójeckiego [...] Rok 1922, sygn. 7127, akc., k. 15 (składka „Wypożyczenia z mojego księgozbioru”);
• Tomasz Nocznicki, Uwagi z przeczytanych książek, 7128/akc.;
• E. Chwalewik, Zbiory polskie. Archiwa. Biblioteki. Gabinety. Galerie i inne zbiory pamiątek przeszłości w ojczyźnie i na obczyźnie [...], Warszawa 1926, s. 343;
• Tomasz Nocznicki, Wybór pism, Warszawa 1965, s. 35-93 („Moje wspomnienia z ubiegłego życia”);
• B. Konarski, Poezjowanie Tomasza Nocznickiego, „Tygodnik Kulturalny” 1980, nr 7: 17 lutego, s. 15 (Korespondencja);
• Zdzisław Szeląg, Literatura piękna w życiu i działalności Tomasza Nocznickiego, „Wieś Współczesna” 1983, nr 1, s. 107-116;
• Tomasz Nocznicki, Smutki i żale, wstęp i wybór Zdzisław Szeląg, Warszawa 1984;
• M. Mierzwiński, Tomasz Nocznicki, Życie, działalność, myśl polityczna. 1862–1944, Lublin 1987, s. 28-29, 177, 373-374.