Organizacja Nauczycieli Niepodległościowych

Organizacja Nauczycieli Niepodległościowych – tajna organizacja zawiązana głównie przez nauczycieli i działaczy Polskiego Związku Ludowego, funkcjonująca w latach 1912–1918, dążąca do wychowywania uczniów w duchu patriotyzmu i zwalczania szkodliwych wpływów wynikających z zarządzeń wpierw rosyjskiego zaborcy, a następnie niemieckiego okupanta (1915–1918).

Historia organizacji

Wiedza o działalności Organizacji Nauczycieli Niepodległościowych m.in. w powiecie grójeckim jest nader uboga z powodu zniszczenia akt ONN podczas powstania warszawskiego, które od roku 1934 przechowywane były w archiwum Instytutu Najnowszej Historii. Dziś jedynym w zasadzie źródłem wiedzy są nieliczne wspomnienia członków organizacji. Z tych przekazów wiemy, że zawiązana została tajnie przez grupę osób skupionych w Sekcji Elementarnej Polskiego Związku Nauczycielskiego w składzie: Kazimierz Mamczarski, Aleksandra Dargielowa, Wacław Dargiel, Mieczysław Tatarzyn i Karol Klimek (1882–1969). Prezesem Zarządu Głównego ONN był Karol Klimek, wiceprezesem Kazimierz Mamczarski, skarbnikiem Wacław Dargiel (zm. 1952), sekretarzem Aleksandra Dargielowa (zm. 1959); po wybuchu I wojny światowej Zarząd Główny powiększono o członka PPS, Franciszka Pokrzywę (zm. 1942) i Jana Moczarskiego.

Organizacja Nauczycieli Niepodległościowych dążyła do „obrony szkoły przed szkodliwymi zarządzeniami zaborcy” oraz „wychowania młodego pokolenia w duchu walki o wyzwolenie społeczne i niepodległość”. Organizacja utrzymywała bliskie stosunki z PPS, z ruchem ludowym skupiającym się wokół tygodnika „Zaranie”, a podczas I wojny światowej z Konferencją Stronnictw Niepodległościowych.

W Grójeckiem, wg Karola Klimka, członkami lub współpracownikami ONN byli nauczyciele i wcześniejsi działacze Polskiego Związku Ludowego, a w tym m.in.

Tomasz Nocznicki (1862–1944), nauczyciel,
Jan Wybraniec (zm. 1937) z Lipia,
Józef i Jan Skrzypczakowie z Pieczysk (dziś gmina Chynów),
Franciszek Filutowski z Woli Pieczyskiej (dziś gmina Chynów),
Stefan Kazimierczak, organista,
Julian Paluszek z Czerska,
rolnicy: Jan (1872–1962) i Stanisław Cieślakowie,
Władysław Sałyga i Jan Lech (zginął w nurtach Wisły),
Zygmunt Nowicki, były nauczyciel w Konarach (1902–1906),
Antoni Pszenicki (zamordowany w Oświęcimiu),
pszczeliniacy: Andrzej Malicki, Franciszek Stawikowski oraz Antoni Stawikowski,
Józef Majewski z Linina.

Wymienieni i niewymienieni działacze Organizacji Nauczycieli Niepodległościowych, oprócz kolportowania ulotek, pism organizacyjnych, zapewne realizowali zadania Zarządu Głównego, np. w 1913 r. przeciwdziałali urządzaniu wiernopoddańczych uroczystości poświęconych 300-leciu panowania w Rosji dynastii Romanowych. W roku 1914 przeszkadzali udziałowi m.in. chłopów i młodzieży w manifestacji pod pomnikiem Aleksandra II w związku z 50. rocznicą uwłaszczenia chłopów przez „dobroczyńcę”, wzmiankowanego cesarza. Podczas I wojny światowej członkowie i działacze ONN popierali czyn zbrojny Legionów, wychowywali młodzież i lokalną społeczność w duchu dążenia do niepodległości, przypominano bohaterów narodowych: Tadeusza Kościuszkę (1746–1817), Szymona Konarskiego (1808–1839), Artura Zawiszę (1808–1833), Romualda Traugutta (1826–1864), w szkołach urządzano uroczystości poświęcone powstaniu listopadowemu (1830–1831), styczniowemu (1863), Konstytucji 3 Maja.

W roku 1915 Rosjanie opuścili Królestwo Polskie, a zajęli je Niemcy. Nie spowodowało to zmiany ideałów i celów Organizacji Nauczycieli Niepodległościowych. Pod koniec 1916 r. Niemcy i Austriacy, aby pozyskać Polaków utworzyli pod swoim patronatem państwo polskie, powołano Tymczasową Radę Stanu, która w listopadzie przejęła szkolnictwo w swoje ręce. Organizacja przystąpiła do budowy i rozwoju szkolnictwa polskiego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości ONN rozwiązała się. Spełniła ona niełatwą, doniosłą rolę, m.in. w dziejach szkolnictwa w powiecie grójeckim, w walce o wolność i niepodległość.

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Organizacja Nauczycieli Niepodległościowych 1912–1918, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dwunasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 65-66 – na podstawie źródeł:
Karol Klimek, Organizacja Nauczycieli Niepodległościowych [w:] Wspomnienia weteranów ruchu ludowego. Praca zbiorowa pod red. Mieczysława Grada ..., Warszawa 1968, s. 10-21.