Polska Partia Robotnicza

Polska Partia Robotnicza – partia działająca w latach 1942–1948. Utworzona została z inicjatywy komunistów polskich działających w Związku Radzieckim.

Latem 1941 działacze komunistyczni, po porozumieniu się z Komitetem Wykonawczym Międzynarodówki Komunistycznej, podjęli inicjatywę utworzenia w Polsce partii, którą w projekcie programu określili jako „partię klasy robotniczej, kierującą się dobrem narodu polskiego”. W nocy z 27 na 28 grudnia 1941 r. na polach w okolicy Wiązowny, na wschód od Warszawy, zrzucono 6 członków Grupy Inicjatywnej, z Marcelim Nowotką na czele, która wkrótce nawiązała kontakt z warszawskim środowiskiem komunistycznym. 5 stycznia 1942 r. na Żoliborzu, przy ul. Krasińskiego 18 odbyło się zebranie organizacyjne, w którym, oprócz Grupy Inicjatywnej, wzięli udział działacze organizacji komunistycznych i grup antyfaszystowskich, skupiających lewicujących socjalistów i radykalnych ludowców. Postanowili oni, w miejsce rozwiązanej w 1938 Komunistycznej Partii Polski, utworzyć nową i nazwać ją Polską Partią Robotniczą. W tym dniu wybrano Komitet Centralny oraz zatwierdzono odezwę Do robotników, chłopów i inteligencji. Do wszystkich patriotów polskich, opracowaną przez Grupę Inicjatywną podczas pobytu w ZSRR.

W odezwie ze stycznia 1942 Polska Partia Robotnicza wzywała naród do wzmożenia walki z niemieckim okupantem, do walki o wolną, niepodległą, demokratyczną Polskę. Dla realizacji tego celu powołano Gwardię Ludową, jako „zbrojne ramię partii”. Sekretarzami Komitetu Centralnego PPR w okresie okupacji byli: Marceli Nowotko (styczeń-listopad 1942), Paweł Finder (listopad 1942-listopad 1943) i Władysław Gomułka (od listopada 1943).

Działalność w powiecie grójeckim

W latach 1940–1941 w powiecie grójeckim działały luźne grupy polityczne skupione głównie wokół byłych członków Komunistycznej Partii Polski, którzy wykorzystując dawne znajomości wkrótce nawiązali łączność z lewicowymi, konspiracyjnymi organizacjami w Warszawie. W ten sposób w Grójeckiem powstały komórki organizacji Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie („Młot i Sierp”) (Branków, Dębie, Mięsy, Wilków, Wysoczyn, Uleniec), Związek Walki Wyzwoleńczej (Goszczyn, Mogielnica, Warka). Prowadziły one pracę propagandową, na spotkaniach analizowano m.in. międzynarodową sytuację polityczną, dyskutowano na temat losów wojny, postawy wobec okupanta, przyszłego ustroju Polski.

W sprawozdaniu Związku Walki Zbrojnej za sierpień 1941 napisano: „Cała akcja komunistyczna na terenie Grójca ześrodkowuje się dookoła osoby Jana Wojtczaka, dawniejszego działacza komunistycznej partii. Praca jego i jego otoczenia wyraża się na zewnątrz kolportowaniem „bibuły” i silnie rozwiniętą agitacją na rzecz Związku Radzieckiego. W Gołkowie (pow. grójecki) kolportowane jest wydawnictwo „Młot i Sierp” - kolportera na razie nie ustalono. Na skutek agitacji elementu robotniczego i uboższej ludności, a nawet urzędników niższej wartości moralnej, dały się zauważyć silne tendencje prosowieckie, dążące do przyjścia bolszewików i bolszewizmu”.

W styczniu i lutym 1942 komórki Rewolucyjnych Rad Robotniczych i Związku Walki Wyzwoleńczej przekształciły się w komórki PPR. W kwietniu tego roku dotarły do nich zalecenia Komitetu Centralnego PPR w sprawie przygotowania i podjęcia walki zbrojnej przeciwko niemieckiemu okupantowi. Równocześnie z procesem budowy partii przystąpiono do tworzenia przy każdej komórce grupy wypadowej Gwardii Ludowej.

14 lipca 1942 r. w gospodarstwie Stanisława Maliszewskiego „Dziadek” (1885–1943) w Wilczogórze odbyło się zebranie przedstawicieli komórek PPR. Uczestniczyli w nim m.in.: Ksawery Karaluch-Kaliński („Kamiński Jerzy”) z Dębia, Adam Wójcik z Wysoczyna, Wacław Bednarski (1894–1953) z Wilkowa, Wiktor Kamiński „Wiktor”, „Bat” (zm. 1942) z Brankowa, Władysław Lewandowski z Mięs, Helena Dąbrowska-Otulak z Mięs, Maria Jasiorowska, Stefan Siedlecki „Stefan”, „Rudy Janek” (1914–1943), Jan Wojtczak „Rzemyk” z Grójca. W zebraniu wziął udział delegat Komitetu Okręgowego PPR Warszawa-Lewa Podmiejska, Hilary Chełchowski „Janek Długi”. Funkcję partyjną pełnił pod pozorem lutowania naczyń, co ułatwiało mu poruszanie się po terenie.

Na zebraniu w Wilczogórze wybrano Komitet Dzielnicowy (Powiatowy) PPR. Tworzyli go: sekretarz Bolesław Skowroński „Bolek”, „Wojtek” (1907–1944) z Goszczyna (do 9 września 1942), Stefan Siedlecki - sekretarz propagandy (do 8 maja 1943), dowódca Gwardii Ludowej Władysław  Pietrusiak „Zenek” (1909–1944) z Uleńca (do końca maja 1943) oraz członkowie: Maria Jasiorowska (do 2 czerwca 1943), potem Jan Wojtczak z Grójca oraz Adam Wójcik, Wacław Bednarski, Helena Dąbrowska.

Pod względem organizacyjnym Komitet Dzielnicowy podporządkowany został 2 Okręgowi Warszawa-Lewa Podmiejska, jako Teren 2. Zebranie zakończono uchwaleniem wytycznych. Zalecały one tworzenie, względnie rozbudowę grup bojowych Gwardii Ludowej, zbieranie funduszów na walkę zbrojną, m.in. drogą sprzedaży cegiełek na „Dar Narodowy”, zdobywanie i gromadzenie broni, prowadzenie kolportażu wydawnictw PPR. Jesienią 1942, po odejściu z Dzielnicy Bolesława Skowrońskiego. sekretarzem Komitetu Dzielnicowego został Ksawery Karaluch (Kaliński).

Zgodnie z zaleceniem, każdy członek Polskiej Partii Robotniczej miał obowiązek być członkiem Gwardii Ludowej. Dla koordynacji działań grup wypadowych Gwardii Ludowej, a potem działań partyzanckich, 31 stycznia 1943 powołano Komendę Dzielnicy nr 2. Wg danych wywiadu obwodu Armii Krajowej Grójec-„Głuszec” w lipcu 1943 Polska Partia Robotnicza w Grójeckiem posiadała 46 czynnych komórek, ok. 200 członków i ok. 800 sympatyków. W raporcie napisano: „Skład ich [komórek] różny, bowiem należą do nich nie tylko męty wsi, nędza robotnicza, lecz również rzemieślnicy, zamożni gospodarze, nawet inteligencja (nauczyciele, lekarze, urzędnicy). Propaganda i agitacja żywa. Poza prasą przywożoną z Warszawy, urządzane są zebrania, a nawet wiece”.

We wrześniu tegoż roku wywiad Armii Krajowej Obwodu Grójec doliczył się w powiecie grójeckim 46 komórek partii i 368 członków. Dzielnica Grójec należała wówczas do najliczniejszych dzielnic Okręgu Warszawskiego. Wg niepełnych i nie do końca zweryfikowanych danych komórki PPR funkcjonowały w: Baniosze, Biejkowie, Brankowie, Dębiu, Falęcinie, Głuchowie, Goszczynie, Gościeńczycach, Grójcu, Janówku, Lesznowoli, Łęczeszycach, Mięsach, Modrzewinie, Mogielnicy, Pieczyskach, Tarczynie, Uleńcu, Warce, Wilczogórze, Wilkowie, Wysoczynie, Zalesiu.

Znaczną rolę w tworzeniu ogniw PPR, w pozyskiwaniu dla niej sympatyków odegrało rozpowszechnianie ulotek i centralnej prasy partyjnej i wojskowej („Trybuna Wolności”, „Żołnierz w Boju”, „Gwardzista”, którą czytano indywidualnie i zbiorowo. Organizacją kolportażu w Grójeckiem zajmował się S. Siedlecki, szewc z Grójca i jego żona, która udając handlarkę kupowała łby krowie i cielęce i w ich wydrążonym wnętrzu przemycała materiały propagandowe, które „sprzedawała” już w Grójeckiej Kolejce Dojazdowej. Część przywoziła do swojego mieszkania, skąd w bańkach na mleko zabierali kolporterzy (m.in. Tadeusz Kołecki „Zawisza”, członek Sztabu GL Dzielnicy). Rozwożona była ona m.in. przez gwardzistów na rowerach i konno.

W końcu 1943 Komenda Dzielnicy zainicjowała szereg spotkań z niższego szczebla dowódcami Armii Krajowej oraz ludowcami z m.in. Wągrodna, Lipia, Wilkowa celem wyjaśnienia spraw spornych i podjęcia wzajemnej współpracy. Rezultaty ich były dość mierne lub żadne. Delegat powiatowy Rządu RP w sprawozdaniu za luty 1944 informował: „PPR dąży do przeniknięcia w organizację polityczną i wojskową ludowców, są podejmowane próby łączenia się z SL”.

W wyniku licznych aresztowań, „likwidacji komunistów” i skrytobójczych morderstw politycznych Polska Partia Robotnicza w Grójeckiem poniosła duże straty. Tylko w czerwcu 1943 podczas akcji przeciw PPR i Gwardii Ludowej aresztowano 75 osób i 7 rozstrzelano. Komitet Dzielnicowy został rozbity, organizacja rozpadła się na kilka samodzielnych grup nie utrzymujących między sobą łączności (Grójec, Mięsy, Tarczyn, Uleniec, Wysoczyn), część działaczy musiała przejść na inny teren. Wg wstępnych obliczeń do końca 1944 roku, zginęło ok. 150 członków i sympatyków. Zimą 1943/1944 pozostali przy życiu ukryli się, działalność partii prawie ustała.

W latach 1945-1948 PPR w Grójeckiem, podobnie jak w całym kraju. zajmowała się m.in. organizacją swoich struktur partyjnych, budową aparatu państwowego, organizowaniem Rad Narodowych, Milicji Obywatelskiej, Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, przeprowadzaniem przeobrażeń politycznych, gospodarczych i społecznych kraju, w tym np. nacjonalizacją przemysłu, reformą rolną, likwidacją analfabetyzmu, rozminowywaniem pól, odbudową ze zniszczeń Warki i okolicznych wsi, zasiedlaniem i zagospodarowywaniem Ziem Odzyskanych, zwalczaniem zbrojnego oporu przeciw sprawowanej przez nią władzy. Zadania te realizowała głównie przy pomocy Urzędu Bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej, wojska. Nierzadko stosowała terror.

14 grudnia 1948 r. Zjazd PPR w Warszawie podjął uchwałę o zjednoczeniu PPR z PPS. 14 grudnia 1948 na Kongresie Zjednoczeniowym obu partii powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. PPR przestała istnieć jako samodzielna partia polityczna.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Polska Partia Robotnicza, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziesiąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2001, s. 79-84 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Akt Nowych w Warszawie: Archiwum Zakładu Historii Partii - Armia Krajowa, sygn. 202/X/66, k. 6-7; 203/III-136; 203/X/63; 203/X/83, k. 75;
• Roman Masny, Działalność PPR, GL-AL w powiecie grójeckim, [w:] Warszawa Lewa-Podmiejska 1942-1945. Z walk PPR, GL-AL. Red. naukowy Benon Dymek, Warszawa 1971, s. 244-256. Tu zob. też Tadeusz Kołecki, „Zawisza”. Grupa wypadowa GL w Dębiu, s. 288-392;
• Leon Nawrocki, Ruch oporu w powiecie grójeckim w latach okupacji hitlerowskiej, ze szczególnym uwzględnieniem Warki, [w:] Dzieje Warki 1321-1971. Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 90-105;
• Władysław Ważniewski, Na przedpolach stolicy 1939-1945, Warszawa 1975, s. 156-160, 169, 238-241, 327-328;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, ustęp „Polska Partia Robotnicza”, s. 49-51, 249 (przypisy).