Reforma rolna w Polsce Ludowej

Reforma rolna w Polsce Ludowej – rewolucyjna zmiana struktury społeczno-gospodarczej na wsi polegająca na przejęciu prywatnej własności ziemskiej o ogólnej powierzchni ponad 50 ha użytków rolnych lub ogólnej powierzchni ponad 100 ha i podzielenie jej wśród bezrolnych lub małorolnych; w dawnym województwie poznańskim, pomorskim i śląskim reforma rolna objęła posiadłości o obszarze ponad 100 ha niezależnie od ilości użytków rolnych. Tworzono tam gospodarstwa o powierzchni 7-14 ha. Parcelacji podlegały też gospodarstwa poniemieckie, pożydowskie i opuszczone. W powiecie grójeckim było ich 728; posiadały one 4331,13 ha ziemi.

Reforma zapowiedziana była w programie Krajowej Rady Narodowej, potem w Manifeście Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Przeprowadzono ją na podstawie dekretów: PKWN z 6 września 1944, Rządu Tymczasowego z 18 stycznia 1945 i Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej z 6 września 1946. Dekret z 18 stycznia 1945 uzupełniał poprzedni i stanowił załącznik do obwieszczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Umożliwił otrzymanie ziemi gospodarstwom karłowatym, małorolnym i średnio-rolnym, jeśli właściciel miał liczną rodzinę. W większości przypadków dopełniano gospodarstwa do wielkości 5 ha.

W powiecie grójeckim reformie rolnej podlegało 195 majątków o łącznej powierzchni 38 196,59 ha, z czego 25 406,28 ha użytków rolnych i 12 790,31 ha innych gruntów. Znajdowały się one w 18 gminach.

Gmina	Razem ha	Użytków	Nieużytków
Belsk	3477,73	2132,70	1345,03
Błędów	1461,33	1232,70	228,63
Borowe	2523,19	1886,17	637,02
Czersk	1601,26	958,98	642,28
Drwalew	848,93	686,30	162,63
Jasieniec	2756,56	1942,53	814,03
Jazgarzew	1798,04	873,84	924,20
Kobylin	3776,69	2986,60	789,89
Kąty	1474,09	781,46	692,63
Komorniki	2231,93	1648,10	583,83
Konary	504,79	301,74	185,05
Konie	2821,85	1765,89	1055,96
Lechanice	3419,55	1812,98	1606,57
Lipie	2191,94	1789,07	402,87
Nowa Wieś	2111,21	1113,52	997,69
Promna	649,78	445,11	204,67
Rykały	2458,37	2046,92	411,45
Wągrodno	2089,35	993,47	1095,88
Razem	38196,59	25406,28	12790,31

Do największych majątków podlegających parcelacji należały: Boglewice (421 ha), Jasieniec (429,94 ha), Jastrzębia (256,02 ha), Lechanice (275,57 ha), Lisew (294,96 ha), Lesznowola (234,50 ha), Częstoniew (274 ha), Łoś Piskurka (504 ha), Kociszew (261,50 ha), Michrów (667,45 ha), Michałów (795,51 ha), Oczesały (408 ha), Odrzywołek (352,40 ha), Ogrodzienice (355,52 ha), Palczew (534,35 ha), Pęchery - Runów (1302,29 ha), Rykały (891,15 ha), Rytomoczydła (850,50 ha), Ustanów (274 ha), Warpęsy (429 ha), Wilcze Średnie (301,45 ha), Wilków (473 ha), Wola Boglewska (383,52 ha), Zalesie (294,65 ha).

Prace nad reformy rolnej rozpoczęto bezpośrednio po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej. Całością czynności związanych z reformą rolną w powiecie grójeckim kierował Franciszek Białek, Pełnomocnik Tymczasowego Rządu Rzeczypospolitej Polskiej dla Spraw Reformy Rolnej w Powiatowym Urzędzie Ziemskim w Grójcu, który z mocy ustawy zajmował się przeprowadzeniem reformy rolnej. Zgodnie ze swymi kompetencjami Franciszek Białek powołał pełnomocników gminnych, gminne komisje reformy rolnej oraz komitety folwarczne w poszczególnych majątkach. Do tych instancji powoływano aktywnych członków Polskiej Partii Robotniczej spośród służby folwarcznej i małorolnych chłopów.

Przedstawiciele tych urzędów wraz z pełnomocnikiem komisarza ziemskiego, dokonywali protokolarnego przejęcia majątku pod zarząd państwowy. Równocześnie wydawano decyzje natychmiastowego opuszczenia dworku przez dotychczasowego właściciela. Większość ziemian odwołała się od tej decyzji. Pełnomocnik powiatowy biorąc pod uwagę głównie stan zdrowia przedłużał ich pobyt w majątku zwykle o dwa tygodnie (do końca marca 1945).

Podczas przejmowania majątków inwentarz martwy pozostawał w ośrodkach. Zdarzało się, że drobny sprzęt był grabiony przed komisyjnym przejęciem. Podobnie było z inwentarzem żywym. Część jego, np. pługi, kultywatory, brony, wozy, chomąta protokolarnie przydzielane były służbie folwarcznej. Część mebli o wartości muzealnej przekazano do Muzeum Powiatowego w Małej Wsi, pozostałą, nie rozgrabioną przekazywano później różnym lokalnym instytucjom, szkołom, Gminnym Spółdzielniom, Państwowym Gospodarstwom Rolnym (powstały 1 stycznia 1949).

W momencie realizacji reformy rolnej o dworki, pałace, budynki gospodarcze, resztki niepodzielonej ziemi wokół dworskiego osiedla zabiegały, oprócz służby folwarcznej, różne instytucje i zakłady pracy np. nadleśnictwa, szkoły. Niektórzy nowi użytkownicy, zmieniając ich przeznaczenie, eksploatowali obiekty, ale nie dbali o ich remont, wskutek czego coraz bardziej niszczały.

Po przejęciu majątków przystępowano do sporządzania wykazu osób uprawnionych do korzystania z reformy rolnej 7 lutego 1945 przejęto pod zarząd państwowy, wszystkie gospodarstwa powyżej 50 ha i znakomitą większość podzielono do końca marca. Najdłużej parcelacja trwała na terenach przyfrontowych; utrudniało ją zaminowanie pól. Najwięcej m.in. niewypałów znajdowało się na terenie majątków: Pilica (133,48 ha), Potycz (620 ha), Dębnowola (371,31 ha), Palczew (534,35 ha), Wrociszew (54,80 ha) i Winiary (257 ha). Rozbrajanie niewypałów np. w majątku Winiary rozpoczęto w marcu 1945, zakończono dopiero w 1948.

Do 25 marca 1945 przy parcelacji pracowało 58 osób, w tym 6 inżynierów, 6 techników, 9 mierniczych przysięgłych, 7 pomocników, 27 mierniczych prywatnych, 1 sekretarka, 3 pełnomocników powiatowych, 16 pełnomocników gminnych, 16 brygad. Koszt parcelacji wyniósł: Urząd Ziemski - 254 650 ówczesnych złotych, Pełnomocnik Rządowy - 34 200 zł.

15 czerwca 1945 w zasadzie zakończono reformę rolną. W toku jej przeprowadzania rozparcelowano 100 majątków o ogólnej powierzchni 16 365,77 ha. Z tego 1314 rodzin służby folwarcznej otrzymało 6380,38 ha; 271 bezrolnych - 1136,28 ha, 2727 małorolnych - 7764,19 ha; 285 średniorolnych - 515,36 ha; 282 rzemieślników - 368,36 ha; 18 szkół - 56,16 ha; do użytku publicznego oddano 145,04 ha. Decyzją Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z parcelacji wyłączono 4685,38 ha. Nie podzielono z powodu braku nabywców 1604,92 ha, w toku parcelacji znajdował się majątek Potycz (620 ha), z powodu min nie rozparcelowano majątku Pilica (133,48 ha). Opiece społecznej powiatu grójeckiego przekazano majątek Wrociszew (54,80 ha). Nadleśnictwu Grójec zaprojektowano przekazanie majątku Walewice (135,76 ha). Spod parcelacji całkowicie wyłączono majątki: Dańków, Laski (289 ha), Błędów, Sielec (174,11 ha), Głosków (101 ha), Księżowola (183 ha), Sadków Duchowny (204 ha), Pęchery, Runów (1302,29 ha), Rytomoczydła (dla zalesienia), Belsk, Mała Wieś, Stara Wieś (razem 676,55 ha), Sielec (184,11 ha), Administracja Gospodarstwa Rolnego i Leśnego „Agril” miasta Warszawy przejęła 6 majątków o łącznej powierzchni 1244,78 ha, położonych w odległości 30 km od stolicy, a mianowicie: Wólka Pracka (168,38 ha), Brześce (136,70 ha), Krzymów (183 ha), Łubna (226,70 ha), Moczydłów (159,50 ha), Duki (70,20 ha).

Odwołano parcelację 2 majątków: Załęże Większe, Drwalew (478,4 ha). Z powodu zaliczenia do grupy gospodarstw o powierzchni poniżej 50 ha odwołano parcelację 8 majątków (494,65 ha): Linin (58,24 ha), Żyrów, Tarczyn, Rembertów (64 ha), Sadków Szlachecki (50,20 ha), Sierzchów (60,50 ha), Rosochów (59 ha), Zawiatracze (62,30 ha), Dąbrowa (68,31 ha rozpisany na kilku użytkowników) oraz majątki Zaborów (56,32 ha) i Sadków Duchowny (200,4 ha) jako własność Fundacji Dobroczynnej dla Ubogich im. ks. Piotra Skargi.

Zakwestionowano parcelację 21 majątków (1443,19 ha). Sprawę tę oddano do decyzji Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego. W majątkach wyłączonych spod parcelacji zaprojektowano uprawę zboża: Dańków, Sielec (174 ha); trawy - Bielany; nasion: Laski (399 ha), Sielec; sadów: Nowa Wieś (169,50 ha), Błędów; ziemniaków - Mała Wieś; hodowlę bydła i świń - Kośmin (181,50 ha), Uleniec (202,05 ha); hodowlę ryb - Drozdy (202 ha).

Po 15 czerwca 1946 rozparcelowano (po rozminowaniu pól) majątek Pilica oraz te majątki, których sytuacja prawna została wyjaśniona na niekorzyść właścicieli. Ostatecznie podzielono więcej ziemi niż podano w sprawozdaniu z 15 czerwca 1946, więcej też rodzin otrzymało działki. Dostało je 1506 rodzin ze służby folwarcznej, 392 bezrolnych, 2957 małorolnych, 845 rzemieślników. Łącznie ziemię przydzielono 5963 rodzinom. Służba folwarczna przejęła 7119,30 ha, bezrolni 1399,03 ha, małorolni 7917,31 ha. Ogółem rozdzielono 17.183,30 ha ziemi. Otrzymujący ją zobowiązani zostali do zapłacenia za nią państwu równoważność od 10 do 15 kwintala żyta za jeden hektar, w ratach rozłożonych na 10-20 lat.

Z wyłączonych spod parcelacji majątków utworzono później - Państwowe Gospodarstwa Rolne lub przekazano zakładom naukowym związanym z rolnictwem. W tych, które dzielono wyłączano po kilkadziesiąt ha na tzw. ośrodki rolne, które z czasem przejęły spółdzielnie produkcyjne. Część wyłączonych gruntów otrzymały różne instytucje i zakłady pracy np. część majątku Łęczeszyce (365,55 ha) przekazano Zakładom Ceramicznym (cegielni).

Znaczenie społeczne reformy rolnej było duże; zaspokajała ona głód ziemi mieszkańców wsi, poprawiła strukturę gospodarstw chłopskich, „ześredniaczyła” je, drobnych rolników awansowała do grupy „średniaków”, zmniejszyło się przeludnienie wsi, wzrósł obszar ziemi przypadający na jednego pracującego w rolnictwie. Z czasem część mieszkańców opuściła wieś i przeniosła się do miast lub podjęła pracę w mieście i stworzyła grupę tzw. chłoporobotników.

Reforma rolna przyniosła też wiele ujemnych skutków. Przyczyniła się np. do powstania nowych, małych gospodarstw. Przy jej przeprowadzaniu doszło do dewastacji majątków i grabieży. W czasie istnienia PRL wiele dworów uległo całkowitemu zniszczeniu (np. Sanki), inne rozebrano (Wężowiec k. Mogielnicy, Błędów) lub zachowały się fragmenty (Jastrzębia) czy popadły w ruinę (Dylew, Petrykozy, Rębowola, Tomczyce, Zalesie). Najmniej troski o użytkowany obiekt przejawiali prywatni użytkownicy. Najczęściej były to rodziny dawnej służby folwarcznej (Jasieniec, Kurczowa Wieś, Turowice). Niektóre dworki i pałace dzięki trosce nowych użytkowników i pracom konserwatorskim zachowały się w dobrym stanie (Mała Wieś, Wola Boglewska, Rykały, Tąkiele, Wilków, Nowa Wieś, Świdno).

Reforma rolna przyniosła też rozproszenie zabudowy. Osadnicy stawiali budynki na otrzymanej ziemi, często w znacznej odległości od centrum wsi. Zjawisku temu sprzyjał brak planów przestrzennej zabudowy terenu; planowa zabudowa zaczęła się w latach sześćdziesiątych.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Reforma rolna w Polsce ludowej, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt szósty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1997, s. 81-86 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - Oddział Góra Kalwaria: Wykazy majątków przejętych przez Powiatowy Urząd Ziemski w Grójcu oraz sprawozdania dotyczące parcelacji 1945-1946, sygn. 6, k. 2,11; sygn. 11, k. 6-146; Protokoły i korespondencje dotyczące przejmowania wielkich posiadłości ziemskich i dzieł sztuki na rzecz Skarbu Państwa ... sygn. 12; Powiatowy Urząd Ziemski w Grójcu. Zestawienie statystyczne gospodarstw poniemieckich i opuszczonych 1945-1946, sygn. 22, k. 1;
• „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej” 1945; 19 stycznia, nr 3, poz. 313;
• Jadwiga Borkowska, Warka i okolice w latach 1944-1950, [w:] Dzieje Warki 1321-1971. Materiały i studia. Praca zbiorowa 1975, s. 139-140;
• Tadeusz S. Jaroszewski, Waldemar Baraniewski, Po pałacach i dworach Mazowsza. Przewodnik, Warszawa 1995, t. 1, nr pałacu, dworu: 10, 11, 23, 28, 29, 30, 35, 37, 46, 47, 56, 58, 62, 66, 69, 71, 80, 81, 83, 89, 91, 98, 110, 111, 112, 113, 119, 122, 130, 131, 135, 157, 159, 160, 162, 166, 168, 171, 173, 175, 177, 179, 180, 182, 184; t. 2: Warszawa 1996, nr: 31, 42, 71, 74, 75, 109, 119.