Fundacja ks. Piotra Skargi
Fundacja Dóbr ks. Piotra Skargi dla Ubogich w Grójcu – fundacja założona przez Andrzeja Bobolę, przyjaciela i wykonawcę testamentu Piotra Skargi - jezuity, teologa, pisarza i kaznodziei, najbardziej znanego Grójczanina.
Historia
Ksiądz Piotr Skarga Powęski zapisał w testamencie 3500 złotych polskich na utrzymanie przynajmniej 20 ubogich w szpitalu (xenodochium vel hospitale) w swoim mieście rodzinnym Grodźcu, tj. Grójcu. W owym czasie szpitalem nazywano zakład opiekuńczy dla starców i kalek. Wykonawcą testamentu został przyjaciel ks. Skargi, Andrzej Bobola, podkomorzy koronny. Realizując wolę zmarłego, w 1615 zakupił od Stanisława i Marii Rosochowskich część dwóch wsi – Sadków i Wólka Sadkowska w Ziemi Czerskiej, powiecie grójeckim na wieczystą własność szpitala w Grójcu.
Akt kupna wspomnianych wsi i ustanowienia fundacji został sporządzony w kancelarii królewskiej i wpisany pod numerem 158 do metryki koronnej. Według aktu fundacyjnego dobrami szpitalnymi miały zarządzać w każdym czasie wspólnie trzy osoby: osoba będąca aktualnie głową familii Skargów (jako opiekun główny), proboszcz parafii grójeckiej oraz burmistrz miasta Grójca. Dokument fundacyjny zawierał szacunkowe określenie spodziewanych dochodów z dóbr sadkowskich. Przewidywał on, że te dochody wystarczą nie tylko na pokrycie kosztów wyżywienia podopiecznych szpitala, lecz będą pozostawać pewne nadwyżki, które fundator polecił obracać „na inne użytki biednych szpitalnych, jak to: na odzież, łóżka, tudzież reperację szpitala i inne jego potrzeby”. W pięć lat po śmierci ks. Skargi ze środków jego fundacji (jak wynika z aktu wizytacji przeprowadzonej 27 września 1617 przez biskupa Pawła Piaseckiego, archidiakona warszawskiego) rozpoczęto budowę nowego szpitala i zakończono ją w ciągu jednego roku. Głównym zarządzającym szpitalem został Jan Powęski, jako reprezentant rodziny Skargów, wspólnie z proboszczem oraz burmistrzem Grójca. Wraz ze śmiercią Jana Powęskiego wygasła familia Skargów. Zarząd majątku fundacyjnego i utrzymywanie szpitala przeszło całkowicie na proboszcza parafii grójeckiej. Dochody fundacji zmalały. Ks. Koss, który przeprowadził wizytację szpitala 8 października 1649 wspomniał o spustoszeniach dóbr sadkowskich (bez bliższego wyjaśnienia), które spowodowały, że w szpitalu utrzymywano tylko 12 pensjonariuszy zamiast 20.
Dalsze losy fundacji i szpitala pod zarządem proboszczy grójeckich (jak wynika z pisma powizytacyjnego ks. Święcickiego) przedstawiały się coraz bardziej niekorzystnie. W 1673 liczba podopiecznych szpitala zmalała do 8 osób.
W 1728 ks. Franciszek Lubowitz w sprawozdaniu powizytacyjnym stwierdził upadek szpitala, zalecił sprawniejsze egzekwowanie dochodów fundacyjnych i przeznaczenie ich wyłącznie na potrzeby szpitala, wybudowanie nowego budynku dla szpitala, przywrócenie liczby podopiecznych do 20 oraz przywrócenie administrowania fundacją i szpitalem przez proboszcza wspólnie z burmistrzem. Zalecenia te nie zostały wprowadzone w życie. Nadal były razem przez proboszcza administrowane dobra przeznaczone dla służby kościelnej i dobra szpitalne. Jedne i drugie przynosiły dochody bardzo małe (czy to wskutek złej gospodarki, czy też nieurodzaju), a dokument powizytacyjny z 1754 stwierdzał, iż „dlatego ubodzy nie mogą mieć takiego utrzymania, jakie im się należy, stosownie do fundacyi, ponieważ dochód nie wystarcza nawet dla służby” (kościelnej). Według wizytacji przeprowadzonej w 1777 przez ks. Onufrego Szembeka okazało się, że szpital fundacyjny przed kilkunastu laty spłonął i jedynie w budynku wikariatu (po skasowaniu probostwa w 1758) znajduje schronienie 6 ubogich. Dochody z fundacji ks. Skargi zostały całkowicie zlane z dochodami własnymi wikariatu.
Po przekształceniu z powrotem wikariatu w probostwo, w 1818 w szpitalu grójeckim przebywało 7 ubogich utrzymywanych z funduszy fundacyjnych. Jednakże już dziesięć lat później budynek szpitala przekształcił się w dom służby kościelnej (było to dwóch dziadów z żonami używanych do posług kościelnych i jedna baba, organista i parobek z żoną). Rada Szczegółowa Dozorcza Szpitali woj. mazowieckiego domagała się na próżno w 1828, aby przywrócić wykorzystywanie funduszów zgodnie z testamentem ks. Skargi.
Ostatnia próba przywrócenia realizacji ustaleń zapisu fundacji ks. Skargi nastąpiła w połowie XIX wieku. W 1854 została ustanowiona Rada Szczegółowa dla szpitala w Grójcu, która szybko przystąpiła do wykonania nowego budynku szpitalnego. W związku z tym wypłynęła sprawa losu fundacji ks. Skargi i przeznaczenia jej na potrzeby nowego zakładu. Decyzję podjęła w 1857 Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Duchownych, która uznała, że ks. Skarga zrobił zapis na rzecz zakładu opiekuńczego, a nie leczniczego (xenodochium vel hospitale, a nie nosocomium) i poleciła, aby w dawnym, drewnianym budynku szpitala przywrócić „dom schronienia” i utrzymywać go z funduszu fundacji, natomiast nowy, murowany budynek przeznaczyć na „szpital dla chorych”. Dom schronienia nie został ponownie utworzony, utrzymanie nowego szpitala przejął rząd, a fundacja ks. Skargi uległa likwidacji.
Wyrokiem Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych w roku 1853 probostwo grójeckie zostało odsądzone od Sadkowa i mocą tegoż wyroku Sadków przysądzono dla Domu Schronienia w Grójcu, dzięki której pobudowany został dom przeznaczony na szpital w którym miało być umieszczonych 20 ubogich starców i kalek. Po głębszym jednak przeanalizowaniu akt dotyczących fundacji ks. Piotra Skargi odłączono szpital od fundacji, a dla ubogich postanowiono wybudować Dom Schronienia. W 1880 roku dom został oddany do użytku.
W 1870 roku powstała Rada Dobroczynna na powiat grójecki, która zajęła się administracją zakładów dobroczynnych, miedzy innymi fundacją ks. Piotra Skargi dla ubogich w Grójcu, wykonując wolę fundatora. Rada Dobroczynna działała do lipca 1915 roku do chwili ewakuacji instytucji rządowych w głąb Rosji. Za okupacji niemieckiej przytułkiem fundacji ks. Piotra Skargi zarządzał Zarząd Szpitala w Grójcu pod nadzorem władz niemieckich, a po ustąpieniu Niemców w 1918 roku Wydział Powiatowy w Grójcu do czasu powołania przez Ministerstwo Pracy i opieki społecznej Kuratorium. W roku 1921 na podstawie akt fundacji ks. Piotra Skargi w Grójcu opracowano statut który został zatwierdzony przez Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej i powołano nowe Kuratorium. W skład kuratorium weszli: członkowie Sejmiku powiatu grójeckiego, właściciel majątku Kośmin Stanisław Czekanowski - przewodniczący, proboszcz parafii Grójec ks. Tomasz Wieczorek i burmistrz miasta Grójca Antoni Wojdak, który spełniał funkcję sekretarza i skarbnika fundacji. W chwili objęcia zarządu fundacji ks. Piotra Skargi przez nowopowstałe Kuratorium w dniu 1 września 1921 r. w przytułku było 5 starców. Folwark Sadków Duchowny dzierżawił Tytus Golian, a majątek Księżak – Stefan Domański.
Budynki folwarczne były spalone w 1915 r. przez wojska rosyjskie. W roku 1918 dzierżawca Tytus Golian rozpoczął budowę budynków folwarcznych i w kilka lat całkowicie ją ukończył. W 1934 roku utrzymywano 18 starców w Domu Schronienia w Grójcu przy ul. Skargi 10. Fundacja otrzymała nowy statut w 1943 roku według którego zmieniono nazwę z „Domu Schronienia” na „Przytułek dla Starców w Grójcu”. Po objęciu władzy przez Rząd Ludowy majątki należące do fundacji podlegały parcelacji, dzięki staraniom Kuratorium zostały wyłączone, dopiero w roku 1947 weszły w skład Państwowych Gospodarstw Rolnych Sadków. Starcy i kalecy znajdujący się w „Przytułku dla Starców” utrzymywani z dochodów fundacji ks. Piotra Skargi w Grójcu zostali objęci opieką państwa którą sprawowało Starostwo Powiatowe w Grójcu Referat Opieki Społecznej.
Obecnie kontynuacją dzieła Piotra Skargi jest Kościelna Fundacja Dobroczynna Ks. Piotra Skargi dla Ubogich w Grójcu.
Przypisy
Bibliografia
- Ryszard Jachowicz, Fundacja ks. Piotra Skargi, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 28–30 - na podstawie źródeł:
- L. Wasiutyński, Zapis Księdza Piotra Skargi dla ubogich szpitala w Grójcu, „Biblioteka Warszawska” 1855, t. 3, s. 1–15;
- L. Głuszek, Losy fundacji Piotra Skargi. Z dziejów grójeckiego szpitala, „Szpitalnictwo Polskie” 1974, z. 4, s. 157–164.