Piotr Skarga

Piotr Skarga herbu Pawęża, SJ, inna forma nazwiska: Piotr Powęski, mylnie: Pawęski (ur. 2 lutego 1536 w Grójcu, zm. 27 września 1612 w Krakowie) – polski jezuita, teolog, pisarz i kaznodzieja, czołowy polski przedstawiciel kontrreformacji, kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy, rektor Kolegium Jezuitów w Wilnie, pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego. Sługa Boży, proboszcz kapituły katedralnej lwowskiej w 1564 roku, kanclerz kapituły katedralnej lwowskiej, wielki penitencjarz ustanowiony przez papieża Piusa V. Autor szeregu dzieł polemicznych, teologicznych, rozpraw dogmatycznych i duchowych takich jak: Żywoty świętych, Kazania sejmowe, przygodne i o Siedmiu Sakramentach.

Rodzina

Piotr Skarga urodził się 2 lutego 1536 r. w Grójcu lub, jak chce tradycja, tuż pod miastem (lecz na północ od miasta przy drodze do wsi Kobylin) na folwarku rodziców zwanym Skargowszczyzną. Ochrzczono go w Grójcu w kościele parafialnym św. Mikołaja Biskupa. Do dziś zachowała się w nim piętnastowieczna chrzcielnica, przy której chłopczyk rzekomo dostąpił pierwszego sakramentu. Jego ojcem był prawdopodobnie młynarz Michał Skarga, a matką Anna Świętek. Piotr Skarga był najmłodszy z rodzeństwa; miał 3 braci noszących imiona: Franciszek, Mikołaj i Stanisław (wszyscy oni mają w dokumentach wpisywane pochodzenie mieszczańskie) oraz 2 siostry. Dziadkiem Piotra Skargi był Jan Powęski. Według kronikarza zakonnego Jana Wielewickiego, Janowi Powęskiemu nadano półżartobliwy przydomek Skarga, który z czasem stał się nazwiskiem rodziny Powęskich. Według kronikarza zakonnego Jana Wielewickiego, dziad Piotra otrzymał przydomek Skarga, z powodu naprzykrzania się księciu Januszowi, panu na Mazowszu, częstymi skargami.

Kontrowersje związane z pochodzeniem

Od 1593 roku matka Piotra Skargi występuje w dokumentach pod nazwiskiem Świętkowska, być może aby zatrzeć plebejskie korzenie i wspierać tezę o jej szlacheckim pochodzeniu. Według Janusza Tazbira wiele przemawia za tym, że Powęscy byli kmieciami, którzy ze wsi Powązki koło Mszczonowa przed 1523 rokiem przenieśli się do miasta Grójca.

Herb rodu Skargów-Powęskich otrzymał dopiero od króla Zygmunta III Wazy, gdy dojrzały już kaznodzieja znalazł się w otoczeniu króla, natomiast sejm uznał szlachectwo Skargów za udowodnione 2 marca 1643 roku.

Życie i działalność

Edukacja

Już w 1544 r. zmarła mu matka, a cztery lata później ojciec, co jednak, wobec dobrej sytuacji majątkowej rodziny, nie zastopowało jego kariery. Podstawy wiedzy zdobył w miejscowej szkółce parafialnej, a w 1552 r. idąc śladem innych grójczan, w tym i swego brata - Stanisława, wstąpił na Akademię Krakowską.

Później w Żywocie Świętego Jana Kantego w bardzo ciepłych słowach wspomina czas swoich krakowskich studiów i profesorów. Po dwóch latach studiów Piotr Skarga uzyskał pierwszy stopień naukowy - bakalaureat. Kształcił się jeszcze rok. Prawdopodobnie sytuacja materialna nie pozwoliła mu na kontynuowanie nauki. Ostatecznie krakowską uczelnię opuścił w 1555 roku.

Wychowawca i duszpasterz

Zaraz też objął kierownictwo szkoły przy kolegiacie św. Jana w Warszawie. Po dwóch latach pracy został wychowawcą Jana Tęczyńskiego, syna wojewody lubelskiego. Trzy lata później wyjechał z nim do Wiednia. Tam prawdopodobnie po raz pierwszy zetknął się z jezuitami.

W 1564 roku wyświęcony został na kapłana. W 1569 roku wstąpił do nowicjatu jezuitów w Rzymie. Po powrocie do kraju w 1571 roku pełnił obowiązki kaznodziei w kolegiacie w Pułtusku. Od 1573 przebywał w Wilnie. W roku 1579 powołano go na rektora tamtejszej akademii jezuickiej, późniejszego Uniwersytetu Wileńskiego. Do dziś zachowała się tablica upamiętniająca jego postać na jednym z budynków uniwersyteckich w Wilnie.

W 1584 roku rozpoczął swoją działalność w Krakowie. Cztery lata później powołany został na stanowisko kaznodziei królewskiego Zygmunta III Wazy. Na dworze królewskim pozostał niemal do ostatnich miesięcy życia.

Kazania sejmowe

Piotr Skarga jest autorem staropolskiego bestsellera Żywoty świętych Starego i Nowego Zakonu na każdy dzień przez cały rok, do których przydane są niektóre duchowe obroki i nauki przeciw kacerstwom dzisiejszym, tam, gdzie się żywot, którego doktora starożytnego położył. Autor dedykował je królowej Annie - protektorce jezuitów. Dzieło to po raz pierwszy wydane zostało w 1579 roku. Za życia Skargi publikowano je w sumie osiem razy, a w następnych stuleciach całkowita liczba wydań przekroczyła dwadzieścia.

W pamięci potomnych Piotr Skarga zapisał się jednak, jako autor Kazań sejmowych. Powstały one pod wrażeniem sejmu, który obradował w Warszawie w lutym i marcu 1597 roku.

W czasie sesji nie podjęto żadnych uchwał – nawet w sprawie podatków koniecznych dla obrony Rzeczpospolitej. Obradom za to towarzyszyły ciągłe awantury. Obserwując całkowitą niemoc sejmu Skarga sięgnął po znaną już formę literacką z pogranicza retoryki i teologii – kazanie sejmowe

Za ich twórcę uważa się w Polsce ks. Hieronima Powodowskiego. Przygotował on cykl kazań politycznych, ale nie mogąc ich samemu wygłosić, ze względu na stan zdrowia ogłosił je drukiem.

Szczyt doskonałości w tej dziedzinie osiągnął jednak Piotr Skarga. Jego osiem Kazań sejmowych, dołączonych do drugiego wydania Kazań na niedziele i święta, zawiera krytyczną wizję Rzeczpospolitej i jej niedomagań. Kaznodzieja królewski omawiał w nich kolejno sześć najgroźniejszych chorób nękających Polskę: brak miłości ojczyzny, kłótnie wewnętrzne, tolerowanie herezji, osłabienie władzy monarszej, złe prawa, wreszcie grzechy i złości jawne.

Gdy publicyści szlacheccy nie chcieli, a mieszczanie obawiali się wyraźnie wskazywać na jawne grzechy życia polskiego, Skarga z ogromną odwagą i bez ogródek mówił o złodziejskich sercach dygnitarzy, którzy egoistyczne korzyści utożsamiali z pożytkiem społecznym lub nawet nad ten wynosili; gromił nierówności klasowe, wyrażające się w ucisku chłopa; głosił wreszcie zasadę, że miłość ojczyzny musi być bezinteresowna i bez szemrania należy w jej imię ponosić ofiary dla dobra wspólnego.

Działalność charytatywna

Piotr Skarga prowadził także działalność charytatywną. W Krakowie i Warszawie powołał do istnienia bractwa miłosierdzia - zajmujące się zbieraniem jałmużny na rzecz ubogich. W 1587 roku powołał do istnienia Bank Pobożny, udzielający tanich pożyczek ubogim.

W lipcu 1577 roku zrzekł się swych dóbr ruchomych w Grójcu na korzyść tamtejszych biednych względnie szpitala.

Fundacja ks. Piotra Skargi

Widząc złą sytuację żebraków i chcąc uczcić swą rodzinną ziemię, Piotr Skarga przeznaczył 3500 złotych polskich (równowartość ok. 1 260 000 współczesnych złotych) na uposażenie grójeckiego szpitala. Na wypadek, gdyby w wykonaniu tego zamiaru przeszkodziła mu śmierć, kwotę tę pozostawił w depozycie u swojego przyjaciela, protektora jezuitów, podkomorzego wielkiego koronnego, Andrzeja Boboli (1540-1616) z zastrzeżeniem, iż mają one być zużyte na utrzymanie przynajmniej dwudziestu biednych w tymże szpitalu. Bobola wypełnił wolę zmarłego druha. Nabył od Stanisława i Mikołaja Rosochowskich położone w powiecie grójeckim części wsi Sadków i Wola Sadkowska, a potem - 9 kwietnia 1615 r. - stanąwszy przed Aktami Kancelarii Królewskiej mniejszej, oddał swe dobra "prawem wieczystem i nieodwołalnej darowizny" na rzecz szpitala. Do aktu dołączono ułożony przez Skargę statut. Zgodnie z wolą Piotra Skargi 21 kwietnia 1615 roku powołana została odpowiednia fundacja. Prawdopodobnie przy kościele św. Mikołaja istniał już szpital dla ubogich i kalek. Dwa lata później rozpoczęto budowę nowego budynku szpitalnego.

Działalność szpitala zaczęła ulegać stopniowemu zanikowi. U schyłku XVII wieku liczba podopiecznych zmalała do kilku osób, aby w następnym stuleciu zejść do zera. Dopiero w XIX wieku na nowo powstał szpital w Grójcu.