Muzeum Powiatowe w Małej Wsi

Z Jabcok

Muzeum Powiatowe w Małej Wsi – muzeum utworzone w znacjonalizowanym pałacu w Małej Wsi w celu zabezpieczenia lokalnych zabytków podczas dokonywanej wówczas reformy rolnej. Funkcjonowało od 21 maja 1945 do bliżej nieustalonej daty, prawdopodobnie zostało zamknięte w drugiej połowie 1948 roku, kiedy to pałac przejęło Ministerstwo Spraw Zagranicznych i przeznaczono na inne cele.

Historia

Muzeum był instytucją społeczną uruchomioną 21 maja 1945 w wyniku realizacji instrukcji Wincentego Rzymowskiego (1883–1950), kierownika Resortu Kultury i Sztuki Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN), Nr P 825/44. Pismo (w sprawie zabezpieczenia zabytków przy wykonywaniu reformy rolnej) do Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego Warszawskiego (UWW), z siedzibą w Otwocku, wpłynęło w pierwszej dekadzie listopada 1944. 9 listopada tego roku w trybie „bardzo pilne” UWW wysłał do starostów województwa wyciąg z instrukcji Resortu Kultury i Sztuki PKWN. Do Grójca wpłynął 13 lutego 1945. Napisano w nim:

„W związku z przyspieszonym trybem wprowadzania w życie Ustawy o Reformie Rolnej - Resort Kultury i Sztuki prosi o wydanie Starostom następujących instrukcji:

1. Starosta powiatowy w ciągu 3-ch dni od otrzymania instrukcji mianuje pełnomocnika powiatowego dla spraw ochrony przedmiotów o charakterze artystycznym i zabytkowym (może być nim Powiatowy Referent Kultury i Sztuki).

2. Pełnomocnik winien:

a) Natychmiast nawiązać łączność z powiatowym pełnomocnikiem PKWN dla przeprowadzenia reformy rolnej.

b) Uczestniczyć osobiście, lub przez upoważnione osoby przy parcelacji majątków rolnych.

c) Wybrać jeden spośród dworów parcelowanych, zawierający największą ilość przedmiotów zabytkowych, nie zajęty przez formacje wojskowe, na tymczasowe muzeum powiatowe.

d) Osadzić w wyżej wymienionym dworze pracownika odpowiedzialnego za całość i nienaruszalność powierzonych mu zbiorów. Przeprowadzi on inwentaryzację tych zbiorów.

e) Zwozić do dworu zamienionego na muzeum, przedmioty zabytkowe z innych majątków (furmankami).

3. Starosta powiatowy winien otrzymać od pełnomocnika raport 10-dniowy z przeprowadzenia akcji i wysłać go w 2-wu egzemplarzach przez Urząd Wojewódzki do Resortu Kultury i Sztuki w Lublinie”.

Zgodnie z otrzymaną instrukcją Bolesław Pietrzak, starosta grójecki, funkcję pełnomocnika powiatowego do spraw ochrony dzieł sztuki powierzył artyście malarzowi Jerzemu Baurskiemu (1905–1982), Referentowi Kultury i Sztuki Starostwa Powiatowego w Grójcu, znanemu później opiekunowi plastyków-amatorów, zrzeszonych od 1958 w Warszawskim Stowarzyszeniu Plastyków Nieprofesjonalnych. Baurski Powiatowe Muzeum zlokalizował w klasycystycznym pałacu w Małej Wsi (7 km od Grójca), zbudowanym w latach 1783–1786 wg projektu Hilarego Szpilowskiego (1753–1827) dla Bazylego Walickiego (ok. 1762–1802), doradcy i przyjaciela króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764–1795), starosty mszczonowskiego, wojewody rawskiego, właściciela znacznych dóbr w Grójeckiem. Obok pałacu znajdują się pawilony boczne. W jednym z nich w latach 1945–1946 mieściło się Koedukacyjne Gimnazjum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica.

Wnętrze pałacu, klatka schodowa, pokoje, sala balowa o łącznej powierzchni 743,64 m² ozdobione są klasycystyczną polichromią, malowidłami freskowymi. W pałacu zgromadzone były dzieła z różnych dziedzin sztuki, przechowywano archiwum, bibliotekę. Sam obiekt i jego zawartość czyniły z niego muzeum.

12 lutego 1945 Józef Stawicki z Gładkowa, Pełnomocnik Starostwa do Spraw Reformy Rolnej, w obecności właścicielki majątku Mała Wieś, Julii Morawskiej, sołtysa, Władysława Krawczaka i przedstawiciela służby folwarcznej, Stanisława Matysiaka (ur. 1907), sporządził w 5 egzemplarzach „Protokół przejęcia na cele reformy rolnej” – 3 hektary ogrodu warzywnego, 250 drzew owocowych, 3 hektary lasu, 4 hektary obejmujące podwórze i budynki i 29 hektary parku, 3915 zł, 75 gr, 5 kwintali ziarna, kopiec ziemniaków długości 18 m, 143 sztuki mebli z pałacu i pawilonów, 30 obrazów, głównie portrety byłych właścicieli pałacu, krewnych, 2 blaty trumienne oraz 50 portretów „mniejszej wartości” przechowywanych na strychu pałacu. Wśród protokolarnie przejętych obrazów znajdowały się portrety m.in.: Aleksandra Lubomirskiego, Aleksandra Walickiego, Stanisława Zamoyskiego, Zdzisława Zamoyskiego, Bazylego Walickiego, 2 obrazy Kozietulski pod Samosierrą. Administrowanie przejętego majątku powierzono Henrykowi Adamsbaumowi.

Rodzina Morawskich została wysiedlona z Małej Wsi. Pozbawiona możliwości korzystania z własnych (znacjonalizowanych) środków transportu, np. koni i furmanek, niewiele mogła zabrać ze sobą (wzięła m.in. część zbioru listów i dokumentów rodzinnych). Pomoc w przewiezieniu niezbędnych przedmiotów okazali sąsiedzi, rolnicy: Adolf Korczak ze Skowronek, Stanisław Skorupski z Małej Wsi, Adolf Żółcik z Belska Dużego, Antoni Kowalczyk z Bodzewa.

Sprawujący nadzór nad Muzeum Józef Baurski 30 kwietnia 1945 zwrócił się do zarządów gmin, urzędów i stowarzyszeń w powiecie z prośbą-poleceniem, aby za pośrednictwem podległych sobie placówek, jak najszybciej zebrały i dostarczyły do Muzeum lub do Referatu Kultury i Sztuki przy Starostwie w Grójcu, „przedmioty i pamiątki świadczące o bohaterstwie bojowników wolności i dokumenty zbrodni, bestialstwa niemieckiego”. Chodziło o:

„1. fotografie, różnego rodzaju: wizerunki bohaterów, miejsc kaźni, wspólnych mogił, okaleczonych, spalonych kościołów, wsi, sadyb gospodarskich, dokumenty sadyzmu hitlerowskiego, znęcania się nad zwierzętami i przedmiotami (!);

2. narzędzia tortur: bicze, noże, maszyny i inne;

3. pisma i zarządzenia władz niemieckich i poszczególnych hitlerowców, dokumenty historyczne itd.;

4. przedmioty i części odzieży bohaterów ze śladami bestialstwa”.

Ile dokumentów zdołano zebrać i eksponować, nie udało się ustalić. Wiadomo tylko, że Powiatowy Urząd Informacji i Propagandy 21 maja 1945 o godz. 11 zorganizował „święto przejęcia dóbr kultury i sztuki przez ludność powiatu”, połączone z koncertem zespołów muzycznych, zwiedzaniem Muzeum i festynem ludowym. W uroczystości wziął udział wiceprezydent Krajowej Rady Narodowej, Władysław Kowalski (1894–1958). Po wystawie oprowadzali pracownicy Referatu Kultury i Sztuki.

Rolę „konserwatora gmachu i zabytków” oraz starszego woźnego powierzono dawnemu lokajowi pałacu, Władysławowi Królowi. Na funkcję tę mianował go komisarz ziemski w Grójcu oraz pełnomocnik Rządu, inż. Konwerska, w obecności Tadeusza Morawskiego.

30 maja 1945 Krasucki, komisarz ziemski, wyznaczył podwody do przewiezienia dzieł sztuki z Kociszewa do Małej Wsi. Właściciel, inż. Wiktor Hłasko, wbrew opinii Józefa Baurskiego, zmuszony został, mimo, iż był stary i schorowany, do opuszczenia pałacu w ciągu 3 dni. W myśl zarządzenia pełnomocnika do spraw reformy rolnej musiał on podobnie, jak inni właściciele, „oprócz przedmiotów osobistej potrzeby wszystkie inne pozostawiać na miejscu”. Należy przyjąć, że zgodnie z instrukcją do Muzeum Powiatowego w Małej Wsi zwieziono dobra kultury ze wszystkich dworów, których majątki ziemskie parcelowano.

Z pisma Józefa Baurskiego do wicestarosty Stanisława Kańskiego z 17 września 1945 wiemy, że od 21 maja do 17 września Muzeum zwiedziło około 20 000 ludzi, że „Muzeum i teren parku” były „miejscem powiatowych imprez partii politycznych i organizacji społecznych (...) miejscem reprezentacji kultury i gospodarki (...) powiatu (...); przy różnych okazjach i uroczystościach odwiedzane przez osobistości ze sfer rządowych, dyplomatycznych, naukowych, kulturalnych, artystycznych krajowych i zagranicznych”. Muzeum poznawała m.in. młodzież szkolna. Tu też w parku odbyły się powiatowe dożynki (9 września 1945), w których uczestniczył m.in. Stanisław Mikołajczyk (1901–1966), wicepremier, minister rolnictwa i reform rolnych, od 31 października 1945 do października 1947 prezes Polskiego Stronnictwa Ludowego. Po wojnie przez pewien czas, w zespole pałacowym w Małej Wsi funkcjonował Instytut Hodowli Ziemniaka, którym kierowała prof. Jadwiga Lekczyńska.

Jak długo istniało Muzeum Powiatowe, nie udało się ustalić. W kronice Publicznej Szkoły Powszechnej w Zalesiu k. Wilkowa znajduje się zapis informujący, że dzieci z tej placówki zwiedzały Muzeum w Małej Wsi 25 maja 1948. Czy znajdowały się w nim jeszcze eksponaty, nie wiadomo. W 1948 pałac przejęło Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Zapewne przed tym faktem archiwalia wywieziono do Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, bibliotekę bez zinwentaryzowania (?), w części lub w całości – do Biblioteki Narodowej (w 1946), zbiory sztuki prawdopodobnie najpierw do Wilanowa, a stąd większość trafiła do Muzeum Narodowego w Warszawie. Po 1989 roku część z nich rodzina odzyskała, znaczną większość zaś przekazała Muzeum Narodowemu w darze.

2 sierpnia 1954 pałac w Małej Wsi przejął Urząd Rady Ministrów. Zachował się on w stanie niezniszczonym i odrestaurowanym. Pałac służył jako letnia rezydencja premierów PRL, a potem III Rzeczypospolitej do momentu zwrotu rodzinie Morawskich w 2008 roku. Po sprzedaży pałacu przez rodzinę Morawskich i gruntownej renowacji przeprowadzonej w latach 2013–2016 pałac został zaadaptowany do celów usługowych.

Bibliografia

  • Zdzisław Szeląg, Muzeum Powiatowe w Małej Wsi, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt czwarty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1996, s. 51-55 – na podstawie źródeł:
  • Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy – Oddział w Górze Kalwarii, Starostwo Powiatowe w Grójcu. Referat Kultury i Sztuki, sygn. 751, k. 4; 756, s. 21, 22, 23, 25;
  • Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Grójcu, sygn. 4440, k. 1, 1v, 6, 6v, 7;
  • Akta miasta Góry Kalwarii, sygn. 80, 66, 67, k. 79;
  • Hipoteka w Grójcu. Księga wieczysta „Dobra Mała Wieś”, t. II. Zbiór dokumentów, sygn. tymczasowa 80-M, k. 213;
  • Kronika Szkoły Powszechnej w Zalesiu k. Wilkowa;
  • Listy Zdzisława Morawskiego z 5 czerwca i 14 września 1995 w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, red. I. Galicka, H. Sygietyńska, Warszawa 1971, t. 10, s. 42-45;
  • Zdzisław Morawski, Gdzie ten dom, gdzie ten świat, Warszawa 1994, s. 53.
Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php?title=Muzeum_Powiatowe_w_Małej_Wsi&oldid=1607”