Maria Jasiorowska

Maria Jasiorowska (ur. 27 marca 1910 w Turowicach k. Grójca, zm. 1 czerwca 1943 w Mogielnicy) – nauczycielka, członkini lewicowych partii politycznych, działaczka antyhitlerowskiej konspiracji.

Życiorys

Urodziła się 27 marca 1910 we wsi Turowice k. Grójca, jako córka Stanisława, rolnika, właściciela piekarni w Grójcu i Julianny z Sajpów. Wkrótce po urodzeniu zamieszkała w Grójcu, przy ul. Radomskiej 5 (dziś Niepodległości). W 1922 ukończyła szkołę powszechną, w 1928 Koedukacyjne Gimnazjum i Liceum Sejmiku Powiatowego w Grójcu, w 1933 uzyskała dyplom magistra filologii polskiej, w 1937 pedagogiki UW. W okresie studiów była członkiem Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej „Życie”, a potem Polskiej Partii Socjalistycznej. Brała udział w antysanacyjnych manifestacjach, utrzymywała kontakt z grójeckimi działaczami Komunistycznej Partii Polski, Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej. W 1938 podjęła pracę w Żeńskim Gimnazjum i Liceum im. Elizy Orzeszkowej w Grodnie. Wojna zastała ją w Grójcu. Początkowo mieszkała u rodziców, potem u Władysława Brzezińskiego, Stanisławy Kowalskiej i Jana Sajpy. W mieszkaniach tych osób prowadziła tajne nauczanie z zakresu szkoły średniej. Uczyła: Józefa Papaja, Barbarę Maliszewską, Henryka Jasiorowskiego (brat Marii), Barbarę Narewską, Henryka Świderskiego.

W pierwszych miesiącach okupacji nawiązała kontakt z działaczami byłej Komunistycznej Partii Polski i lewicy ludowej. Zimą 1940–1941 wzięła udział w zebraniu organizacyjnym zorganizowanym przez Juliana Wieczorka w mieszkaniu Bolesława Pietrzaka we wsi Janówek k. Grójca, na którym założono komórkę organizacji Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie „Młot i Sierp”. W 1942 współorganizowała komórki Polskiej Partii Robotniczej (PPR). 17 czerwca 1942 w gospodarstwie Stanisława Maliszewskiego („Dziadek”) we wsi Wilczogóra, na zebraniu przedstawicieli komórek PPR wybrana została członkiem Komitetu Dzielnicowego (Powiatowego) PPR. W pierwszych dniach marca 1943 została aresztowana przez gestapo i wywieziona na Pawiak, skąd w maju (?) została zwolniona. W maju komendant granatowej policji, Maciej Gabała, a równocześnie szef kontrwywiadu Armii Krajowej obwodu „Głuszec”, mając moralne zobowiązanie wobec rodziny Jasiorowskiej, która pomogła mu w zorganizowaniu sobie życia w pierwszych miesiącach okupacji (wypędzony z Pomorza), uprzedził ojca Marii o grożącym jej niebezpieczeństwie. Poinformował, iż znajduje się ona na liście osób przeznaczonych do likwidacji. W tej sytuacji na parę godzin zatrzymała się u Szymańskich, a następnie z Grażyną Kowalską wyjechała wozem konnym do Mogielnicy i tu zatrzymała się u stryja, Jana Jasiorowskiego (zamordowany 6 września 1943). Jego samotne zabudowania rolnicze i młyn znajdowały się na peryferiach miasta, tuż przy lesie. Tu 1 czerwca 1943 w nieznanych bliżej okolicznościach, została skrytobójczo zamordowana strzałami w tył głowy. Pochowana została 3 czerwca 1943 na cmentarzu w Grójcu, przy ul. Mszczonowskiej. Był to jeden z kilku popełnionych w tym dniu mordów politycznych. 24 czerwca 1943 w meldunku Komendy Obwodu „Głuszec” przesłanym do Komendy Obszaru Armii Krajowej w Warszawie napisano: „inteligentna, skończyła uniwersytet, znana z działalności komunistycznej w GG [Generalnej Gubernii], zwana »mózgiem partii« [...] została unieszkodliwiona w Mogielnicy, dokąd uciekła z Grójca”.

Zbrodnia została potępiona w kilku konspiracyjnych pismach. Wskazywano w nich na różne siły polityczne odpowiedzialne za zbrodnię. I tak np. 1 lipca 1943 „Trybuna Wolności” w artykule Posiew zbrodni wskazała, że w Mogielnicy: „Uzbrojone bojówki napadły na mieszkańców i sympatyków PPR, mordując 5 osób, w tym 2 kobiety, kilka innych osób zdołało uniknąć śmierci dzięki nieobecności w domu. Rozkaz dokonania tego zbiorowego mordu wydany został przez czynniki wojskowe obozu »sikorszczyzny«”. 16 lipca 1943 „Wolność Równość Niepodległość” w notce Kainowe kule poinformował: „Według wszystkich danych morderstwo zostało dokonane na tle przedwojennych porachunków politycznych”. 24 września 1943 to samo pismo w artykule Musi wkroczyć prawo Polski Podziemnej wskazało, że mord dokonany został „przez oddziały wychodzące z kół ONR” [Obóz Narodowo-Radykalny]. „Kurier. Pismo Codzienne Obrońców Polski” w numerze z 3 października 1943 w odpowiedzi na artykuł „Wolność Równość Niepodległość” z 24 września 1943 dodał: „Możemy wskazać panom z WRN taki ośrodek dyspozycyjny, jesteśmy bowiem w posiadaniu tajnych rozkazów ZWZ (AK). Rozkazy te objęte są nazwą »Akcja« [„Antyk”]. W tych rozkazach nakazuje się strzelać i denuncjować komunistów [...]”. W źródłach PPR Gwardii Ludowej podano, że inspiratorem i współuczestnikiem zbrodni „był [...] kierownik powiatowej organizacji »Miecz i Pług«, p.o. [pełniący obowiązki] kierownika szkoły pow[szechnej] we Wrociszewie, gmina Lechanice”. Został on zastrzelony przez Gwardię Ludową 24 września 1943 przed kościołem we Wrociszewie (?). Według meldunku Komendy Obwodu Armii Krajowej „Głuszec” grupa około 30 ludzi z organizacji Miecz i Pług podporządkowała się Armii Krajowej wiosną 1941.

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Jasiorowska Maria, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt drugi, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1994, s. 46-48 – na podstawie źródeł:
Archiwum Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu;
Relacja Stanisławy Kowalskiej;
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, CA MSW, sygn. 203 X-5; 238 (VIII) 25, k. 28; Warszawa Lewa Podmiejska, sygn. 191/XXI-5; AK KG Wydz. Pras. Oddział VI, sygn. 203/VII-53;
A.K. Wróblewski, Kainowe kule, [w:] Ludzie Mazowsza, Warszawa 1964, s. 301-306;
Lewa Podmiejska. Z walk PPR, GL - AL, red. B. Dymek, Warszawa 1969, s. 246, 255, 383, 589, 597;
B. Dymek, B. Kobuszewski, Zarys historii organizacji PPR i GL na Mazowszu i Podlasiu, „Rocznik Mazowiecki” 1970, t. 3, s. 115;
Bolesław Pietrzak, Czerwony kwiat koniczyny. Wspomnienia, Warszawa 1971, s. 157-158;
W. Ważniewski, Na przedpolach stolicy. 1939-1945, Warszawa 1974, s. 158, 326, 327;
Zdzisław Szeląg, Maria Jasiorowska (1919-1943), „Z pola walki” 1976, nr 1, s. 177-178;
H. Michalska, M. Stępień, Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939-1945. Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej, Warszawa 1988, s. 159;
Henryk Świderski, Okupacja i konspiracja w obwodzie AK Grójec - „Głuszec” w latach 1939-1945, Warszawa 1989, s. 42, 51.