Ruch Oporu Armii Krajowej

Ruch Oporu Armii Krajowej – zbrojna, konspiracyjna, antykomunistyczna organizacja działająca w powiecie grójeckim w latach 1945–1946, a więc w czasie tworzenia (za cichym przyzwoleniem koalicji antyhitlerowskiej) pojałtańskiej struktury władz Tymczasowego Rządu Rzeczpospolitej Polskiej. Organizatorem ruchu oporu byli członkowie Armii Krajowej, m.in. wywodzący się z Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) oraz z byłych starszych członków Szarych Szeregów, którzy nie uznali organizującej się władzy, nie akceptowali sposobu jej uzyskania i sprawowania przez Polską Partię Robotniczą (PPR), buntowali się przeciw więzieniu członków Armii Krajowej, wymuszaniu zeznań, deportacji do ZSRR.

Działalność komendy powiatowej

Komendę powiatową ROAK powołano w marcu 1945 na spotkaniu 14 członków, które odbyło się w gospodarstwie rolnym Stanisława Pietrzaka (1917–1998) „Stanisław” we wsi Kępina pod Grójcem. Wówczas to ppor. Józef Łuczyński „Kruk”, „Biały” poinformował zebranych, że komendę ROAK obejmuje „Józef” Stefan Głogowski (1910–1948), w latach 1939–1945 członek Narodowej Organizacji Wojskowej, potem Armii Krajowej, komendant Ośrodka I Armii Krajowej (Grójec). Podczas okupacji występował pod nazwiskiem Stefan Malinowski, po 15 stycznia 1945 – Stefan Madanowski. Na zebraniu „Józef” w skład komendy powołał Józefa Łuczyńskiego, ppor. Stanisława Wiśniewskiego „Morski” (zginął 2 maja 1946 w wypadku motocyklowym). Funkcję łączniczki powierzono Krystynie Głogowskiej (ur. 1924) „Lena”, żonie komendanta.

Organizacja w 8 gminach powiatu grójeckiego utworzyła sieć placówek, w których zorganizowano samodzielne 7 osobowe, zbrojne grupy (wg Henryka Świderskiego 10-15 osobowe), przeznaczone do prowadzenia działań z bronią w ręku.

Celem Ruchu Oporu Armii Krajowej było: gromadzenie broni, terroryzowanie i likwidacja struktur władzy, m.in. przez nękanie przesyłanymi wyrokami śmierci, rozbijanie posterunków Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa, skrytobójcze likwidowanie ich funkcjonariuszy i współpracowników (niektórych za znęcanie się nad więzionymi) oraz zdobywanie pieniędzy na prowadzenie działalności.

Dowódcami drużyn (grup) byli:

w Grójcu - Zbigniew Maliszewski (ur. 1928) „Rot”, „Drwal” i Tadeusz Waśniewski „Bończa”;
w Goszczynie - Józef Maciak „Cedro”, „Stopka”;
w Jasieńcu - Wacław Piwowarski „Wicher”;
w Koniach - Władysław Kacprzak „Artur”;
w Przybyszewie - Kazimierz Dzierzbicki „Topór”;
w Warce - Józef Piłat „Żmija” (od maja 1945);
w Zalesiu, wówczas gmina Kobylin - Feliks Pecho „Gałąź”;
w niezidentyfikowanej placówce - Bolesław Siek „Sosna”.

Główny magazyn broni organizacji znajdował się w gospodarstwie Stanisława Pietrzaka. Przechowywano w nim tę, którą w czasie ucieczki Niemców, w styczniu 1945 zebrali „Bończa”, „Rwal” i ich koledzy. Później dołączono do niej zdobytą podczas rozbrajania posterunków i funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa.

W pierwszej dekadzie maja (?) 1945 „Józef” na spotkaniu z członkami dwóch drużyn grójeckich ROAK zapowiedział wydawanie tajnej, powielanej gazetki „Informator”, zawierającej wiadomości z kraju i ze świata, pomijane w prasie urzędowej, a uzyskane z nasłuchu radiowego audycji BBC.

Od 13 kwietnia 1945 do 17 czerwca 1946 z rąk różnych sprawców w powiecie grójeckim zginęło bodaj 23 funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej. Według uzasadnienia do wyroku sądowego (potwierdzonego w latach dziewięćdziesiątych przez żyjących oskarżonych) tylko sześciu najaktywniejszych członków ROAK w roku 1945 przeprowadziło co najmniej 19 akcji, w których m.in. „zlikwidowano” 7 osób, a mianowicie:

3 maja 1945, Warka - z rozkazu „Józefa” grupa „Bończy”, dowodzona przez „Morskiego”, nocą ostrzelała z broni maszynowej posterunek Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa w Warce.
3 maja 1945, Rytomoczydła - w czasie odwrotu z Warki patrol rozbroił posterunek Milicji Obywatelskiej oraz zastrzelił wcześniej spotkanego i uprowadzonego Stefana (Ryszarda) Gołębiowskiego, syna Stefana, ur. 22 sierpnia 1923, referenta gminnego Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP) w Warce, członka PPR.
maj 1945 - Stara Wieś - grupa „Bończy” rozbroiła dwóch milicjantów strzegących gorzelni i zabrała 1500 litrów spirytusu.
maj 1945 - majątek Wola Lewicka (obecnie część Lewiczyna), gmina Belsk. „Bończa” z grupą z Grójca zabrał konia i przekazał S. Pietrzakowi.
maj 1945 - szosa z Warszawy do Grójca, Jerzy Łuczyński w ramach ćwiczeń nocnych zatrzymał wojskowy samochód radziecki z trzema żołnierzami. Podczas wymiany ognia zabity został jeden z nich oraz raniony brat „Józefa”, Jan Głogowski „Wołyniak”.
8 czerwca 1945, Grójec, godz. 23 - rozstrzelano Władysława Inowolskiego, syna Wojciecha, ur. 23 września 1898 w Warszawie, byłego członka Komunistycznej Partii Polski (KPP), w międzywojniu wieloletniego więźnia politycznego, członka Gwardii Ludowej i Armii Ludowej, członka Polskiej Partii Robotniczej (PPR), kierownika PUBP w Grójcu. Wg Henryka Świderskiego zabójstwa dokonano za znęcanie się nad więźniami podczas przesłuchań, których nie zaprzestał mimo ostrzeżenia.
17 czerwca 1945, Świdno. Grupa „Topora” osaczyła w pałacu w Świdnie członka UB, Stanisława Fijałkowskiego (ur. 1900) „Michała”, któremu zarzucono przywłaszczanie mienia ludności. Ujęcia nie dokonano, ponieważ zaatakowany zagroził, że spali pałac w przypadku próby ujęcia.
czerwiec 1945 - szosa radomska - grupa ROAK z Grójca zatrzymała samochód Polskiego Monopolu Spirytusowego i skonfiskowała 1000 litrów spirytusu i 319 Iitrów wódki.
czerwiec 1945 - majątek Przęsławice - po rozbrojeniu dozorcy, z magazynu zabrano 2300 kg cukru, który został sprzedany za 25 000 zł. Pieniądze przekazano na cele organizacji.
24 czerwca 1945 - Jasieniec - grupa dowodzona przez „Rwala” rozbroiła milicjantów w Jasieńcu, uwolniła zatrzymanego Józefa Mędrzyckiego z Zalesia k. Grójca i zabrała 1 ręczny karabin maszynowy, 1 automat, 1 pistolet, 8 karabinów, płaszcz wojskowy, rower i 500 zł.
25 czerwca 1945 - 6 km na północ od Grójca - grupa warecka w składzie: Józef Piłat „Żmija”, Tadeusz Sajnok „Bartosz”, Władysław Suchecki „Karol” oraz Henryk Łach „Kruk” (ur. 1924) i Ryszard Pietras (ur. 4 marca 1924) „Cygan” z Grójca ostrzelała i zatrzymała samochód przewożący pieniądze z Komunalnej Kasy Oszczędnościowej w Grójcu, rozbroiła eskortę składającą się z 2 konwojentów i zabrała worki zawierające 7 600 000 zł. Zgodnie z wcześniejszą umową z Władysławem Furką „Emil”, członkiem tajnego Stronnictwa Narodowego (SN), „Józef” przekazał 1 800 000 „Michałowi” (NN) na cele Stronnictwa.
2 lipca 1945 - Grójec - rozbrojenie Wacława Ryckiego, funkcjonariusza Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego.
5 lipca 1945 - Grójec, ul. Laskowa - wykonano „wyrok” śmierci na Jerzym Grussie, syn Aleksandra, ur. w 1906, byłego członka Armii Ludowej i PPR, lekarzu PUBP w Grójcu, który według Henryka Świderskiego „poufne informacje uzyskane od więźniów przekazywał funkcjonariuszom UB”. W czasie akcji śmiertelnie raniono jego żonę Jadwigę, ur. w 1909, członka Armii Ludowej i PPR. Świadkiem śmierci rodziców był małoletni syn, Andrzej. Z bliżej nieznanych przyczyn zamierzano go zlikwidować, wcześniej, gdy mieszkał w Mogielnicy w domu Franciszka Wilewskiego. Uprzedzony o zamiarze natychmiast (nocą) zbiegł do Grójca i tu wkrótce zastrzelono go (5 lipca 1945).
Początek lipca 1945, Wilków - grupa z Grójca dowodzona przez „Józefa” skonfiskowała 200 litrów spirytusu i rozdzieliła między sobą.
Początek lipca 1945, Lipie - ta sama grupa rozbroiła posterunek Milicji Obywatelskiej w Lipiu i zabrała jeden karabin oraz skrzynkę amunicji.
Początek lipca 1945, Kocerany (wówczas gmina Konie, dziś gmina Pniewy) - grupa „Artura” zmusiła właściciela młyna do przekazania nieodpłatnie 300 kg mąki sierocińcowi w Jurkach.
14 października 1945, Borowe (dziś gmina Mogielnica) - grupa „Topora” zastrzeliła plut. Antoniego Jaskólskiego, syna Józefa, ur. 3 czerwca 1913 w Kielcach, byłego żołnierza Armii Ludowej, członka PPR, komendanta posterunku w tej miejscowości.
Noc z 21 na 22 listopada 1945, godz. 22, Grójec - kilkudziesięciu członków ROAK zaatakowało Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Grójcu, w którym wśród ok. 40 zatrzymanych, znajdowało się 5 członków ROAK z okolic Goszczyna. Prowadzono tam brutalne przesłuchania zatrzymanych, głównie członków Armii Krajowej. Akcja odbicia aresztowanych nie powiodła się, prawdopodobnie na skutek zdrady. W obronie PUBP zginęli wartownicy: Jan Krawiecki, syn Jakuba, ur. 1 czerwca 1927 w Pieczyskach koło Drwalewa, członek Związku Walki Młodych (ZWM); Józef Stańczyk, syn Józefa, ur. 20 sierpnia 1911 w Ożarowie, powiat Pruszków, członek PPR. Odchodząc z miejsca napadu zastrzelono przypadkowo spotkanego osiemnastoletniego robotnika, Stanisława Kaweckiego (ur. 1927), działacza Związku Walki Młodych. W czasie ataku na PUBP ranny został uczeń miejscowego Liceum i Gimnazjum, Leon Komorowski (ur. 1927) „Żbik”, któremu w pobliskim budynku pomocy udzielił dr Stanisław Kowalczewski (1905–1968), w latach okupacji członek Armii Krajowej, ps. „Kos”, „Skarbiec”. Następnego dnia obaj zostali aresztowani przez Urząd Bezpieczeństwa; „Żbika” przewieziono do szpitala w Warszawie na Pradze, przy ul. Kowelskiej. 25 stycznia 1946 Władysław Kacprzak „Artur”, Jan Kwapisz „Krępy”, Zbigniew Maliszewski, Ryszard Pietras, Stefan Głogowski i dwaj mężczyźni z Marek w szpitalu obezwładnili strażników, uwolnili „Żbika”, przewieźli do Marek, potem do mieszkania „Józefa” na Boernerowie, następnie do księdza Bolesława Stefańskiego (1910-1964) „Czarny”, „Boluś”, organizatora i przywódcy tajnej grupy Pogotowie Akcji Specjalnej (PAS) Stronnictwa Narodowego na Okręg Warszawski, którego „Józef” znał z czasów, gdy ten podczas okupacji był prefektem w Grójcu.

Po wyleczeniu „Żbik” i „Rwal” w pierwszych dniach kwietnia 1946 r. wyjechali do Szczecina, gdzie Maciej Gabała, były szef kontrwywiadu Armii Krajowej w Grójeckiem oraz Bronisław Starczewski, w czasie okupacji kierownik szkoły powszechnej nr 2 w Grójcu oraz członek powiatowego kierownictwa Tajnej Organizacji Nauczycielskiej, ułatwili im znalezienie pracy praktykantów w szczecińskich PGR-ach.

Napad na PUBP potępiony został przez Radę Pedagogiczną Gimnazjum i Liceum w Grójcu oraz zarządy wojewódzkie partii politycznych, w tym przez Polskie Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Ludowe, Polską Partię Socjalistyczną, Stronnictwo Pracy. W odezwie napisano: „Pytamy: jaki duch panuje w gimnazjum grójeckim, jakie metody wychowawcze [stosują], że może ono stać się wylęgarnią zbrodniarzy. Czas opamiętać się panowie...”.

Przytoczony tu rejestr akcji sześciu członków ROAK nie jest pełny - ile wykonali ich Inni członkowie na razie musi pozostać w sferze postulatów badawczych. Przeprowadzony 1 grudnia 1945 skrytobójczy mord w Budkach Petrykowskich przeprowadzony przez specjalną grupę Urzędu Bezpieczeństwa z Warszawy dość długi czas przerwał działalność antykomunistyczną.

Wiosną 1946 r., prawdopodobnie na skutek zeznań zatrzymanego pod Grójcem członka ROAK, władze bezpieczeństwa i milicja rozpoczęły aresztowania:

6 kwietnia 1946 - zatrzymano Stanisława Pietrzaka;
12 kwietnia 1946 - Wiesława Cabanowskiego (ur. 8 sierpnia 1924) „Ciemny” ze wsi Konie;
15 kwietnia 1946 - Feliksa Pecho;
23 maja 1946 - Stefana Głogowskiego;
1 czerwca 1946 - Bolesława Stefańskiego;
30 czerwca 1946 - Ryszarda Pietrasa;
22 listopada 1946 - lekarza Stanisława Kowalczewskiego;
18 grudnia 1946 - Henryka Lacha;
23 maja 1947 - Krystynę Głogowską.

W czasie aresztowania magazyniera (Stanisława Pietrzaka) zabrano: 2 ręczne karabiny maszynowe, 9 pistoletów maszynowych, 8 pistoletów, 50 karabinów i karabinków, 60 granatów i ponad 600 sztuk amunicji.

5 grudnia 1947 Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie, w procesie sześciu bardziej aktywnych członków ROAK wydał wyrok skazujący Stefana Głogowskiego na karę śmierci, pozbawienie praw publicznych i obywatelskich, praw honorowych na zawsze oraz przepadek całego mienia, a współoskarżonych na karę od 2 do 15 lat.

Bolesław Bierut (1892–1956) decyzją z 30 stycznia 1948 nie skorzystał z prawa łaski w stosunku do Stefana Głogowskiego.

30 marca 1992 Sąd Wojewódzki w Warszawie wyroki Wojskowego Sądu Rejonowego uznał za nieważne, „bowiem zarzucone im czyny związane były z działalnością na rzecz niepodległego Państwa Polskiego”.

Bibliografia

Zofia Romanowska, Ruch Oporu Armii Krajowej, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziesiąty, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2001, s. 70–74 - na podstawie źródeł:
Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie, sygn. akt Śr 1424/47;
Sąd Wojewódzki w Warszawie, sygn. akt VIII Ko 421/92 (unieważnienie wyroków);
Odezwa 6-ciu stronnictw politycznych po napadzie na Urząd Bezpieczeństwa w Grójcu, „Gazeta Ludowa” 1945, nr 28, s. 2;
(piek), Na wokandzie sądowej. ROAK przed Warszawskim Sądem Wojskowym. Sześciu oskarżonych, pięćdziesięciu świadków i magazyn broni, „Gazeta Ludowa” 1947, nr 241: 20 października, s. 5;
(Piek), Na wokandzie sądowej. Oskarżeni twierdzą, że byli jedynie w AK, „Gazeta Ludowa” 1947, nr 242: 31 października, s. 7;
(piek), Na wokandzie sądowej. Wyrok w procesie ROAK. Głogowski skazany na karę śmierci, „Gazeta Ludowa” 1947, nr 248, s. 7;
Informator o nielegalnych antypolskich organizacjach i bandach zbrojnych w Polsce Ludowej w latach 1944-1956, Warszawa: MSW. Biuro „C”, 196, s. 89, 152 (?);
Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec—„Głuszec”, Warszawa 1993, s. 237-242;
Henryk Świderski, Służył Bogu i Ojczyźnie, „Moja Rodzina” 1998, nr 5, s. 12-13. Art. o ks. Bolesławie Stefańskim.