Stefan Głogowski

Stefan Głogowski (ur. 24 grudnia 1910 w Dortmundzie (Niemcy), zm. 6 lutego 1948 w Warszawie) – przybrane nazwiska: okupacyjne – Stefan Malinowski, po wojnie – Stefan Madanowski, ps. „Józef” – Związku Walki Zbrojnej/Armii Krajowej, od połowy czerwca 1942 – w Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW), komendant antykomunistycznej organizacji Ruch Oporu Armii Krajowej.

Życiorys

Urodził się 24 grudnia 1910 w Dortmundzie, w Niemczech, jako syn robotnika Walentego i Franciszki z domu Napierała. W roku 1922 przyjechał z rodzicami do Polski, w 1931 ukończył 8 klas Gimnazjum i Liceum im. Juliusza Słowackiego w Kowlu (dziś Ukraina). Po maturze odbył roczne przeszkolenie w Szkole Podchorążych Artylerii w Toruniu, którą ukończył w 1934.

Służbę w wojsku rozpoczął jako ppor. art. służby stałej, adiutant dowódcy 27. Artylerii Lekkiej, wchodzącego w skład 27. Dywizji Piechoty we Włodzimierzu Wołyńskim (dziś Ukraina). Tam w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii prowadził wykłady z pomiaru artyleryjskiego. W 1937 w stopniu porucznika został przeniesiony do Dywizjonu Pomiarów Artylerii w Wesołej pod Warszawą.

W 1939 r. jako dowódca plutonu topograficzno-ogniowego wziął udział w walkach z Niemcami. Po rozbiciu oddziału jego resztki dołączyły do Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga (1888–1941), która pod Kockiem stoczyła ostatnią bitwę w wojnie obronnej 1939 r. Po kapitulacji uciekł z transportu jenieckiego w Piotrkowie Trybunalskim, zatrzymał się w Radomiu przy ul. Lubelskiej 10 u Salwików i Ptasińskich, rodziny swojej przyszłej żony, Wandy z Ptasińskich, która wkrótce przedarła się do niego przez „zieloną granicę” z Kowla. Dowiedział się wówczas o aresztowaniu przez Sowietów jego ojca, policjanta, jak dziś wiemy, wywieziony został do Ostaszkowa, gdzie podobnie jak i inni został zamordowany w Twerze (od 1931 Kalinin, dziś w Rosji) i pochowany w zbiorowej mogile położonej 4 km od wsi Miednoje k. Tweru.

Od listopada 1939 r. został zatrudniony jako tłumacz w kolejowych zakładach remontowych w Radomiu, co sprzyjało służbowym wyjazdom, które po wstąpieniu do ZWZ, wykorzystywał do działalności wywiadowczej, nawiązywania nowych kontaktów konspiracyjnych na zewnątrz miasta. W listopadzie 1940 r. żona Wanda zmarła po urodzeniu syna Krzysztofa. W czerwcu 1942 z powodu dekonspiracji organizacji musiał uciekać z Radomia, schronienie znalazł we wsi Niemojewice (obecnie dzielnica Warki), u Anny i Bolesława Cyngotów.

Konspiracyjny kontakt z NOW w Warce, a ściślej z jej komendantem, porucznikiem artylerii „Florianem“ – Józefem Ruszkowskim (1917–2000), nawiązał przez organizatora NOW w tym mieście, Mariana Podymniaka (1910–1984) „Andrzeja” z Warki, byłego członka Zarządu Powiatowego Stronnictwa Narodowego (SN); w 1942 r. NOW weszła w skład Ośrodka IV (Warka) Armii Krajowej w Obwodzie Grójec–„Głuszec”. Wstępując do NOW przyjął nazwisko Józef Malinowski. Na początku roku 1943 został mianowany komendantem I Ośrodka AK w Grójcu, a także oficerem odpowiedzialnym za przyjmowanie zrzutów. 11 listopada 1943 r. Komenda Główna AK awansowała go do stopnia kpt. art. służby stałej. Zawodowo, oficjalnie, od 1943 r. pracował jako zastępca kierownika Powiatowej Spółdzielni Rolniczo-Handlowej w Grójcu. Dobrze wyszkoleni żołnierze Sekcji Specjalnej I Ośrodka (w dużej części starsza młodzież szkolna) brali udział w akcjach „likwidowania” zdrajców; dezorganizowania gospodarki okupanta, niszczenia dokumentów i wyposażenia urzędów gminnych, rozbijania mleczarń.

Po rozwiązaniu (19 stycznia 1945) Obwodu Grójec–„Głuszec“ Armii Krajowej, 6 lutego 1945 r. ożenił się ze swoją najbliższą współpracownicą w konspiracji, Krystyną Rygiewicz (ur. 1924–????), ps. „Lena”. Zagrożony aresztowaniem, wyjechał z żoną do Gdyni, skąd zamierzali udać się na emigrację. Ostatecznie zdecydowali się pozostać w kraju i po nawiązaniu kontaktu ze znanym mu z Grójca ks. Bolesławem Stefańskim (1910–1964), od 17 września 1945 wikariuszem parafii św. Józefa na Kole w Warszawie, szefem tajnej grupy Pogotowia Akcji Specjalnej SN na Okręg Warszawski, zwolennikiem pozostawania w podziemiu, stanął w powiecie grójeckim na czele antykomunistycznej organizacji Ruch Oporu Armii Krajowej (ROAK). Dzięki jego zabiegom w Grójeckiem powstała sieć placówek, które przystąpiły do gromadzenia broni, terroryzowania struktur władzy, m.in. nękania przesyłanymi wyrokami śmierci, likwidacji bardziej aktywnych pracowników Urzędu Bezpieczeństwa (UB) i Milicji Obywatelskiej (MO) oraz członków Polskiej Partii Robotniczej, zbrojnego zdobywania m.in. środków finansowych z instytucji publicznych (np. z konwoju przewożącego pieniądze Komunalnej Kasy Oszczędności), rekwizycję alkoholu i cukru ze znacjonalizowanych majątków (Przęsławice, Stara Wieś, Wilków), które zamieniano na pieniądze. Od 13 kwietnia 1945 do 17 czerwca 1946 w powiecie grójeckim zginęło co najmniej 23 funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej.

W nocy 21 listopada 1945 grupa ok. 100 żołnierzy ROAK pod dowództwem Głogowskiego zaatakowała siedzibę Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa (PUBP) w celu uwolnienia aresztowanych tam mieszkańców miasta i okolic, m.in. akowców. Wcześniej budynek przy ul. Mogielnickiej 15 zajmowało gestapo. W napadzie zginęło dwóch wartowników i podczas odwrotu — robotnik, członek Związku Walki Młodych. Po nieudanej akcji (wskutek zdrady?), Głogowski zagrożony aresztowaniem, przeniósł się do Warszawy i zamieszkał na Boernerowie. Przybrał wówczas nazwisko Stefan Madanowski ps. „Józef” i w dalszym ciągu utrzymywał łączność z Ruchem Oporu Armii Krajowej w Grójeckiem.

23 maja 1946 r. udał się na spotkanie z Wacławem Piwowarskim – „Wichrem” i wówczas koło Politechniki Warszawskiej został aresztowany. Po długim śledztwie (z torturami), w procesie sześciu bardziej aktywnych członków Ruchu Oporu Armii Krajowej, oskarżono go m.in. o zorganizowanie i kierowanie na terenie powiatu grójeckiego nielegalną organizacją zbrojną ROAK, „mającą na celu przemocą zmienić ustrój Państwa Polskiego”, o udział w ostrzelaniu samochodu jadącego szosą radomską z 3 żołnierzami Armii Czerwonej (1 maja 1945), z których jednego zabito (Stiepana Wasiliewicza Kustowa, pracownika PUBP w Grójcu), o osobisty udział w zbrojnym napadzie na posterunek Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa w Warce (3 maja 1945); o wydanie rozkazu zlikwidowania Ryszarda Gołębiowskiego (ur. 1923), kierownika UB w Warce (Rytomoczydła, 3 maja 1945); o wydanie rozkazu zlikwidowania (9 czerwca 1945) Władysława Inowolskiego (ur. 1898), kierownika PUBP (za znęcanie się na więzionych); o udział w rozbrojeniu dwóch milicjantów chroniących gorzelnię w Starej Wsi i zabranie z niej 1500 litrów alkoholu (maj 1945). Oskarżono go też o udział w uwolnieniu 25 stycznia 1946 przebywającego w warszawskim szpitalu Przemienienia Pańskiego na Pradze rannego Leona Komorowskiego (ur. 1927), „Żbika”, aresztowanego za udział w napadzie na komendę PUBP w Grójcu.

5 grudnia 1947 Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie skazał go na karę śmierci, pozbawienie praw publicznych i obywatelskich, praw honorowych na zawsze oraz przepadek całego mienia. Najwyższy Sąd Wojskowy wyrokiem z 13 stycznia 1948 skargę rewizyjną oskarżonych, w tym Głogowskiego, częściowo uwzględnił w ten sposób, że przyjął inną kwalifikację niektórych popełnionych czynów. Mimo, że zespół sędziowski poparł wniosek „o zamianę kary śmierci na dożywotnie więzienie (...) ze względu na zasługi wojenne” prezydent Bolesław Bierut, decyzją z 30 stycznia 1948, nie skorzystał z prawa łaski.

Głogowski został stracony w mokotowskim więzieniu 6 lutego 1948 r. o godz. 21. Ciała nie wydano rodzinie i zostało – podobnie jak zwłoki innych więźniów „Mokotowa” – potajemnie pogrzebane w Warszawie, na polach koło ul. Wałbrzyskiej, na Służewcu. Jego nazwisko znajduje się na liście przekazanej przez Urząd Bezpieczeństwa ówczesnemu ks. proboszczowi miejscowej parafii p.w. św. Katarzyny.

Z pierwszego małżeństwa pozostawił syna, Krzysztofa (ur. 1940).

30 marca 1992 r. Sąd Wojewódzki w Warszawie, z inicjatywy Józefa Ruszkowskiego, wyrok Sądu Rejonowego w Warszawie w sprawie Głogowskiego (Sr 1424/47) uznał za nieważny, bowiem wg uzasadnienia „zarzucane mu czyny związane były z działalnością na rzecz niepodległego Państwa Polskiego”.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Głogowski Stefan, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2006, s. 17-20 – na podstawie źródeł:
• Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie, wyrok: sygn. akt Śr. 1424/47;
• Sąd Wojewódzki w Warszawie, sygn. akt VIII Ko 421/92 (unieważnienie wyroku);
• Wyrok w procesie grupy ROAK. Głogowski skazany na śmierć, „Życie Warszawy” 1947, nr 248: 9 września;
• (piek), Na wokandzie sądowej. Wyrok w procesie ROAK. Głogowski skazany na karę śmierci, „Gazeta Ludowa” 1947, nr 248, s. 7;
• Józef Ruszkowski, Armia Krajowa na ziemi wareckiej w latach 1939-1992, cz. I i cz. II, Warka 1992, cz. I, s. 25-26, 31-33, 75 (fot.), cz. II, s. 2, 32-33, 39 [wydanie powielone];
• dr Stanisław Zając, Kpt. Stefan Głogowski (1910-1948), „Polska Zbrojna” 1992, nr 214: 30 października, s. 4;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 74, 84, 96, 99, 237-242, 269-270, fot. 16;
• Henryk Świderski, Służył Bogu i Ojczyźnie, „Moja Rodzina” 1998, nr 5, s. 12-13 [o ks. Bolesławie Stefańskim];
• Teczka specjalna J.W. Stalina. Raporty NKWD z Polski. 1944-1946. Wybór i opracowanie Tatiana Cariewskaja, Andrzej Chmielarz, Andrzej Paczkowski, Ewa Rosowska, Szymon Rudnicki. Przekład Ewa Rosowska. Warszawa 1998, s. 262, 381.