Komitet Rozbudowy Miasta Grójca

Komitet Rozbudowy Miasta Grójca – komitet działający w celu poprawy sytuacji mieszkaniowej w Grójcu, działał w latach 1925–1939.

Historia

Trudna sytuacja mieszkaniowa w polskich miastach po odzyskaniu niepodległości spowodowała, że władze II RP podejmowały działania mające na celu jej poprawę. Wspierały je w tym zakresie inicjatywy Związku Miast Polskich. Pierwsza Ustawa w przedmiocie rozbudowy miast ukazała się już 26 listopada 1922 r. Szerszą akcję przeciwdziałającą brakowi mieszkań rozpoczęto w drugiej połowie lat dwudziestych XX w., po ustabilizowaniu się polskiego pieniądza i powołaniu w 1924 r. Banku Gospodarstwa Krajowego w Warszawie. Głównym jego zadaniem było udzielanie długoterminowych kredytów m.in. na budownictwo mieszkaniowe, również osobom prywatnym. Budzący się ruch budowlany ujęto wówczas w pewien system regulowany ustawą z 29 kwietnia 1925 r., zastąpioną rozporządzeniem Prezydenta RP z 22 kwietnia 1927 r. o rozbudowie miast. Normatywy te, częściowo zmienione, uzupełnione przepisami wykonawczymi obowiązywały do 1939 r. Zgodnie z nimi akcja zapobiegania brakowi mieszkań należała do magistratu, po 1933 r. do zarządu miejskiego (zarządu), a w większych miastach do komitetu rozbudowy miasta (komitetu). Komitet uzyskał status organu samorządu miejskiego, współdziałającego z zarządem w zakresie rozbudowy miasta i zapobieganiu brakowi mieszkań. Przewodniczącym komitetu, z urzędu, był prezydent (burmistrz) lub wyznaczony przez niego wiceprezydent (wiceburmistrz). Członków (w liczbie zależnej od liczby mieszkańców od 4 do 12, od 1937 r. od 4 do 10) oraz ich zastępców wybierała rada miejska (rada), spośród kandydatów zgłoszonych przez zarząd. Przynajmniej połowa z nich powinna była rekrutować się z grona rady i zarządu. Kadencja komitetu biegła równolegle z okresem działalności rady, której komitet składał sprawozdania ze swych dokonań. Opinie i uchwały, podejmowane podczas obrad, zapadały bezwzględną większością głosów członków obecnych na posiedzeniu, z którego należało sporządzić protokół. W obradach mogli brać udział delegowani przedstawiciele władz państwowych oraz osoby z zarządu i rady lub instytucji zainteresowanych, zaproszone przez przewodniczącego. Osoby te nie brały udziału w głosowaniu. Wnioski w sprawach dotyczących rozbudowy miasta, podejmowane z własnej inicjatywy bądź zalecone przez zarząd lub radę przedstawiał komitet zarządowi.

Generalnie do zadań komitetu (określonych regulaminem, zatwierdzonymi przez radę) należało rozbudzanie inicjatywy i koordynowanie wszelkich wysiłków zmierzających do zapobiegania brakowi mieszkań na terenie miasta oraz stwarzanie warunków do jego właściwej zabudowy. Zadania te były realizowane poprzez:

badanie warunków mieszkaniowych mieszkańców i potrzeb w tym zakresie,
badanie i przygotowywanie prac w celu zabezpieczenia odpowiednich terenów budowlanych,
zbieranie materiałów i przygotowywanie wniosków w sprawie programu rozbudowy miasta i opracowanie projektu takiego programu,
badanie natężenia ruchu budowlanego, przyczyn ewentualnego zastoju i opracowywanie wniosków dotyczących jego wzmożenia, ze szczególnym uwzględnieniem budowy domów robotniczych.

Komitet przygotowywał również opinie w sprawach: kolejności uzbrajania i zabudowy terenów, projektowania i zakładania nowych ulic i skwerów; wyznaczania terenów dla potrzeb budownictwa o charakterze publicznym; nabywania przez miasto gruntów i placów, ustalania zasad oddawania i sprzedaży terenów miejskich na cele budowlane, projektowania wywłaszczeń i czasowego zajęcia domów i gruntów, obejmowania w czasowy przymusowy zarząd przez miasto wytwórni materiałów budowlanych. Komitet również uchwalał wnioski o przyznanie przez Bank Gospodarstwa Krajowego kredytów z Państwowego Funduszu Budowlanego, do 1936 r. Państwowego Funduszu Rozbudowy Miast oraz sprawował kontrolę ich zużycia. O rozmiarach tej formy pomocy udzielanej na budownictwo mieszkaniowe, głównie drobne, świadczy suma 565 mln zł udzielona w latach 1924-1934 przez Bank Gospodarstwa Krajowego na kredyty budowlane. Z tego 516 mln zł pochodziło z Państwowego Funduszu Budowlanego, a 49 mln zł z funduszów własnych Banku.

Powoływanie komitetów rozpoczęto w zasadzie po 1925 r. Niektóre powstały wcześniej, jak np. Komitet Rozbudowy m.st. Warszawy, który początkowo jako Komisja, powstał już w listopadzie 1920 r. Działalność komitetów w poszczególnych miastach determinowały zróżnicowane potrzeby i możliwości lokalne. II wojna światowa i okupacja ziem polskich przerwała działanie komitetów w okresie II RP.

W Grójcu, po odzyskaniu niepodległości (1918 r.), podobnie jak w innych miastach, istniała trudna sytuacja mieszkaniowa. Z informacji udzielonej Związkowi Miast Polskich przez Magistrat (pismo z 10 marca 1926) wynikało, że na 8412 mieszkańców (wg spisu z 1925 r.) przypadało 287 domów, w tym 124 murowane i 163 drewniane. Przeważały mieszkania jednoizbowe (1100) i dwuizbowe (414). Trzypokojowych było 165, czteropokojowych – 60, pięciopokojowych – 24, większych – 11. W 258 izbach mieszkało po pięć, w 236 – po sześć, w 129 – po siedem, a w 48 po osiem osób. Lepsze warunki dotyczyły niewielu mieszkańców. W 160 izbach mieszkały po trzy osoby, w 43 po dwie, a w 12 po jednej osobie. W 1937 r. jeszcze wiele rodzin znajdowało się w trudnej sytuacji mieszkaniowej. Około 100 rodzin robotniczych mieszkało w tym czasie w piwnicach, suterenach, a nawet stodołach.

Grójec w latach dwudziestych XX w. nie posiadał sieci wodociągowo-kanalizacyjnej; przez miasto przebiegał kryty kanał ściekowy z ujściem do rzeki Molnicy. Stan niektórych ulic wymagał przebudowy i położenia nawierzchni, szkoły – nowych budynków, lokalna elektrownia – likwidacji i doprowadzenia do miasta linii wysokiego napięcia. Władze samorządowe miasta rozpoczęły prace zmierzające do rozbudowy i modernizacji miasta oraz zwiększenia substancji mieszkaniowej. Istotną rolę w tym zakresie wiązano z Komitetem Rozbudowy miasta Grójca powołanym przez Radę Miejską na posiedzeniu 21 listopada 1925 r. Przewodniczącym został Antoni Wojdak, burmistrz urzędujący w latach 1918–1932. Na wniosek Magistratu Rada Miejska wybrała członków Komitetu; Fajwela Artmana, Natana Grynberga (?–1935), Jakóba Klepfisza, rolnika Feliksa Komorowskiego, sekretarza Zarządu Miasta Romana Staniszewskiego i masarza Feliksa Świderskiego (1861–1939). Po rozwiązaniu Rady Miejskiej w 1932 r. Komitet zaprzestał działalności. Wznowił ją w 1933 r., kiedy to Rada Przyboczna na posiedzeniu 26 stycznia 1933 r. wybrała Komitet w nowym składzie. Członkami zostali: Klemens Godlewski (1896–?), wiceburmistrz, z zawodu mierniczy; Natan Grynberg, Chil Margules, Stanisław Oszczak i Antoni Wojdak. Przewodniczącym, z urzędu był Michał Jarmoliński, w latach 1932–1934 Komisarz miasta. Po wyborach samorządowych (1934 r.) burmistrzem został Tadeusz Olszewski (1898-1944), urzędujący w latach 1934-1939, a przewodniczącym Komitetu Klemens Godlewski. Na wniosek Zarządu Miasta – Rada Miasta 4 grudnia 1934 wybrała Komitet, który ukonstytuował się na pierwszym posiedzeniu 27 lutego 1935 r. Zastępcą przewodniczącego został inż. Jerzy Łączyński, sekretarzem Antoni Wojdak, pozostałymi członkami: kapitalista Binem Lewkowicz (1896–?), Tadeusz Sławiński (w 1936 r. zastąpił go naczelnik Urzędu Pocztowego Gustaw Sauer (1891-1946), rymarz – Jan Wojtczak (ur. 1903). Zastępcami członków wybrano: ślusarza Stefana Koźniewskiego, Izraela Klepfisza oraz wyżej wymienionego Gustawa Sauera. Część członków zgodnie z przepisami rekrutowali się z grona Rady Miejskiej. W tej kadencji byli nimi: Binem Lewkowicz, Stefan Koźniewski, Gustaw Saper, Jan Wojtczak. Członkami Komitetu zostali mieszkańcy Grójca, reprezentujący różne zawody, poza wyżej wymienionymi to: urzędnicy, kupcy, rzemieślnicy. W posiedzeniach Komitetu uczestniczyli (bez prawa do głosowania) przedstawiciele Wydziału Powiatowego i Zarządu Miasta. W latach 1934–1939 byli to inż. Paweł Bartoszewicz (Wydział Powiatowy) oraz inż. Czesław Filipowicz, miejski rzeczoznawca budowlany. Podstawę działania Komitetu stanowiły ogólnopolskie normatywy, w oparciu o które opracowano regulamin czynności uchwalony przez Radę Miasta na posiedzeniu 14 marca 1935 r. W regulaminie uwzględniono także zadania wynikające z powierzenia Komitetowi funkcji Komisji Drogowej Rady Miasta oraz inne, zlecane przez Zarząd Miasta np. dotyczące opiniowania dokumentacji wznoszonych obiektów. Komitet obradował na posiedzeniach, zwoływanych przez przewodniczącego w miarę nagromadzenia spraw. W okresie od 27 lutego 1935 r. do 12 kwietnia 1939 r. odbył 34 posiedzenia, z których sporządzano protokoły, wpisywane odręcznie do księgi. Obejmuje ona lata 1926–1939, z luką w okresie od września 1930 r. do września 1933 r.

Komitet do 1930 r. zajmował się w głównej mierze rozpatrywaniem spraw związanych z przydziałem kredytów, przeznaczonych dla mieszkańców na dokończenie budowy wznoszonego obiektu, zwykle domu mieszkalnego. Od 1936 r. można było również otrzymać kredyt na remont budynku. Kontyngent kredytów (używano wówczas takiego określenia) z Państwowego Funduszu Budowlanego przydzielał Bank Gospodarstwa Krajowego, w zróżnicowanej wysokości. W 1926 r. Grójec otrzymał 19 tys. zł, w 1930 – 24 tys. zł, w 1934 – 26 tys. zł. Dla porównania Góra Kalwaria w 1930 r. otrzymała 25 tys. zł. W latach 1932–1933 miasto prawdopodobnie nie otrzymało kontyngentu. Bank, z uwagi na niedostateczne środki na ten cel ograniczył go do niewielu miast. W latach 1935-1939 Grójec również nie otrzymał kontyngentu, choć zapotrzebowanie na kredyty było duże. W 1936 r. Zarząd Miasta zgłosił zapotrzebowanie w wysokości 120 tys. zł., a w rok później na 60 tys. zł. Interwencja Zarządu Miasta w Banku oraz starania poprzez Związek Miast Polskich nie przyniosły spodziewanego efektu. Pomimo nie przyznania kontyngentu Komitet w dalszym ciągu rozpatrywał i uchwalał wnioski o udzielenie kredytu tym mieszkańcom, którzy wskutek indywidualnych starań otrzymywali pożyczkę z Banku Gospodarstwa Krajowego poza kontyngentem. Przed uchwaleniem wniosku o przyznanie (ewentualnie odmowie) kredytu zapoznawał się on z podaniem oraz dokumentacją wznoszonego domu, a zwłaszcza kosztorysem. Czasami przeprowadzano wizję lokalną budowy. Wysokość kredytu była zróżnicowana (zależna od kosztów) i wynosiła od 2 do 16 tys. zł. Kredyt przydzielano zwykle jeden raz, niekiedy nazwisko inwestora powtarza się. Akcja kredytowania przyczyniła się do ożywienia ruchu budowlanego i zwiększenia substancji mieszkaniowej. Kredytobiorcy budowali nie tylko domy rodzinne, ale również na wynajem. W 1930 r. zakończono budowę 12 domów z 49 izbami mieszkalnymi. Nie zaspokajało to potrzeb mieszkaniowych wzrastającej liczbie ludności. W 1921 r. Grójec liczył 8418 mieszkańców, a w 1931 r. 9518 – wzrost o 13,1%. W innych miastach powiatu w analogicznym okresie przyrost ludności wynosił w: Górze Kalwarii – 29%, Mogielnicy – 6,3%, Warce – 2,1%. W 1937 r. Grójec liczył (wg ksiąg meldunkowych) 10 680 mieszkańców. Zdominowanie, w początkowym okresie, działalności Komitetu sprawami przyznawania kredytów spowodowało, że jeden z mieszkańców Grójca, swoje podanie zaadresował do „Komitetu Rozdziału pożyczek na budowę domów przy Magistracie m. Grójca”.

Komitet zajmował się również wieloma innymi sprawami związanymi z rozbudową miasta. Opiniował plany budowy i przebudowy obiektów (najczęściej domów). W latach 1936–1939 wydał 51 opinii. Zwracał w nich uwagę na konieczność wznoszenia budynków z materiałów ogniotrwałych, usytuowania ścian frontowych w odpowiedniej odległości od ulicy i zgodnie z jej linią regulacyjną. Nowe domy budowano w różnych częściach miasta z tym, że wyraźnie więcej, wzdłuż ul. Marszałka Piłsudskiego (dawniej Wareckiej), w kierunku stacji PKP oraz przy ul. POW. Ulica Marszałka Piłsudskiego, zwłaszcza w okolicy budynku Starostwa (z 1929 r.) była uznana za reprezentacyjną część miasta. Komitet przestrzegał, aby działki tam usytuowane były zabudowywane domami tzw. frontowymi, bez oficynek i w odpowiedniej odległości od siebie, a budynki gospodarcze i warsztaty odsunięte na dalszy plan. Ulice Mogielnicka i Mszczonowska należały do gęsto zaludnionych i były zabudowane domami mniej reprezentacyjnymi. W trosce o mieszkańców tej części miasta Komitet wydał negatywną opinię o planowanej tu budowie solarni skór. W uzasadnieniu przypomniał, że Rada Miejska już w 1929 r. zadecydowała o lokalizacji tego typu zakładów na peryferiach miasta. W wydanych opiniach przeważały sprawy dotyczące dokumentacji domów mieszkalnych, lecz odnotowano również sprawy dotyczące piekarń (już mechanicznych) masarń, łaźni i Ośrodka Zdrowia przy ul. Kościelnej, budynków gospodarczych oraz budki przeznaczonej do sprzedaży prasy. Komitet zajmował się nie tylko obiektami nowo budowanymi, ale również remontowanymi oraz wnioskował o rozebranie starych, grożących zawaleniem.

Z rozwojem budownictwa wiąże się nierozerwalnie problem wyznaczania terenów pod budowę, a więc parcelacji nieruchomości na działki budowlane. W 1936 r. Komitet, w celu zapewnienia racjonalnej zabudowy miasta zgłosił wniosek o uchwalenie przez Radę Miejską zasad dotyczących minimalnych rozmiarów nowo tworzonych działek. W samym mieście miały wynosić nie mniej niż 450 m², a w drugiej strefie (reszta obszarów podległych administracji Grójca) - 800 m². Określił też, w obydwu przypadkach, długość frontu i głębokość działki. Normy te miały obowiązywać do czasu opracowania planu zabudowania miasta. Komitet konsekwentnie przestrzegał swej propozycji i nie wydawał pozytywnej opinii w przypadku zaproponowania w planie parcelacji mniejszych działek. W latach 1935-1936 Zarząd Miasta skierował do opinii Komitetu 12 planów, w latach 1936-1939 - 5. Wśród nich plan podziału nieruchomości „Belweder”, położonej przy ul. Starostwo. W trakcie prowadzonych prac związanych z parcelacją Komitet spowodował (o czym informuje w sprawozdaniu za lata 1935–1936) przejęcie na rzecz miasta, tytułem darowizny, dwóch placów użyteczności publicznej.

Z uwagi na trudną sytuację mieszkaniową rodzin robotniczych samorząd miejski czynił starania o jej poprawę. W 1936 r. Komitet zgłosił wniosek, przyjęty przez Zarząd Miasta, w sprawie pozyskania gruntów państwowych położonych przy granicy miasta, noszących nazwę Worów Poduchowny (gmina Kobylin, dziś Grójec). Zamierzano przeznaczyć je na osiedle robotnicze i ogródki działkowe. Zarząd Miasta wystąpił o oddanie lub sprzedanie miastu tych terenów.

Władze samorządowe Grójca podjęły działanie mające na celu przygotowanie planu rozbudowania miasta. W 1928 r. inż. Stefan i Wilhelm Chojniccy - mierniczowie przysięgli z Warszawy rozpoczęli pomiary miasta przerwane w 1930 r. i wznowione w 1936. Nowo opracowany szkic planu zabudowania miasta Grójca opiniował Komitet w 1938. Autorami szkicu byli inż. Mirosława Dworzańska i inż. Władysław Wieczorkiewicz z Biura Pomiarów i Zabudowy Miast przy Wydziale Wojewódzkim Warszawskim. Komitet krytycznie ocenił kierunek zabudowy, zaproponowany przez autorów. Przyjęty w szkicu kierunek północno-wschodni od ówczesnego śródmieścia uznał za niesłuszny z kilku względów. Najważniejszym był ten, że nowo planowany rynek, ze zwartą zabudową, znalazłby się obok budynku szpitala. Tereny te, zdaniem Komitetu, powinny być przeznaczone na park szpitalny (ewentualnie jego dalszą rozbudowę), powiększenie parku im. Tadeusza Kościuszki lub wykorzystane dla celów sportowych. Przeciwko przeznaczeniu tych terenów pod przyszłą zabudowę miasta, przemawiał też fakt występowania wody zaskórnej. Za optymalny uznał Komitet plan, który skierowałby przyszłą zabudowę miasta na tereny najzdrowsze, położone na południowy zachód pomiędzy drogą do wsi Wilczogóra, a traktem krakowskim. Ostatecznie, na posiedzeniu Komitetu 8 lipca 1938 r. z udziałem autorów, burmistrza - Tadeusza Olszewskiego, inż. Czesława Filipowicza i Pawła Bartoszewicza uchwalono, że planowana zabudowa miasta zostanie przeprowadzona w kierunku zaproponowanym przez autorów szkicu. Badania wykazały, że po skanalizowaniu miasta lustro wody zaskórnej znacznie się obniży, a występująca aktualnie nie przeszkadza celom budowlanym. Za przyjęciem tej koncepcji przemawiał również fakt usytuowania dzielnicy handlowej jak najbliżej stacji PKP. Komitet zgodził się z tą argumentacją pod warunkiem, że planowana zabudowa zwarta otaczająca rynek zostanie odsunięta na wschód tak, aby pomiędzy nią a szpitalem pozostał niezabudowany pas (ogrody) o szerokości nie mniejszej niż 100 m. Przyjęto również propozycje Komitetu dotyczące: poszerzenia parku o przyległe place, rozmieszczenia punktów szkolnych i komunikacji wewnętrznej miasta oraz przeniesienia więzienia w inne, mniej eksponowane miejsce. W 1937 r. Tadeusz Olszewski zwrócił się do Ministerstwa Sprawiedliwości proponując wykupienie budynku więzienia od Skarbu Państwa i po przebudowaniu wykorzystanie na inne cele. Przedstawiony w szkicu plan zabudowania to obraz miasta w przyszłości. Tymczasem już w latach trzydziestych XX w. przeprowadzono wiele inwestycji, przyczyniających się do rozwoju i pozytywnego przeobrażenia Grójca. M.in. zlikwidowano elektrownię i doprowadzono do miasta linię wysokiego napięcia z elektrowni Okręgu Warszawskiego w Pruszkowie (1937). Przy ul. Marszałka Piłsudskiego oddano do użytku Publicznym Szkołom Powszechnym Nr 1 i Nr 3 (obecnie nr 2) nowo wybudowaną siedzibę. Wspólnym wysiłkiem samorządu i społeczeństwa miasta zebrano fundusze, które w latach 1937-1939 umożliwiły wzniesienie do wysokości drugiego piętra murów budynku dla Gimnazjum i Liceum im. Piotra Skargi. W 1938 rozpoczęto budowę nowoczesnej łaźni i budynku dla Ośrodka Zdrowia (ul. Kościelna). Uporządkowano wiele ulic układając nowe nawierzchnie i chodniki. Objęto tymi pracami (w części lub całości) m.in. ulice: Marszałka Piłsudskiego, Warszawską, Radomską, Mogielnicką, Mszczonowską, Lewiczyńską, Poświętne. Pomimo intensywnie prowadzonych prac zmierzających do przebudowy ulic, Zarząd Miasta w latach 1935-1939 nie przekazał Komitetowi (jako Komisji Drogowej) do zaopiniowania projektów tych robót. W tej sytuacji Komitet zgłosił do Zarządu Miasta wnioski powzięte z własnej inicjatywy. Dotyczyły one: zasypania stawu na tzw. stokach, zakończenia przebudowy nawierzchni na ul. Mszczonowskiej i Lewiczyńskiej, zabrukowania dróżki łączącej ulice Radomską z Lewiczyńską - wówczas bez nazwy, [obecnie ul. Drogowców] oraz zabrukowania wjazdów do posesji przy ul. Radomskiej.

Ostatnie zaprotokółowane w księdze, posiedzenie Komitetu odbyło się 12 kwietnia 1939 r. Zaopiniowano wówczas plany budowy domów mieszkalnych i budynków gospodarczych. Rozpatrzono, z wnioskiem pozytywnym, podanie Tadeusza Olszewskiego o udzielenie pożyczki ze środków pozakontyngentowych. Kredyt miał być przeznaczony na dokończenie domu budowanego przy ul. POW. Nie wiadomo czy do wybuchu II wojny światowej kredyt otrzymał. Budowanego domu najprawdopodobniej nie wykończył i w nim nie zamieszkał. Kiedy we wrześniu 1940 drewniany dom na polecenie Zarządu Miasta otwarto, stwierdzono, że był pusty i nie było w nim drzwi oraz podłóg, a okna były zabite deskami. Tadeusz Olszewski już wówczas w Grójcu nie przebywał. W obawie przed aresztowaniem przeniósł się do Warszawy. Jego dom zajęły niemieckie władze okupacyjne na skład zboża.

Działalność Komitetu Rozbudowy miasta Grójca w okresie II RP przerwała II wojna światowa i okupacja miasta (1939-1945).

Bibliografia

Maria Lewandowska, Komitet Rozbudowy Miasta Grójca (1925–1939), [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dwunasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 46–55 – na podstawie źródeł:
Ważniejsze akty prawne: ustawa z 26 września 1922 r. w przedmiocie rozbudowy miast (Dz.U.RP nr 89 poz. 811), ustawa z 29 kwietnia 1925 r. o rozbudowie miast (Dz.U.RP nr 51 poz. 346), rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 22 kwietnia 1927 r. o rozbudowie miast (Dz.U.RP nr 42 poz. 372), obwieszczenie Ministra Skarbu z 22 stycznia 1936 w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22 kwietnia 1927 r. o rozbudowie miast (Dz.U.RP nr 10 poz. 107), rozporządzenie Ministra Skarbu z 9 kwietnia 1937 r. w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22 kwietnia 1927 r. o rozbudowie miast (Dz.U.RP nr 34 poz. 267), ustawa z 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego (Dz.U.RP nr 35 poz. 294);
Archiwum Akt Nowych: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (1918-1939) sygn. 202/726, s. 171, 275-277;
Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy, Oddział w Górze Kalwarii, Akta miasta Grójca, sygn. 37, k. 132-133; 39, k. 81-82, 84-86, 98-99, 116-118; 40, k. 20; 46, k. 112, 114; 70 k. 5-12; 71, k. 104; 73, k. 2; 253, k. 61, 78, 90; 254, k. 104; 298, k. 7; 430, k. 57-58, 205-210, 225-226, 259-261; 499, k. 1-19; 500, k. 1-22; 501, k. 1-17; 502, k. 1-32; 503, k. 1-51; 504, k. 1-74; 505, k. 1-36; 506, k. 1-24; 507, k. 1-7; 508, k. 1-99; 509, k. 1-5; 542, k. 151;
„Samorząd Miejski” (organ prasowy Związku Miast Polskich) R. 1930, z. 12, Kronika, s. 958; R. 1932, z. 9, Kronika, s. 564-566; R 1936, z. 9, Kronika, s. 1230.