Dionizy Rusek

Dionizy Wincenty Rusek-Wolski (ur. 8 listopada 1905 w Dąbrowie Górniczej, zm. 6 września 1990 we Wrocławiu), przybrane nazwisko Józef Wolski (zachowane po 1944), ps. „Halny”, „Grań” – oficer Wojska Polskiego, od 1 lipca 1943 do 13 stycznia 1945 komendant Armii Krajowej Obwodu Grójec-„Głuszec”.

Życiorys

Urodził się 8 listopada 1905 w Dąbrowie Górniczej jako syn kolejarza Tymoteusza i Zofii z Chachulskich. W Iatach 1912–1918 mieszkał we wsi położonej w pobliżu Dąbrowy Górniczej. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wrócił do rodzinnego miasta. Naukę elementarną odebrał w domu, uczyła go siostra. Po ukończeniu miejscowego gimnazjum im. Waleriana Łukasińskiego (1928) wstąpił do Szkoły Podchorążych Piechoty w Komorowie, którą opuścił w 1931 i w stopniu podporucznika podjął służbę w 3. Pułku Strzelców Podhalańskich, 21. Dywizji Piechoty Górskiej w Bielsku-Białej. W latach 1933–1938 był dowódcą kompanii. W lipcu 1938 ukończył w Rembertowie kurs kapitanów i w stopniu porucznika podjął pracę instruktora w Ośrodku Wyszkolenia Oficerów Rezerwy Piechoty w Różanie nad Narwią. Tu zastała go wojna.

We wrześniu 1939, jako dowódca 1. kompanii 1. batalionu 135. rezerwowego pułku piechoty, walczył z nacierającymi z terenu Prus Wschodnich oddziałami niemieckimi w obronie przyczółka mostowego w Różanie oraz pod Wyszkowem. Po rozbiciu pułku zdjął mundur wojskowy, włożył ubranie cywilne i w nim dotarł do Brześcia nad Bugiem (ok. 20 września) i zatrzymał się u siostry, a następnie ok. 20 grudnia przyjechał do Warszawy, skąd na krótko udał się do Częstochowy. W kolejności na dłużej zatrzymał się w Jędrzejowie, gdzie jego brat był lekarzem. Tam otrzymał kenkartę wystawioną na nazwisko Józef Wolski, którą posługiwał się w latach okupacji. W 1940 rozpoczął pracę w Spółdzielni Spożywców „Społem” w Grójcu jako inspektor do spraw warzywno-owocowych. Mieszkał przy ul. Lewiczyńskiej. Kontakt z konspiracją w Grójeckiem nawiązał przez Warszawę.

W marcu 1941 kpt. Stefan Jodłowski („Klon”), komendant Obwodu Grójec-„Gawron” (od października 1942 „Głuszec”) przyjął go na członka Związku Walki Zbrojnej. W sierpniu 1941 (?) otrzymał nominację na szkoleniowego Obwodu. Organizował wtedy Zastępcze Kursy Szkoły Podchorążych Piechoty, zwykle przewodniczył komisjom egzaminacyjnym i opracowywał plany odtwarzania Sił Zbrojnych w Obwodzie „Głuszec” 14 lutego 1942 Związek Walki Zbrojnej przekształcony został w Armię Krajową. 1 lipca 1943 „Halny” mianowany został komendantem Obwodu Armii Krajowej Grójec-„Głuszec”. 11 listopada 1943 Komendant Sił Zbrojnych awansował go do stopnia kapitana służby stałej ze starszeństwem od tej samej daty.

W czasie, gdy „Halny” pełnił funkcję komendanta Obwodu, w Grójeckiem prowadzono intensywne szkolenie wojskowe i sanitarne, wykonywano akcje sabotażowe i dywersyjne, ścigano i karano konfidentów i zdrajców, z instytucji niemieckich zabierano pieniądze, zreorganizowano struktury wojskowe: z plutonów utworzono 6 kompanii, 2 bataliony, które weszły w skład odtwarzanego 18 pp (?), prowadzono działalność na rzecz Komendy Głównej AK. Na terenie Obwodu pod osłoną tajnych miejscowych sił wojskowych funkcjonowały zrzutowiska lotnicze (broni, pieniędzy, ludzi) i radiostacje utrzymujące łączność z Londynem.

W związku ze zbliżającym się frontem, jesienią 1943 w Grójcu powstała placówka gestapo (Geheime Staatspolizei, tajna policja polityczna), które razem z innymi formacjami policyjnymi i wojskowymi przystąpiło do oczyszczania przyszłego przedpola walki z polskiego wojskowego i cywilnego podziemia politycznego. Rozpoczęto masowe aresztowania wśród miejscowej ludności. Kiedy w nocy 18 marca 1944 aresztowany został członek Komendy Obwodu kpt. Maciej Gabała (ps. „Marek”, „Drzewski”), „Halny”, za zgodą przełożonych, zorganizował akcję zbrojną odbicia go z więzienia gestapo. Wskutek sprawnie przeprowadzonego ataku w nocy z 26 na 27 marca został uwolniony kapitan razem z ponad 20 innymi więzionymi Polakami.

● Więcej w osobnym artykule: Akcja na Caritas.

W związku z wybuchem powstania warszawskiego (1 sierpnia 1944) oddziały Obwodu Armii Krajowej zostały zmobilizowane i skoncentrowane w lasach wsi Wiatrowiec k. Pniew, Rytomoczydła k. Warki, Rembertów, Drozdy. Dowodzenie nad nimi przejął inspektor Podokręgu Zachodniego „Hallerowo” (Obszar Warszawa), ppłk Wacław Ptaszyński „Walery”. który mianował „Halnego” swoim zastępcą oraz kwatermistrzem. Koncentracja oddziałów odwołana została 5 sierpnia. Drugą przeprowadzono na rozkaz dowódcy Armii Krajowej (Bora-Komorowskiego) z 17 sierpnia 1944 w dniach 17-19 sierpnia. Po upadku powstania warszawskiego „Halny” polecił kwatermistrzom Ośrodków; udzielanie pomocy wypędzonym warszawiakom w postaci żywności, ubrań i mieszkań. Na ten cel przeznaczono również żywność z zasobów kwatermistrzowskich.

Po wypędzeniu Niemców z terenu powiatu grójeckiego „Halny” wydał rozkaz specjalny (19 stycznia 1945), w którym wyraził podziękowanie żołnierzom Obwodu Grójec-„Głuszec” za wierną służbę i aktywny udział w walce z niemieckim okupantem, pożegnał się z nimi i rozwiązał podległe mu oddziały AK.

Wkrótce, wobec grożącego mu aresztowania, „Halny” opuścił Grójec. Od 15 maja 1945 do 28 lutego 1946 pracował w fabryce przetworów owocowo-warzywnych w Piotrkowie Trybunalskim, następnie w fabryce mydła w Namysłowie (od 1 marca do 1 września 1946). Od 1 marca 1946 organizował oddział Powszechnej Spółdzielni Spożywców „Społem” w Lubinie Legnickim, a potem objął w tym mieście stanowisko wiceprezesa Powiatowego Związku Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, później prezesa.

Od 1947 zaczął używać dwuczłonowego nazwiska: rodowego (Rusek) i okupacyjnego (Wolski). 6 kwietnia 1950 został aresztowany i niesłusznie oskarżony o sabotaż, za co skazano go na 5 lat więzienia. 13 lutego 1951 uwolniono go od zarzutu sabotażu, ale pozostał w więzieniu, ponieważ 6 września 1950 oskarżono go o to, że „będąc komendantem Obwodu kryptonim „Głuszec”, organizacji zbrojnej Armii Krajowej, występując pod pseudonimem „Halny” idąc na rękę władzy państwa niemieckiego, działał na szkodę osób prześladowanych ze względów politycznych w ten sposób, że (...) wydał [w dniach 2 VI, 6 IX, 12 XII] rozkaz podległym sobie dowódcom grup Sekcji Specjalnych Armii Krajowej zastrzelenie członków Polskiej Partii Robotniczej i Armii Ludowej”. Chodziło o przekazanie d”owódcy Kedywu (Kierownictwu Dywersji), Janowi Franciszkowi Józefowi Warnke (ps. „Wara”, „Błysk”) rozkazu „zlikwidowania” 8 osób. Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego Wydział IV Karny 10 września 1951 roku skazał go na 8 lat więzienia.

Został zwolniony z więzienia po 5 latach (26 marca 1955). Po krótkim odpoczynku, 17 grudnia 1955 podjął pracę w oddziale centrali odzieżowej we Wrocławiu, a następnie w dziale inwestycyjnym Wojewódzkiego Związku Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” (od 1 lutego 1958). Na emeryturę przeszedł 1 czerwca 1971.

Za udział w walce o niepodległość oraz osiągnięcia w pracy zawodowej w latach 1955–1971 był wielokrotnie wyróżniany i odznaczany, m.in. 1 października 1944 – Krzyżem Walecznych (za sprawne, udane odbicie więźniów gestapo w Grójcu), Medalem Wojska Polskiego (przyznanym przez Sztab Główny w Londynie 1 lipca 1948), Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Armii Krajowej nadanym przez Kapitułę Krzyża AK w Londynie (1974).

1 stycznia 1944 poślubił Helenę Marię Świderską (1915–1988), z którą miał syna Marka i córkę Annę.

Zmarł 6 września 1990 we Wrocławiu i tam został pochowany na cmentarzu parafialnym św. Rodziny.

W drugim kwartale 1992 z inicjatywy Józefa Ruszkowskiego, byłego komendanta Ośrodka IV Armii Krajowej w Warce do Sądu Wojewódzkiego w Warszawie Wydział VIII Karny złożony został wniosek o stwierdzenie nieważności wyroku byłego Sądu Wojewódzkiego z 10 września 1951 (sygn. akt IV 2 K 364/51). Sąd Wojewódzki w Warszawie po rozpatrzeniu wniosku (sygn. VIII Ko 2451/92 i UN – VIII 802/93) unieważnił zaskarżony wyrok. W uzasadnieniu podał, że „wszyscy pokrzywdzeni należeli do Armii Krajowej i prowadzili działalność niepodległościową w strukturach zbrojnych tej armii” (unieważnienie dotyczyło 5 członków AK). Wyroki pozostałych oskarżonych w procesie z 1951 r. zostały uniewinnione, gdyż „czyny [ich] związane [były] z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Rusek-Wolski Dionizy Wincenty, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt ósmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1999, s. 88-91 – na podstawie źródeł:
• Sąd Wojewódzki dla Woj. Warszawskiego w Warszawie. IV Wydział Karny. Sekcja Wykonawcza, sygn. akt IV 2 K. 364/51;
• Notatka Zdzisława Szeląga z rozmowy z Dionizym Ruskiem w dn. 7 lipca i 13 lipca 1972;
• Henryk Świderski, Śp. Dionizy Rusek-Wolski, Ostatni komendant Obwodu AK „Głuszec” - Grójec, „Słowo Powszechne” 1990, nr 190: 27 września, s. 5;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie AK Grójec - „Głuszec”, Warszawa 1993, s. wg indeksu nazwisk;
• Józef Ruszkowski, Plan „Burza” w ośrodku AK Warka Obwodu Grójec - „Głuszec”, Warka 1995. [cz. II], s. 1-6. Wyd. powielane.