Szwoleżerowie

Szwoleżerowie – potoczna nazwa oddziałów tajnej Organizacji Wojskowej skrajnie prawicowego ugrupowania Obóz Narodowo-Radykalny (ONR) - Falanga (od tytułu pisma). W Grójcu i okolicy zaczęto organizować je od 15 października 1939 r. ONR - Falanga powstał po zdelegalizowaniu ONR (10 lipca 1934) i jego rozłamie na grupę „starego” ONR, później określanego jako ONR - ABC (od tytułu pisma) oraz na „pepistów” (od nazwiska przywódcy, Bolesława Piaseckiego), twórcy ONR - Falanga.

„ONR głosiła (...) unarodowienie ustroju gospodarczego, przejęcie obcego i żydowskiego kapitału, budowę hierarchicznego „państwa narodowego”, odrzucenie zasad demokracji, negację prawa obywatelskiego polskiego dla ludności żydowskiej. Organizacja stosowała przymus fizyczny przy pomocy bojówek, napadających na żydowskie sklepy (...), zebrania robotnicze, lokale związków zawodowych”.

Wg danych zawartych w archiwum wywiadu Sztabu Głównego Narodowych Sił Zbrojnych po wybuchu II wojny światowej Organizacja Wojskowa Falanga zorganizowała dwie „grupy uderzeniowe”: Mazowsze i Podlasie. Pierwsza składała się z dwóch oddziałów, pierwszy odtwarzał 2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich. Miał on mieć charakter zmotoryzowany.

We wrześniu 1942 r. Pułk liczył 6 oficerów, 11 podoficerów i 286 szwoleżerów, z czego dwa szwadrony zlokalizowane były w okolicach Grójca. Dzieje ich są dziś trudne do odtworzenia.

Działalność na terenie powiatu grójeckiego

U progu lat dziewięćdziesiątych w jednym z domów Grójca odnaleziono archiwum III szwadronu, wcześniej oznaczonego jako V i VII. Zachowały się w nim arkusze obsad personalnych, w których oprócz imienia, nazwiska - pseudonimu odnotowywano: „stosunek do służby wojskowej”, a ściślej stopień wojskowy, rodzaj formacji (piechota, artyleria, ...), „wiek” (rok urodzenia), „funkcje” (np. goniec bojowy, obserwator, ...), „datę wstąpienia”, „wykształcenie”, „zawód cywilny”. Ponieważ do tego czasu znaczna większość żołnierzy zmarła, inni opuścili Grójeckie, dlatego niewiele pseudonimów da się rozszyfrować.

Ponadto w archiwum przechowano m.in. kilkanaście map wschodnich terenów Generalnej Guberni, dwa wnioski do dowódcy pułku o awansowanie 15 szwoleżerów z 1 czerwca 1943 r. i 14 szwoleżerów - 5 września 1943, zestawienie stanu wyposażenia szwadronu III, nie datowane zestawienie informacji dotyczących sił wojskowych i uzbrojenia znajdujących się w grójeckiej Ortskommendanturze żandarmerii, Sonderdienstcie, policji kryminalnej, lotnisku, szczegółowy plan zbiórki szwadronu celem uderzenia na nieprzyjaciela we wsi Kęcin, konspekty wykładów.

Antoni Jackowski (ur. 1904), ppor. artylerii, w latach 1937–1939 sekretarz miejscowego Prywatnego Liceum i Gimnazjum Koedukacyjnego im. Piotra Skargi Wydziału Powiatowego, od 9 września 1941 do 1 listopada 1944 poborca podatkowy Wydziału Powiatowego, we własnoręcznie napisanym życiorysie podał, że w latach 1940–1941 był członkiem konspiracyjnej organizacji „Grunwald”, dowodzonej przez Jerzego Rygiela „Żegota”, następnie przeszedł do Szwoleżerów i objął stanowisko dowódcy III szwadronu CKM. Posługiwał się wówczas ps. „Justus”, „Jota”. Z dokumentów odnalezionych w Grójcu wynika, że 1 czerwca 1943 dowódcą V szwadronu, liczącego 113 szwoleżerów był Marian Winek (ur. 1910), ps. „Marian Orlicz”, były członek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, druh Straży Pożarnej w Grójcu, zastępcą plut. Jan Bałamut (1909–1979), ps. „Janusz Sokół”, dowódca I plutonu. Po tej dacie nastąpiła reorganizacja. „Orlicz” został dowódcą III szwadronu.

Skoro 11 listopada 1943 Orlicz sporządził szczegółowy plan dojścia na miejsce zbiórki III szwadronu to niedatowany meldunek do dowódcy pułku, informujący, że od dłuższego czasu źle się czuje i prosi o odwołanie go ze stanowiska dowódcy III szwadronu i powołanie na to stanowisko jego zastępcę, wachmistrza „Sokoła”, musiał być sporządzony po tej dacie. Czy prośba została przyjęta, nie wiadomo, a jeśli tak, to kto został dowódcą - „Sokół” czy może „Justus”? Fakt, że archiwum przechowywał „Sokół” nie rozstrzyga na jego korzyść, tym bardziej, że brak w nim dokumentów z końca 1943 i z 1944 r. „Orlicz” i „Sokół” wkrótce musieli opuścić Grójec. Być może wreszcie, że szwadron „Justusa” zmienił numerację. W skład pułku wchodził też IV szwadron wachmistrza Franciszka Wiazewicza (1912–1914).

Z archiwum III szwadronu wynika, że przed 1 czerwca 1943 dowódcą II pułku Szwoleżerów był nie do końca zidentyfikowany major „Wąsowicz”, wg niektórych niezweryfikowanych przekazów dzierżawca (?) i dyrektor motorowego młyna Giser Grynberg i s-ka („Greno”), jego adiutantem (według Ludwika Michalskiego, powiatowego komendanta Szarych Szeregów) Antoni Jackowski, zastępcą zaś kpt. Sobczak. „Wąsowicz” 13 czerwca 1943 na wniosek dowódcy V szwadronu, „Mariana Orlicza”, z 1 czerwca, mianował na wyższe stopnie 13 żołnierzy. Henryk Świderski w książce Okupacja i konspiracja w Obwodzie Grójec - „Głuszec”, na podstawie nie do końca zweryfikowanych przekazów, podał, że dowódcą Pułku był dyplomowany płk kawalerii Mączyński, prawdopodobnie Czesław; który w czasie okupacji mieszkał w Grójcu. Informację taką przekazało wiele osób, m.in. Roman Klimaszewski „Ślepowron”, oficer gospodarczy Komendy Obwodu Armii Krajowej. Adiutantem Mączyńskiego miał być piekarz, plutonowy Tadeusz Kowalczyk „Borman”. Być może Mączyńskiego zastąpił „Wąsowicz”.

Żołnierze Szwoleżerów w Grójcu początkowo rekrutowali się głównie z byłych wojskowych formacji konnych lub innych formacji, z członków Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, druhów Straży Pożarnej w Grójcu a także z ludzi, którzy nigdy nie służyli w wojsku. Czy i ilu żołnierzy przed 1939 było członkami ONR, nie wiadomo.

Z dotychczasowych ustaleń wiemy tylko, że żołnierzami organizacji wojskowej Szwoleżerowie byli (oprócz wcześniej wymienionych: Antoniego Jackowskiego, Jerzego Rygiela, Jana Bałamuta, Mariana Winka, Franciszka Wiazewicza, Mączyńskiego, Sobczaka, Tadeusza Kowalczyka, „Wąsowicza”) m.in.:

• plut. Tadeusz Stępniewski („Liść”),
• Henryk Łach („Kruk”),
• Ryszard Pietras („Cygan”),
• plut. art. Henryk Kulczycki („Sosna”), od 4 listopada 1941 do 1942 członek organizacji „Grunwald”,
• Stanisław Wojdyr,
• Władysław Ucinek („Dębal”) z Woli Kukalskiej,
• Tadeusz Oszczak („Deska”),
• Mieczysław Jerzy Frączak,
• Piotr Kowalczyk („Czarny”),
• Jerzy Brandt („Podhalański”) (?),
• Tadeusz Cechrzycki,
• Walenty Fedorowicz („Wacoń”),
• Apolinary Modzelewski,
• Henryk Waliszewski,
• Mieczysław Jackowski, brat Antoniego, zlikwidowany przez Sekcję Specjalną Armii Krajowej za domniemane zamierzenie denuncjacji, Józef Szymański.

Szwadron składał się z pocztu, który tworzyli: obserwator, oceniacz odległości, gońcy plutonowi, goniec bojowy - ordynans, sekcja sanitarna (1-4 szwoleżerów), sekcja granatników będąca źródłem ognia dowódcy szwadronu. Składała się ona z dowódcy podoficera, 2-3 sekcji granatników, każda w składzie: granatnikowy, celowniczy, 2 amunicyjnych, woźnica; drużyny gospodarczej złożonej z podoficerów funkcyjnych (szef szwadronu, podoficer gospodarczy, podoficer broni), 3 kucharzy i krawca; z trzech plutonów liniowych po ok. 44 ludzi, 3 oficerów, 3 starszych podoficerów, 3 obserwatorów, 3 ordynansów-gońców bojowych, 3 woźniców, szoferów, 9 dowódców drużyn i 108 strzelców. Ogólny stan szwadronu bojowego miał wynosić 160 ludzi.

Zaprzysiężeni żołnierze w miarę zdobywania oporządzenia wojskowego otrzymywali: ostrogi, proporczyki, berety, pasy skórzane, opaski biało-czerwone. Według sprawozdania z 22 lutego 1943 r. III szwadron posiadał następujące wyposażenie:

Wyposażenie III szwadronu Szwoleżerów

	mundury	spodnie do butów	buty	pasy	beret	plecak	chlebak	menażka	ostrogi	guziki	bagnet	karabiny	pistolety	amunicja
Poczet	1	5	6	4	2	-	2	-	6	-	-	-	1 vis	27
Pluton I	1	6	5	5	3	1	1	3	5	572	-	-	1 belg. piątka	-
Pluton II	3	20	20	15	3	-	6	-	4	335	-	-	1 belg. piątka	5
Pluton III	2	14	14	10	2	-	2	-	1	-	-	-	-	-
Razem	7	45	45	34	10	1	11	3	16	911	-	-	1	32

Tabelę opatrzono uwagą: „Spodnie do butów różnego koloru. Berety zwykłe. Podoficer materiałowy posiada na składzie 30 masek p/g [przeciwgazowych] i 2 pary noszy”.

Żołnierze Szwoleżerów przechodzili szkolenie w zakresie posługiwania się bronią krótką, odbywali różnego rodzaju ćwiczenia wojskowe, prowadzili wywiad, czytali prasę. Ponadto kierownictwo Szwoleżerów na poddaszu Zakładu Fotograficznego Franciszka Wiazewicza w Grójcu zorganizowało Szkołę Podchorążych.

We wrześniu 1942 r. „Organizacja Wojskowa Falanga wysłała swoje oddziały za Bug z zadaniem opanowania tych terenów w momencie, gdy będzie to możliwe, likwidowania band dywersyjnych lub podporządkowanie ich sobie”. Wysłano wówczas 2 kompanie.

„W październiku 1942 oddział grójeckich Szwoleżerów pojechał w okolice Kosowa Lackiego, gdzie razem z kolegami z mogielnickiej Konfederacji Zbrojnej zostali włączeni do Pierwszego Uderzeniowego Batalionu Kadrowego, dowodzonego przez kpt. „Iwo”. Przed wyjazdem uczestniczyli we mszy świętej w kościele grójeckim, gdzie z rąk księdza Józefa Krupińskiego, kapelana Szwoleżerów, otrzymali medaliki”. Batalion ten został rozbity przez Niemców.

W pierwszych miesiącach 1940 roku Związek Walki Zbrojnej / Armia Krajowa Obwodu Grójec - „Gawron” (a potem „Głuszec”), zgodnie z instrukcjami rządu polskiego na emigracji, przystąpił do akcji scalania w swych szeregach organizacji zbrojnych działających na obszarze powiatu grójeckiego. Rozmowy w tej sprawie prowadzono wielokrotnie, np. w 1942 r. prowadził je w imieniu Komendy Obwodu ppor. Tadeusz Albin „Bezmian”, Szwoleżerów reprezentował Tadeusz Kowalczyk „Borman”, którego grójeckie Schupo w lutym 1944 aresztowało i wkrótce został stracony.

Wywiad Armii Krajowej Obwodu Grójec - „Głuszec” bardzo uważnie obserwował Szwoleżerów i informacje o nich przesyłał do Komendy Podokręgu. W raporcie miesięcznym za okres 15 października-30 listopada 1943 informowano: „Szwoleżerowie rekrutują się przeważnie z byłych wojskowych formacji konnych. Dotychczas nie unormowali swych stosunków z PZP (kryptonim Armii Krajowej). Ostatnio Szwoleżerowie przez swych członków w wydziale młyńskim Starostwa rozpoczęli zbiórkę na utworzenie oddziału konnego na terenie powiatu. Sumy ściągają z młynarzy, proporcjonalnie do ich dochodów, stosując przy tym metody cichego szantażu. Każdy nagabnięty boi się odmówić z tytułu ich możliwości i prawa ingerencji. Zbiórka jest w toku i daje niesłychanie wysokie rezultaty. Stosunek władz powiatowych do nich krytyczny, ale na razie bez konkretnego stanowiska”.

Żołnierze 2 pułku Szwoleżerów na ogół byli mało zdyscyplinowani, hałaśliwi, nie do końca przestrzegali zasad konspiracji. W lutym 1944 r. doprowadziło to do licznych aresztowań i w konsekwencji do rozbicia organizacji. Część Szwoleżerów musiała się ukrywać (m.in. Marian Winek, Jan Bałamut). Spośród aresztowanych zamordowani zostali druhowie Straży Pożarnej w Grójcu: Piotr Kowalczyk (na Pawiaku), Jan Dutkiewicz, Zdzisław Głowacki, Mieczysław Stankiewicz. Henryk Świderski na podstawie zachowanych źródeł archiwalnych ustalił, że Komenda Obwodu Armii Krajowej do opanowania lotniska Słomczyn przewidywała użycie 3 szwadronów 2 pułku Szwoleżerów, dwa zaś [spoza pułku] miały znaleźć się w odwodzie Komendy Obwodu AK. Zdaje się stąd wynikać, że przewidywano, że do czasu Akcji „Burza” dojdzie do scalenia Szwoleżerów z Armią Krajową, lub że wezmą udział w niej, jako samodzielne oddziały. W czasie koncentracji oddziałów AK Obwodu Grójec - „Głuszec”, ogłoszonej w związku z wybuchem powstania warszawskiego, kwatermistrz Szwoleżerów, por. „Grzmot”, znajdujący się w rejonie koncentracji kompanii „Lisa” (Stefana Mieczysława Piątka), prosił za pośrednictwem dowódcy III batalionu, kpt. „Żmijewskiego” (Józef Szczupak), o skontaktowanie go z kpt. „Halnym” (Dionizym Wincentym Rusek-Wolskim), komendantem AK Obwodu Grójec - „Głuszec”. Czy doszło do niego, jaka była treść rozmowy, czego dotyczyła, nie wiadomo. Brak też danych o udziale Szwoleżerów w Akcji „Burza” i scaleniu się z Armią Krajową.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Szwoleżerowie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziewiąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2000, s. 115-121 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Akt Nowych w Warszawie – zespół Archiwum Zakładu Historii Partii: Narodowe Siły Zbrojne. Dowództwo Oddziału II 1942-1944, sygn. 207/20, s. 19;
• Kserokopie dokumentów Archiwum III szwadronu Szwoleżerów w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
• Cezary Leżeński, Zostały tylko ślady podków ..., Warszawa 1978, s. 70, 176;
• Henryk Świderski, Okupacja i konspiracja w Obwodzie Grójec – „Głuszec” w latach 1939-1945, Warszawa 1989, s. 84-85, 223;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec - „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 85;
• Witold Sienkiewicz, Mały słownik historii Polski, Warszawa 1991, s. 116 (hasło „Obóz Narodowo-Radykalny”);
• Wierni żołnierze wodza. Szymon Rudnicki w rozmowie z Janem Tomaszem Lipskim, „Gazeta Wyborcza” 1998, nr z 5-6 grudnia, s. 26, 28.