Polska Macierz Szkolna

Polska Macierz Szkolna – organizacja społeczno-oświatowa, założona 5 maja 1905 w Warszawie przez inteligencję związaną z Ligą Narodową. Idea jej powołania powstała wiosną 1905 roku wśród inteligencji związanej z Kołem Wychowawców i Związkiem Unarodowienia Szkoły.

Na zebraniu w dniu 28 kwietnia 1905 postanowiono zorganizować Związek Popierania Prywatnego Szkolnictwa. Komisja, która opracowywała program Związku w dniu 5 maja 1905 przyjęła nazwę Towarzystwo Polskiej Macierzy Szkolnej. Jego działalność zalegalizowano w czerwcu 1906. Pierwszym prezesem Polskiej Macierzy Szkolnej był Antoni Osuchowski (1849–1928), działacz narodowy na Śląsku, Warmii i Mazurach, prezesem zaś Rady Nadzorczej znany pisarz, Henryk Sienkiewicz. Polska Macierz Szkolna zakładała, utrzymywała i popierała ochronki, szkoły powszechne, średnie, zawodowe, czytelnie, biblioteki, domy ludowe, organizowała odczyty, wykłady, obchody rocznic narodowych, kursy wychowania obywatelskiego, kursy dla analfabetów, kolportowała czasopisma. Władze rosyjskie utrudniały jej działalność prowadzoną nie tylko w języku polskim, ale co niemniej ważne i w duchu narodowym. Pracę zainicjowała pod hasłem „Przez oświatę do wolności”. Działała do 1939, z przerwą w latach 1907–1916, głównie w środowisku małomiasteczkowym, wiejskim, robotniczym.

Mimo, iż Polska Macierz Szkolna oficjalnie deklarowała apolityczność, to jednak przez cały czas istnienia pozostawała pod ideowym wpływem Narodowej Demokracji; kołami kierowali głównie księża i ziemianie. Celem działalności Polskiej Macierzy Szkolnej było szerzenie i popieranie oświaty w duchu chrześcijańskim i narodowym.

Działalność Polskiej Macierzy Szkolnej w Grójeckiem

Dzieje Polskiej Macierzy Szkolnej w Grójeckiem nie są dotąd opracowane. Podobnie jak w całym kraju do organizacji przyjmowana była głównie inteligencja o poglądach narodowo-katolickich; brak w niej było inteligencji liberalnej, „ludowej”, lewicującej, pozostającej poza polityką.

Pierwsze koło w Grójeckiem powstało 2 września 1906 w Grójcu; nosiło imię grójczanina, ks. Piotra Skargi i działało do 14 stycznia 1908, kiedy to uległo przymusowemu rozwiązaniu w wyniku realizacji postanowienia warszawskiego generał-gubernatora z 14 grudnia 1907.

W czasie krótkiego funkcjonowania koło założyło czytelnię, bibliotekę, szkołę elementarną w Grójcu i Grudzkowoli (1907), przyjęło propozycję członka zarządu Stanisława Czekanowskiego, aby przejąć jego ochronkę w Kośminie, którą fundator zobowiązał się, własnym nakładem, przekształcić w szkołę ludową. W związku z zaprzestaniem działalności zarząd koła postanowił lokal czytelni i biblioteki, z całym inwentarzem, przekazać Grójeckiemu Towarzystwu Rolniczemu.

O drugim kole Polskiej Macierzy Szkolnej w Grójeckiem, działającym w latach 1906–1907 w Warce, wiemy na razie tylko tyle, że w 1906 założyło bibliotekę składającą się ze stu kilkudziesięciu książek beletrystycznych i o tematyce gospodarczej.

Działalność Polskiej Macierzy Szkolnej przerwana w 1908 roku, wznowiona została w 1916. Prezesem Zarządu Okręgu Warszawskiego został ks. Michał Woroniecki, a preceptorką ks. Maria Zdzisławowa Lubomirska, żona właściciela Małej Wsi. Wówczas to lokalna inteligencja i proboszczowie zaczęli organizować koła Polskiej Macierzy Szkolnej. Powstały one np. we wsi Gościeńczyce (1917), Jazgarzewie (1917), Tarczynie (odnotowane w prasie w 1919) i Grójcu.

Polska Macierz Szkolna przywiązywała dużą wagę do upowszechnienia czytelnictwa. We wrześniu 1906 r. koło w Grójcu przystąpiło do organizowania czytelni i biblioteki. Początek dały im dary.

Helena Gabrielowa przekazała na ten cel 20 książek, w tym: Rok czytania Jadwigi Chrzeszczewskiej, Pielgrzym z Dobromilu Izabeli Czartoryskiej, Historia literatury Mariana Dubieckiego, Rolnik wzorowy Sznajdra (?), Krótki wykład historii kościoła katolickiego ks. Niewiarowskiego, Św. Zytta. Opowiadanie dla osób w służbie zostających, Św. Feliks, Św. Józef ojca Prokopa [Jan Leszczyński], Złoty ołtarzyk, Piękności kościoła katolickiego, Chwalenie Boga Jadwigi Lejowej.

Polityk, mąż stanu, członek Rady Regencyjnej (1917–1918), książę Zdzisław Lubomirski (1865–1941), z Małej Wsi przekazał 16 książek, w tym: Pan Wołodyjowski Henryka Sienkiewicza, Dwa bieguny Elizy Orzeszkowej, Od jutra Mariana Gawalewicza, Obrazki dramatyczne ludowe Władysława Ludwika Anczyca;

Maria Lubomirska przekazała 18 tomów, w tym: Synowie Marcina Klemensa Junoszy, O wychowaniu macierzystem Zofii Kowerskiej, Książę Józef Poniatowski Franciszka Paszkowskiego, Chłopi Władysława Stanisława Reymonta, oprawne roczniki czasopism „Biblioteka Warszawska” (1902), „Kraj” (1898, 1901, 1902).

Kwieciński oddał 25 tomów, w tym: Pamiętniki Fryderyka Skarbka, Przeklęte pieniądze Michała Bałuckiego, Zmartwychwstanie Lwa Tołstoja, Jak u nas chowano dzieci Gustawa Dolińskiego, Beniowski Juliusza Słowackiego, Barani kożuszek Józefa Ignacego Kraszewskiego, Przygody Hucka Marka Twaina, Dworek przy cmentarzu, Panowie bracia, Pan sędzia K. Junoszy, Kształcenie młodzieży Romana Plankiewicza.

Pan [?] Czepko przekazał 16 tomów: Rolnictwo i hodowla zwierząt u starożytnych Rzymian (6 egzemplarzy), Nowy system rolnictwa Jana Owsiańskiego (3 egzemplarze), Teoria i praktyka konserwowania paszy Smolińskiego (3 egzemplarze), Przemysł rolny Józefa Łubieńskiego.

20 września 1906 zarząd koła zobowiązał członka zarządu Stanisława Czekanowskiego (1867–1963), właściciela majątku Kośmin (w 1945 – 181,50 ha), zasłużonego dla Grójeckiego i kraju działacza społecznego i gospodarczego oraz dra Wincentego Mazurkiewicza do sporządzenia katalogu czyli tytułowego planu zakupu książek zalecanych przez Towarzystwo Szkoły Ludowej, na co na kolejnym zebraniu (25 października 1906) przeznaczono dużą sumę – 100 rubli. Postanowiono też zakupić na licytacji sprzęt po byłym Klubie oraz w jego lokalu, wynajętym od Grójeckiej Rady Dobroczynności, urządzić czytelnię i bibliotekę. Do czasu likwidacji Polskiej Macierzy Szkolnej księgozbiorem opiekowała się sekcja biblioteczna kola.

W styczniu 1907 zaprenumerowano 18 tytułów czasopism, takich jak np. „Biblioteka Dzieł Wyborowych”, „Biesiada Literacka”, „Gazeta Polska”, „Gazeta Świąteczna”, „Goniec”, „Kurier Polski”, „Ludzkość”, „Myśl Polska”, „Naokoło świata”, „Nowa Biblioteka Samokształceniowa”, „Przegląd Społeczny”, „Przełom”, „Siewba”, „Społem”, „Szkoła Polska”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Zdrowie”, „Ziarno”. 30 marca 1907 postanowiono zrezygnować z prenumeraty „Gońca”, „Naokoło Świata”, „Myśli Polskiej”, „Przeglądu społecznego” oraz zaprenumerować „Gospodarza”, „Strzechę rodzinną” i „Siewbę”.

W 1920, a więc wkrótce po wznowieniu działalności Polskiej Macierzy Szkolnej, księgozbiór biblioteki w Grójcu wynosił 2882 tomy; w 1934 koło miało 3 stałe biblioteki i jedną ruchomą z 2008 tomami i 139 czytelnikami; w 1936 – jedną stałą z 2531 tomami i 168 czytelnikami; w 1937 jedną stałą i jedną ruchomą z 2752 tomami i 220 czytelnikami; w 1938 odpowiednio – 2800 i 220, w 1939 – 3000 i 218.

Bibliotekę w różnych latach prowadziły m.in.: H. Machowska (1927–?), Jadwiga Iwanicka (1934–1939), Cecylia Łukowska (1934–1939).

Grójeckie koło Polskiej Macierzy Szkolnej odegrało znaczącą rolę w rozwoju organizacji na terenie powiatu. Prowadziło ono czteroklasową Żeńską Szkołę Powiatową w Grójcu (1919/1920), a w latach 1927–1930 Publiczną Szkołę Powszechną (dziś Podstawową) im. Wojciecha i Anieli Małżonków Górskich. 9 czerwca 1927 z inicjatywy skarbnika Bolesława Łukowskiego (1872–1945), głównego księgowego, potem dyrektora Syndykatu Rolniczego, przeznaczono 1000 zł na zorganizowanie czytelń w Błędowie, Goszczynie, Górze Kalwarii, Mogielnicy. Do urządzenia jej w Błędowie, w wyniku kompromisu (były różnice zdań), zaproszono Eleonorę (?) Stankiewiczową, żonę Witolda, właściciela błędowskiego majątku, w Goszczynie Sikorskiego (prawdopodobnie Zenona, sekretarza gminy), Józefa Orzechowskiego (1885–1970), byłego posła na sejm (1919) z listy Związku Ludowo-Narodowego i bliżej nieznaną dziś Węclównę; w Mogielnicy ks. proboszcza Wacława Wolskiego (1886–1955), lekarza Antoniego Orlewicza, Lucjana Zdybiewskiego, kierownika szkoły. Publikowane przez Zarząd Główny Polskiej Macierzy Szkolnej sprawozdania roczne wskazują, że w ówczesnym powiecie grójeckim powołano koła w Błędowie, Górze Kalwarii, Mogielnicy, Warce. Pozostawały one pod opieką koła grójeckiego („koła opiekuńcze”). Oprócz Grójca, stałą bibliotekę posiadała tylko Warka. Przez pewien czas opiekował się nią Władysław Janus (1896–1977), nauczyciel, prezes Oddziału Powiatowego Związku Nauczycielstwa Polskiego (1932–1939), współredaktor miesięcznika społeczno-oświatowego i gospodarczego „Echo Grójeckie”. W 1930 biblioteka w Warce posiadała 127 woluminów; 15 czytelników i bliżej nieznaną liczbę wypożyczeń, w latach następnych odpowiednio: w 1936 – 127, 5, 115, w 1937 – 472, 17, 215.

Książki z bibliotek Polskiej Macierzy Szkolnej docierały głównie do mieszkańców miast, rzadziej wsi. W obu środowiskach korzystać z nich mogli tylko umiejący czytać. Przed 1 września 1939 r. 23% ludności powiatu (23 636 osób) w wieku ponad 10 lat było analfabetami. Grójeckie Koło Polskiej Macierzy Szkolnej sporadycznie podejmowało próby dotarcia do mieszkańców wsi. Tak np. w roku 1927 puściło w obieg 8 kompletów książek z biblioteki ruchomej, które skierowano do ówczesnych gmin: Czersk, Drwalew, Jazgarzew, Kąty, Konary, Konie, Lipie, Nowa Wieś. Jaki był profil tematyczny wysłanych książek nie wiadomo. Prawdopodobnie były to opowiastki ludowe i książeczki o tematyce religijnej i gospodarczej.

Sporo uwagi poświęcono organizacji różnego rodzaju kursów, np.: kursu uzupełniającego dla młodzieży żeńskiej (1927), nauczania czytania i pisania (z nauką religii) dla dorosłych (1929 – 40 osób). Organizowano też uroczystości państwowe, obchody rocznic narodowych (np. poety Juliusza Słowackiego, 1927). Na program pierwszych składały się: nabożeństwo, pochód ze sztandarami i orkiestrą do parku Kościuszki, okolicznościowe przemówienia, zabawa ludowa w ogrodzie, przedstawienia teatru amatorskiego w Domu Ludowym.

Grójeckie Koło Polskiej Macierzy Szkolnej organizowało też otwarte wykłady, głównie na aktualne tematy społeczno-polityczne, oświatowe, kulturalne. Wykładowcami byli zwykle pracownicy nauki, działacze Polskiej Macierzy Szkolnej z Warszawy. Tak np. w 1926 zorganizowano 6 wykładów (uczestniczyło 740 osób), w 1927 – 6 (518), w 1928 – 17 (1028), w 1929 – 9 (180), w 1937 – 1 (40).

Koło grójeckie opiekowało się szkołą w Kletowszczyźnie, powiat Nieśwież. Tak np. w 1937 wysłano do niej 40 książek oraz przybory szkolne, w 1938 urządzono gwiazdkę dla dzieci tej szkoły.

Najwięcej członków skupiało koło w Grójcu. Liczba ich wahała się od 100 (1907 r.) do 180 (1929 r.), a w latach trzydziestych ustabilizowała się na poziomie od 30 (1934 r.) do 47 (1937 r.). Koła w Błędowie i Górze Kalwarii w latach 1934–1937 miały po 31 członków, Warka zaś w tym samym czasie 34-35.

Różnorodna działalność koła grójeckiego prowadzona była w oparciu o fundusze pochodzące ze składek indywidualnych członków rzeczywistych i wspierających, z wpłat członków zbiorowych, darowizn, dochodów z balów, przedstawień Grójeckiego Koła Dramatyczno-Śpiewaczego, z opłat za naukę na różnego rodzaju kursach, np. dla analfabetów, z opłat za korzystanie z bibliotek, od 1925 częściowo ze zbiórek na Dar Narodowy 3 Maja, ze zbiórki przeprowadzonej w „Dzień Oświaty Pozaszkolnej”.

Na temat członków zbiorowych wiemy niewiele. 30 września 1906 Zarząd zobowiązał lek. med. Wincentego Mazurkiewicza, żeby na zebraniu Rady Nadzorczej Grójeckiego Towarzystwa Zaliczkowo-Wkładowego (Bank Spółdzielczy w Grójcu) zaproponował „wstąpienie Towarzystwa na listę członków”, Stanisława Czekanowskiego do pozyskania Towarzystwa Akcyjnego Cukrowni „Czersk”. Zachowane protokoły Grójeckiego Towarzystwa potwierdzają przeznaczenie poważnej kwoty na wyposażenie biblioteki. 29 marca 1925 Zarząd Koła w Grójcu postanowił zwrócić się o zasiłek do Syndykatu Rolniczego w Grójcu. Jest wielce prawdopodobne, że otrzymano dotację. W 1927 Magistrat Grójca na uzupełnienie biblioteki przeznaczył 250 zł.

Wielkość posiadanych środków w poszczególnych kołach była różna, a więc różne możliwości działania:

Koło	1934	1935	1937	1938
Góra Kalwaria	89,60	54,08	153,31	7383,00
Grójec	2041,13	1852,77	3647,68	3044,85
Mogielnica	-	122,20	105,32	188,10
Warka	-	128,18	153,31	125,40

Inicjatorami i realizatorami przedstawionych działań były zarządy kół. W kole grójeckim w różnych latach pracowało społecznie ponad 50 osób, a w tym:

• Stanisław Ajewski (1873–1951), adwokat, członek, potem sekretarz zarządu;
• ks. Aleksander Bujalski (1887–1965), proboszcz i dziekan, w Polskiej Macierzy Szkolnej trzykrotnie przewodniczący koła;
• Franciszek Cichecki, gorliwy endek (członek Narodowej Demokracji), przez kilka tygodni członek zarządu (1924/1925). Na skutek różnicy poglądów ze skarbnikiem Leonardem Rzepeckim (1881–1930), współzałożycielem i I Powiatowym Komendantem (prezesem) Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, zrezygnował z funkcji wraz z adwersarzem;
• Jan Garwoliński (1861–1946) ks. proboszcz i dziekan, członek zarządu, potem zastępca przewodniczącego;
• Zbigniew Tadeusz Hanke (1905–1945), od 1936 sędzia Sądu Grodzkiego w Grójcu i wiceprezes koła;
• Jadwiga lwanicka, członek zarządu Koła Powiatowego Stowarzyszenia Chrześcijańsko-Narodowego Szkół Powszechnych oraz członek zarządu Polskiej Macierzy Szkolnej i bibliotekarka;
• Władysław Feliks Kamiński (1844–1935), rejent, członek zarządu (1907–1908);
• Wacław Skarbimir Laskowski (1892–1940), nauczyciel gimnazjum, autor pierwszego szkicu o Grójcu, przewodniczący koła (1920);
• Bolesław Łukowski, członek Stronnictwa Narodowego, skarbnik koła (od 1927) i wiceprzewodniczący (od 1934);
• Wincenty Malicki (1893–1944), kierownik Publicznej Szkoły Powszechnej (dziś Podstawowej) nr 1, członek zarządu;
• Zygmunt Myszkiewicz (1899–1944), kierownik Publicznej Szkoły Powszechnej nr 2 (dla dzieci żydowskich), od 1934 skarbnik koła;
• Leokadia Perzówna (Granatowa) (ur. 1906), nauczycielka, skarbnik;
• Mieczysław Stefan Piątek (1900–1967), inż. rolnik, instruktor, kierownik Okręgowego Towarzystwa Ogrodniczego i Kółek Rolniczych, członek zarządu;
• Józef Szczepański, dyrektor gimnazjum, członek zarządu koła; Tomasz Wieczorek, ks, zastępca przewodniczącego Koła;
• Ryszard Zrobek (1892–1944), nauczyciel, w Polskiej Macierzy Szkolnej skarbnik, sekretarz, sekcji odczytowej.

Wybuch wojny polsko-niemieckiej przerwał działalność Polskiej Macierzy Szkolnej w Grójeckiem. Podczas okupacji niemieckiej 1939–1945 znaczna część członków wzięła udział w tajnym nauczaniu zarówno w zakresie szkoły powszechnej jak i średniej oraz konspiracji zbrojnej, głównie w szeregach Związku Walki Zbrojnej/Armii Krajowej (ZWZ/AK).

W tajnym nauczaniu wzięli udział m.in.: Wincenty Malicki, Władysław Janus, Ryszard Zrobek.

W konspiracji zbrojnej w szeregach ZWZ/AK np.: Bolesław Łukowski, zastępca Powiatowego Delegata Rządu RP na Kraj; Wincenty Malicki, Władysław Janus, szef Biura Informacji i Propagandy w Ośrodku IV AK (Warka); Ryszard Zrobek, początkowo w Narodowej Organizacji Wojskowej, drużynowy Szarych Szeregów w Pamiątce; Zbigniew Tadeusz Hanke, członek Powiatowej Delegatury Rządu RP na Kraj, przewodniczący Sądu Karnego Specjalnego przy Komendzie Obwodu Grójec - „Głuszec”; Eugenia Gaweł (Albinowa), łączniczka Komendy Obwodu Armii Krajowej Grójec - „Głuszec” z Podokręgiem „Hallerowa”; Zygmunt Myszkiewicz, inspektor Wojskowej Służby Ochrony Powstania; Mieczysław Stefan Piątek, komendant Ośrodka VII ZWZ/AK (Mogielnica); Leokadia Perzówna-Granatowa, powiatowa komendantka Żeńskich Szarych Szeregów.

W związku z konspiracyjną działalnością Niemcy rozstrzelali m.in. Zbigniewa Myszkiewicza (Warszawa - Pawiak, 1944), Ryszarda Zrobka (aresztowany 14 marca 1944, ukrywał się u niego jeden z członków organizacji „Szwoleżerowie”).

Bibliografia

• Wanda Szeląg, Polska Macierz Szkolna, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt siódmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, 1998, s. 78-84 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Archidiecezji Warszawskiej: „Księga protokołów Koła Polskiej Macierzy Szkolnej w Grójcu 1906–1939”, sygn. 1548 VI. 5. t. 76;
• Sprawozdania z działalności koła zamieszczone na łamach czasopisma „Polska Macierz Szkolna” (wybór): 1917, nr z 16 września, s. 19-20; 1918, nr 1, s. 31-32; 1919, nr 11-12, s. 28-29; 1920, nr 3-5, s. 18-19; 1924, nr 2-3, s. 30; 1927, nr 1, s. 8-9; 1930, nr 1, s. 19; 1931, nr 2, s. 6; 1938, nr 2, s. 13; 1939, nr 1, s. 30;
• Wacław Skarbimir Laskowski, Grójec. W 500-letnią rocznicę wyniesienia do godności miasta, Grójec 1919, s. 13;
• Marceli Ciemniewski, Dzieje miasta Warki, Gostynin 1925, s. 190;
• Dzieło samopomocy narodowej. Polska Macierz Szkolna. 1905–1935. Zebrał Józef Stemler z przedmową Władysława Sottana, Warszawa 1935, s. 226-227;
• Bolesław Monkiewicz i Wacław Pawlak, Sto lat Banku Spółdzielczego im. Stefczyka w Grójcu 1873–1973, Grójec 1974, s. 20.