Bank Spółdzielczy w Grójcu

Bank Spółdzielczy w Grójcu – bank spółdzielczy z siedzibą w Grójcu działający od roku 1872.

Historia

Założenie banku

Początek działalności banku dało Towarzystwo Zaliczkowo-Wkładowe Grójeckie, powołane do życia w 1872 z inicjatywy księcia Jana Tadeusza Lubomirskiego, właściciela rozległych dóbr Mała Wieś k. Grójca. Członkiem Towarzystwa mógł zostać każdy mieszkaniec powiatu grójeckiego, w tym i Żydzi, o ile Rada Nadzorcza, większością głosów, w tajnym głosowaniu, wyraziła na to zgodę. Wpisowe wynosiło 1 rubel, udział członkowski zaś 50 rubli; można go było wpłacić w całości lub ratami po 50 kopiejek. Wysokość udziału mogła być podwyższona przez Walne Zgromadzenie członków. W skład Zarządu wchodziły 3 osoby wybrane przez zebranie ogólne na trzy lata. Członkowie jego wybierali spośród siebie dyrektora.

W 1873 Towarzystwo liczyło 163 członków, kapitał obrotowy wynosił 6403 rubli; w 1897 miało 313 członków, w tym 77 ziemian, 35 chłopów, 40 przemysłowców, 51 rzemieślników, 53 sklepikarzy, 30 urzędników i 27 mieszczan. Suma udziałów wzrosła wówczas do 24 340 rubli. Stopa procentowa od wkładów wahała się od 4% do 5%. W kilka lat od rozpoczęcia działalności udziały członkowskie podniesiono z 50 do 100 rubli, a w 1893 – do 200 rubli. Najczęściej z pożyczek korzystali kupcy, z najwyższych – ziemianie. Oprocentowanie ich w pierwszych latach istnienia instytucji wynosiło 12%, w 1880 – 10%, od 1882 – około 8%. Członkowie Towarzystwa mogli pobierać kredyty w wielkości nieprzekraczającej sześciokrotnej sumy udziału. Udzielano ich za poręczeniem dwóch członków lub osób postronnych. Oprócz funduszu głównego Towarzystwo miało jeszcze dwa: tzw. „zapasowy”, powstały z kar ściąganych za opóźnienia w spłatach pożyczek, wpisowego i wpływów przypadkowych, oraz „rezerwowy”, który powstawał z niepodzielonej części zysków. W 1873 roku fundusz zapasowy wynosił 171 rubli, po dziesięciu latach – 2736 rubli, po 25 latach – 10001 rubli. Fundusz rezerwowy w 1873 r. – 419 rubli, w 1897 – 728 rubli.

26 lutego 1891 Zebranie Ogólne Towarzystwa znowelizowało statut, który w nowej wersji poszerzał i usprawniał działalność Towarzystwa. W obawie przed odrzuceniem nie przekazano go władzom rosyjskim do zatwierdzenia. Z czasem pracę instytucji oparto na statucie dla Banków Towarzystw Spółdzielczych, ogłoszonym 22 grudnia 1905. W 1908 Zarząd Towarzystwa nawiązał współpracę z działaczami Komisji Współdzielczej (sic) oraz z ruchem kooperatystów, czego wyrazem było m.in. przyjęcie w 1912 do Towarzystwa grójeckiej kooperatywy „Ziemianka” (sklep bławatny) i Towarzystwa Spółdzielczego „Skóra” (przybory szewskie).

Wybuch I wojny światowej spowodował zastój w pracy Towarzystwa. 8 lipca 1915 Rada upoważniła Zarząd do czasowego zawieszenia działalności; wznowiono ją kilka tygodni później (we wrześniu 1915).

Dwudziestolecie międzywojenne

W 1917 Towarzystwo nawiązało kontakt z Kółkami Rolniczymi im. Stanisława Staszica, w lipcu 1922 zmieniło nazwę na Bank Spółdzielczy. Liczył on wówczas 545 członków. Po krótkim okresie stagnacji w działalności Banku (1923–1924) przyszedł czas wzmożonej jego aktywności. W związku z tym Zarząd Banku w 1928 nabył dwa domy: jeden od H. Ch. Kirszenbauma przy ul. Warszawskiej 1 (dziś Armii Krajowej), drugi od Izraela Gromana przy ul. Bóżniczej (dziś Krótka). W tym samym roku na zakup drzewek owocowych zaciągnięto pożyczkę w Państwowym Banku Rolnym, a w 1930 nabyto akcje Banku Związku Spółek Zarobkowych. Bank Spółdzielczy liczył wówczas 781 członków.

Lata trzydzieste to okres ogólnego kryzysu gospodarczego. Poszukując kredytów Bank nawiązał współpracę z Bankiem Akceptacyjnym w Warszawie, która przyniosła wkrótce dobre rezultaty. W 1936 wskutek popełnionych błędów zaufanie do instytucji spadło, członkowie gremialnie wycofywali wkłady, kapitał obrotowy kurczył się. Trwało to stosunkowo krótko, klienci wrócili do Banku, nastąpił wzrost operacji finansowych. Dwa poprzednio kupione budynki nie bardzo nadawały się do prowadzenia działalności finansowej. Zaszła potrzeba wynajęcia dodatkowych lokali. Zamierzona budowa specjalnego budynku nie została zrealizowana z powodu wybuchu II wojny światowej.

Działalność banku w czasie II wojny światowej (1939–1945)

W czasie okupacji początkowo działalność Banku osłabła, zmniejszyła się liczba członków, jednak z upływem lat stopniowo ożywiała się, choć nie przynosiła większych zysków, odnotowano nawet małe straty (1940 rok). W okupowanej Polsce, w 1940 roku odbyły się tylko 3 zebrania Zarządu, pierwsze – 13 kwietnia 1940, w 1941 – 12, w 1942 i 1943 już po 13, a w 1944 – 8. W latach okupacji lokal Banku przy ul. Pocztowej 1 (do 1 marca 1944), a potem przy ul. Warszawskiej 30 był miejscem kontaktu członków konspiracyjnego Stronnictwa Ludowego „Roch” (Ruch Oporu Chłopów), Batalionów Chłopskich, miejscem kolportażu tajnej prasy. Tu też powstała myśl wydawania czasopisma „Kłosy”. W konspiracyjnych strukturach politycznych i wojskowych Stronnictwa Ludowego „Roch” i Batalionów Chłopskich pracował m.in. Stanisław Mirecki z Grójca, kierownik Banku Spółdzielczego, a po połączeniu Banku z Kasą Spółdzielczą im. Stefczyka (1 marca 1944) wśród jego członków znaleźli się inni działacze Stronnictwa Ludowego „Roch”: Stefan Szewczyk („Mateusz”) z Wilczogóry, Antoni Dębski (Antoni Lasocki), Franciszek Katana („Jaskółka”) z Grudzkowoli, Stefan Pachocki („Lewy”) z Belska Dużego. Z Armią Krajową związany był m.in. Antoni Wojdak, burmistrz Grójca i prezes Zarządu Banku Spółdzielczego.

Czasy Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (1945–1990)

Po zakończeniu działań wojennych i okupacji Bank podjął działalność już 25 stycznia 1945. 1 stycznia liczył 915 członków (w tym 86% rolników) i zatrudniał 4 osoby (kierownika, kasjerkę, woźną i dozorczynię). Mieścił się wówczas w dwóch budynkach: przy ul. Warszawskiej 1 i Krótkiej 2. Działalność jego skierowana była głównie na odbudowę gospodarstw i zagospodarowanie nowych.

31 marca 1946 odbyło się zebranie delegatów, na którym Zarządy Banku Spółdzielczego i byłej Kasy Spółdzielczej im. Stefczyka złożyły sprawozdanie z działalności za lata 1942–1945. Wtedy też uchwalono nowy statut.

W pierwszych powojennych latach Bank borykał się z wieloma finansowymi kłopotami. Rolnictwo, wyniszczone wojną, obarczone kontyngentami, potrzebowało pomocy, tymczasem kredyty refinansowe były ograniczone, a środki własne – niewielkie.

2 lipca 1950 zwołano zebranie przedstawicieli Banku Spółdzielczego w Grójcu i Kasy im. Stefczyka w Boglewicach, na które przybyło 31 przedstawicieli. Powołano wówczas Gminną Kasę Spółdzielczą w Grójcu. Wprowadzenie w 1951 roku, oprócz obowiązkowych dostaw mięsa i ziemiopłodów, systemu kontraktowego skupu produktów rolnych spowodowało wzrost zapotrzebowania na „kredyty kontraktacyjne”.

Od 1952 Gminne Kasy Spółdzielcze nie mogły gromadzić oszczędności ludności na własnych rachunkach, ich rolę zredukowano do placówek wykonawczych PKO. Nadzór nad działalnością Gminnych Kas Spółdzielczych przejął Bank Rolny, a potem Narodowy Bank Polski. Pozbawienie możliwości gromadzenia oszczędności zmuszało Gminne Kasy do oparcia działalności na kredycie finansowym. Ożywienie działalności kredytowej zaczęło się od 1954 i trwało do 1965. W 1956 GKS zmienił nazwę na Kasa Spółdzielcza, a w 1961 – na Kasa Spółdzielcza im. Stefczyka.

Szybki rozwój działalności Kasy zmusił jej Zarząd do budowy własnej siedziby. Decyzję taką podjęto 10 maja 1958, a w 1960 uzyskano lokalizację i zatwierdzono projekt budynku o powierzchni użytkowej 165 m². Prace rozpoczęto w maju 1965, a ukończono w grudniu 1967. Do nowej siedziby, przy ul. Jatkowej 3, Kasa wprowadziła się 10 grudnia 1967. Było to możliwe dzięki ogromnemu wkładowi pracy Mieczysława Jaroszyńskiego z Grójca, prezesa Zarządu, i Zbigniewa Katany z Grójca – kierownika Kasy. Siedziba wybudowana została w całości ze środków własnych.

Członkami Gminnej Kasy Spółdzielczej byli mieszkańcy odległych miejscowości. więc aby im umożliwić kontakt z instytucją, powołano stałe i sezonowe Punkty Kasowe, czynne w czasie nasilonego skupu płodów rolnych. Tylko w 1952 uruchomiono je w sześciu miejscowościach: Promna, Konie, Jasieniec, Grójec, Belsk Duży i Kępina. W kolejnych latach zorganizowano następne: w Przęsławicach (1956), w Woli Worowskiej (1968), Małej Wsi (1972), Pniewach (nie udało się ustalić). W 1957 w Grójcu Kasa Spółdzielcza miała 4 stałe Punkty Kasowe: w Belsku, Jasieńcu, Przęsławicach i Kobylinie. W Iatach 1957–1968 trzy pierwsze przekształcone zostały w Filie. W 1971 Kasa Spółdzielcza przyjęła nazwę Bank Spółdzielczy im. Stefczyka. W dwa lata później Filie Banku Spółdzielczego w Belsku, Jasieńcu i Pniewach otrzymały status Oddziałów o dość dużej samodzielności. W 1973 dwa z nich usamodzielniły się i w ten sposób powstały Bank Spółdzielczy w Jasieńcu i Bank Spółdzielczy w Belsku Dużym.

W latach osiemdziesiątych rozpoczął się powolny powrót do samodzielnych form zarządzania. W 1989 Bank Gospodarki Żywnościowej pozbawiony został roli centralnego związku spółdzielczości. Pozbycie się opieki początkowo przysparzało nieco kłopotów, które jednak względnie szybko przezwyciężono. Zmiany, które dokonywały się w kraju od połowy 1989 roku, spowodowały uporządkowanie stosunków kredytowych w systemie banków spółdzielczych. Nastąpiło przybliżenie interesów członków z interesami Banku Spółdzielczego.

Działalność banku od 1990

Początek lat dziewięćdziesiątych to czas zmian w sposobie i metodach pracy. W 1991 roku wybudowano siedzibę dla Oddziału w Przęsławicach (gmina Pniewy). Stało się to możliwe dzięki zabiegom Społecznego Komitetu Budowy Oddziału Banku, któremu przewodniczył mgr inż. Andrzej Pietrzak oraz dzięki kierownikowi Oddziału - inż. Janowi Skwarkowi z Grójca i pomocy prezesa Zarządu Banku Spółdzielczego w Grójcu - mgr Jerzego Kopczyńskiego z Grójca.

Od 21 sierpnia 1991 Bank jest akcjonariuszem Spółki Akcyjnej „Mazowia” w Grójcu, od 1992 Banku Unii Gospodarczej S.A. w Warszawie, w którym wykupił akcje za kwotę 400 mln zł; dzięki temu Fundacja Kapitałowa przekazała Bankowi Spółdzielczemu kwotę 400 mln zł. Łącznie Bank jest właścicielem 800 akcji za sumę 800 mln zł. W 1992 obsługiwał 82 wsie (77 sołectw) z dwóch gmin (Grójec, Pniewy) oraz miasto Grójec, łącznie 26 930 mieszkańców. W 1992 zrzeszał 303 członków i udzielił 640 kredytów na łączną kwotę 30 mld 108 mln zł.

W tym samym roku zysk Banku wyniósł ok. 8 mld złotych, w 1993 - ponad 13 mld zł. Część zysków wykorzystano na dokończenie komputeryzacji instytucji przeprowadzanej od 1991 roku.

Zarząd, rada nadzorcza, kierownicy Banku na przestrzeni lat

Funkcje prezesów Zarządu Banku pełnili m.in.:

Antoni Wojdak (1932–1946),
Franciszek Katana (1946–1950, 1951–1952),
Walenty Rupiewicz (1950–1951),
Mieczysław Jaroszyński (1952–1970),
Paweł Osiński (1970–1983) z Marianowa,
mgr Jerzy Kopczyński (od 1983).

Funkcje przewodniczących Rady Nadzorczej sprawowali:

właściciel wielu folwarków Antoni Dal Trozzo (1922–1939),
Władysław Leszczyński (1940–1946) z Kopanej,
Jan Lewandowski (1946–1948),
Stanisław Jagiełło (1948–1950),
Franciszek Janota (1956–1969) z Jaroch,
Władysław Milczarek (1969–1971) z Lewiczyna,
Józef Czyżniak (1971–1973) z Gniejewic,
mgr inż. Andrzej Pietrzak (od 1973) z Pniew.

Bankiem kierowali:

Edward Twardowski (1925–1936),
Józef Matysik (1937–1942),
Stanisław Mirecki (1942–1954),
Franciszek Sobolewski (1954–1955) z Grójca,
Józef Młynarczyk (1955–1956),
Zbigniew Katana (1956–1969),
Stefan Musiałowski (1970–1972) z Grójca,
Kazimierz Waldek (1972–1975) z Tarczyna,
Teresa Przychodzeń (1975) z Grójca,
Jerzy Kopczyński (od 1976).

Rola Banku w życiu gospodarczym i społecznym powiatu grójeckiego

Bank Spółdzielczy w swej bardzo długiej historii odegrał doniosłą rolę w życiu gospodarczym i społecznym Grójca i powiatu grójeckiego. Przyczynił się do rozwoju sadownictwa, wspierał finansowo m.in. bibliotekę Koła Polskiej Macierzy Szkolnej w Grójcu (1906), miejscowy szpital, działalność Ochotniczej Straży Pożarnej, grójeckie Gimnazjum, kuchnię dla głodującej ludności miasta prowadzoną przez Radę Główną Opiekuńczą (1918), Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu (1920) i na Górnym Śląsku (1921), Komitet do Spraw Bezrobocia (1931), Fundusz Obrony Narodowej (1939), Grójeckie Dni Kwitnących Jabłoni, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział w Grójcu (1993).

Ważną rolę w życiu członków Banku odegrał Zespół Pracy Kobiet, który wespół z Zarządem, Radą Nadzorczą Banku, we współpracy z Kołami Gospodyń Wiejskich organizował lub współorganizował odczyty, wyjazdy do teatru, opery, wycieczki krajoznawczo-turystyczne, dziecińce, zbiorowy zakup kuchenek i butli gazowych, różnego rodzaju kursy dziedziny gospodarstwa domowego i higieny (kulinarne, robienie kołder). Inspiratorką i organizatorką wielu przedsięwzięć była Irena Maliszewska z Janówka.

Bibliografia

Wanda Szeląg, Bank Spółdzielczy w Grójcu, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt drugi, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1994, s. 5-11 - na podstawie źródeł:
Ustawa Towarzystwa Zaliczkowo-Wkładowego, Grójec 1872;
J. Radwan, Pamiętnik Towarzystwa Zaliczkowo-Wkładowego w Grójcu obejmujący jego działalność i rozwój w ciągu pierwszych 25 lat istnienia 1873–1898, skreślił ..., członek Zarządu TZW Grójeckiego, Warszawa 1898;
Wacław Skarbimir Laskowski, Grójec. W 500-letnią rocznicę wyniesienia do godności miasta, Grójec 1919, s. 14;
Ochotnicza Straż Pożarna Grójec. Sto lat w służbie społeczeństwa dla społeczeństwa 1881–1981, oprac. W. Pawlak, Grójec 1966, s. 6-7;
B. Monkiewicz, W. Pawlak, 100 lat Banku Spółdzielczego im. Stefczyka w Grójcu. 1873–1973, Grójec 1974;
[Jerzy Kopczyński], 121 lat tradycji. Najlepszy [Bank] Spółdzielczy z Grójca, „Słowo Ludu” 1994, nr 113, s. 13;
Jerzy Kopczyński, Z perspektywy jubilata, „Gazeta Rolnicza” 1994, nr 54, s. 13.