Rada Główna Opiekuńcza (1916–1920)

Rada Główna Opiekuńcza (1916–1920) – polska organizacja opieki społecznej utworzona 1 stycznia 1916 na mocy ustawy niemieckich władz okupacyjnych z 12 grudnia 1915 r. z zadaniem organizowania pomocy społecznej dla poszkodowanej w wyniku działań wojennych ludności na okupowanych przez Niemcy i Austro-Węgry terenach Królestwa Polskiego. Od 1918 r. zasięg działania Rady Głównej Opiekuńczej rozszerzył się także na ludność ziem wschodnich, w następnym zaś - Galicji Wschodniej i Zachodniej. Nawiązywała ona do tradycji Centralnego Komitetu Obywatelskiego, którego członkowie stanowili trzon organizacji. Na czele Rady Głównej Opiekuńczej stał Stanisław Dierzbicki, a od grudnia 1916 - Eustachy Sapieha (1881–1963). Funkcję organu wykonawczego pełnił Zarząd Główny z Adamem Ronikerem (1881–1961), zwolennikiem orientacji proniemieckiej, a od stycznia 1917 - Stanisławem Staniszewskim na czele. Pracę RGO w imieniu władz niemieckich nadzorował kurator - hr. Franciszek Kwilecki. Rada Główna Opiekuńcza zajmowała się niesieniem pomocy w postaci odzieży, zasiłków pieniężnych poszkodowanym przez wojnę, prowadziła bursy, schroniska, żłobki i ochronki oraz ewidencjonowała materialne straty wojenne i udzielała pomocy w ich usuwaniu.

Działalność na terenie powiatu grójeckiego

W terenie funkcjonowała poprzez sieć powiatowych rad opiekuńczych, którym z kolei podlegały rady gminne i miejskie. Kres Rady Głównej Opiekuńczej - wobec stabilizacji odrodzonego państwa polskiego - nastąpił w grudniu 1920 r.; kompetencje jej przejmowały odpowiednie resorty i agendy władz państwowych, a proces ten na obszarze całego kraju trwał do lutego 1922 r. Na terenie powiatu grójeckiego już w styczniu 1916 r. planowano utworzenie Rady Opiekuńczej Powiatowej z siedzibą w Grójcu oraz - przez połączenie kilku gmin - czterech rad gminnych, które miały obejmować następujące obszary: okręg pierwszy - Grójec, Kobylin, Belsk, Konie, Komorniki i Jasieniec, drugi - Mogielnica, Borowe, Rykały, Promna, Błędów i Lipie, trzeci - Warka, Lechanice, Nowa Wieś, Konary i Drwalew, czwarty zaś - Góra Kalwaria, Czersk, Jazgarzew, Kąty i Wągrodno. Do początków marca 1916 r. udało się zorganizować rady gminne i miejskie w Belsku, Błędowie, Drwalewie, Grójcu, Jasieńcu, Kobylinie, Komornikach, Koniach, Lechanicach, Lipiu, Mogielnicy, Nowej Wsi, Promnej, Rykałach i Wągrodnie; w okresie późniejszym podjęła działalność jeszcze jedna rada (Borowe).

W maju 1916 r. został zatwierdzony skład osobowy powiatowych władz Rady Głównej Opiekuńczej. W skład Zarządu okręgu grójeckiego weszli:

ziemianin, Władysław Leszczyński (1873–1963) z Kopanej k. Grójca (prezes),
ks. Tomasz Wieczorek, w latach 1910–1923 proboszcz parafii w Grójcu (wiceprezes),
Witold Iwanicki, dziedzic majątku Ogrodzienice pod Grójcem,
Stanisław Otulak,
ks. Stanisław Wilkoszewski (1883–1955), proboszcz parafii w Przybyszewie.

W czerwcu 1917 r. zmarłego Stanisława Otulaka zastąpił Michał Kopeć i w tym składzie Rada Powiatowa Opiekuńcza funkcjonowała do zakończenia swej działalności. W pracach Rady Okręgu (ciała doradczego przy Zarządzie) w okresie 1916–1920 uczestniczyli m.in.:

Dionizy Bagniewski,
ks. Franciszek Choiński (ur. 1871) – w latach 1918–1922 proboszcz parafii w Goszczynie,
Roman Czarkowski,
Antoni Dal-Trozzo z Michałowa (?) – ziemianin,
M. Dmochowski,
Anna Jadwiga Janaszówna (1887–1945) – ziemianka z Dańkowa,
Maria Krzymuska – ziemianka z Głuchowa,
Władysław Linowski,
Walenty Maciak,
ks. Jan Młynarski,
Borys Preobreżeński,
Stanisław Pruszkowski,
Ewa Pszczółkowska – ziemianka z Machnatki,
ks. Ignacy Radzikowski,
ks. Stefan Roguski (1906–1918) – proboszcz parafii w Goszczynie,
ks. Edward Sawicki,
Wacław Szymborski,
Józefa Tęczyńska,
ks. Feliks Wasilewski.

Wstępne - z początków 1916 r. - szacunki pracowników Rady Głównej Opiekuńczej określiły liczbę osób wymagających stałej pomocy na około 2 tysiące, dodatkowo na terenie powiatu przebywało ok. 2,5 tysięcy osób przesiedlonych z innych rejonów kraju. W wyniku podjętych niezbędnych działań w celu poprawy warunków bytowania liczba zarejestrowanych podopiecznych spadła do około tysiąca i na tym też poziomie utrzymywała się w okresie późniejszym, z kolei liczba przesiedleńców zmalała do ok. 800. Z chwilą zakończenia działań wojennych na wschodnim froncie I wojny światowej (po zawarciu w marcu 1918 r. pokoju między państwami centralnymi a Rosją Radziecką) na teren powiatu masowo zaczęły powracać osoby ewakuowane wcześniej w głąb Rosji. Do lipca 1918 r. powróciło prawie 4300 osób, którym należało udzielać pomocy odpowiedniej do ich sytuacji materialnej. Warunki bytowe mieszkańców powiatu grójeckiego na początku 1917 r. w zakresie dostępu do niezbędnych artykułów spożywczych określono na dostateczne w przypadku ludności wiejskiej, ludność miejska (nawet ta dawniej zamożna) odczuwała pod tym względem dotkliwe braki. Sytuację żywnościową pogarszały przymusowe dostawy płodów rolnych i liczne rekwizycje koni, dokonywane przez wojska niemieckie. Warunki lokalowe w miastach były - z powodu braku opału - bardzo złe, na wsiach wiele budynków mieszkalnych i gospodarskich uległo uszkodzeniu bądź całkowitemu zniszczeniu w wyniku prowadzonych działań wojennych i ich właściciele zmuszeni zostali do budowy i zamieszkania w prowizorycznie skleconych barakach, lepiankach, a nawet norach wykopanych w ziemi. Od września 1917 r. rozpoczęto więc przydziały drewna budowlanego dla rodzin znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji, innym przydzielano drobne zapomogi na remonty uszkodzonych zabudowań. Równie zła była sytuacja sanitarna powiatu: brak łaźni miejskich i studni, nie wysychające „zbiegowiska” ścieków miejskich, malaryczne łąki i bagna. Jeszcze w 1916 r. podjęto starania o poprawę tego stanu rzeczy. Niestety, brak środków finansowych nie pozwolił na realizację planów, które obejmowały m.in. budowę trzech studni w Grójcu, w Błędowie zaś czterech studni, tyluż ustępów i łaźni. W miarę skromnych możliwości wspierano natomiast szpital św. Piotra w Grójcu czy udzielano zapomóg na zakup lekarstw.

Poprawić sytuację żywnościową najuboższej ludności powiatu próbowano poprzez prowadzenie punktów dożywiania. W 1916 r. udało się uruchomić tylko jedną kuchnię w Grójcu, która w ciągu całego tego roku wydała prawie 65 tys. posiłków. W 1918 r. kuchnia ta wydała ok. 30 tysięcy posiłków darmowych i ok. 17 tysięcy płatnych. Przez pewien czas (w 1917 r.) funkcjonowała też specjalna kuchnia w Jasieńcu, przeznaczona dla osób przesiedlonych z Warszawy. Ponadto w październiku 1919 r. uruchomiono trzy małe jadłodajnie dla dzieci (w Grójcu, Mogielnicy i Tarczynie) a w grudniu na krótko jeszcze jedną - w Jasieńcu. Korzystało z nich prawie 500 najmłodszych mieszkańców powiatu. Inną formą pomocy w zakresie aprowizacji było uruchomienie w Grójcu składnicy-hurtowni (przy której prowadzono też sklep detaliczny) z produktami spożywczymi i przemysłowymi dla podopiecznych Rady Głównej Opiekuńczej. Dzięki nawiązaniu współpracy z Ministerstwem Aprowizacji niepodległego państwa polskiego, udało się uzyskać zezwolenie na obrót niektórymi artykułami monopolowymi (m.in. cukier, sól, nafta), a cały zysk służył wspieraniu najuboższych. Drugi taki magazyn przez pewien czas działał w Warce. Dużo uwagi poświęcano opiece nad dziećmi i młodzieżą. W listopadzie 1916 r. przy powiatowych władzach RGO powołano do życia specjalną Sekcję Opieki nad Dziećmi i Młodzieżą, pod patronatem której pod koniec 1916 r. działało 65 ochronek z ponad 2800 podopiecznymi. Zarząd i finansowanie ich stopniowo przejmowały lokalne władze administracyjne i samorządowe, co pozwalało zaoszczędzone w ten sposób fundusze przeznaczyć na inne statutowe cele organizacji. W listopadzie 1917 r. Rada Główna Opiekuńcza powiatu grójeckiego sprawowała opiekę nad 50 ochronkami, w 1918 r. liczbę podległych sobie ochronek zredukowano do 23-30 (z prawie 1100 podopiecznymi), w kwietniu 1920 r. zostało ich już tylko 5 (cztery mieściły się w Grójcu, jedna w Mogielnicy) dla 300 dzieci. W ochronkach zajmowano się również nauczaniem ich podopiecznych i mimo braku środków na pomoce naukowe czy fachowy personel pedagogiczny, starano się ujednolicać i odpowiednio przygotować podręczniki szkolne oraz programy nauczania. Opieką otaczano dzieci najbiedniejszych rodzin z Warszawy - kilkuosobowe grupy lokowane były w okolicznych majątkach i w największych gospodarstwach rolnych. Podobnie troskliwą opiekę starano się zapewnić miejscowym sierotom (w 1918 r. w przytułkach w Błędowie, Jasieńcu i Przybyszewie przebywało około 60 dzieci). Na prowadzenie działalności grójecka RGO fundusze czerpała m.in. z dotacji od centrali organizacji w Warszawie, dotacji od władz lokalnych, z ofiar osób prywatnych czy zysków z przeprowadzanych loterii. Ze środków tych osobom potrzebującym przyznawano doraźne zapomogi finansowe oraz w naturze. W 1916 r. z tej formy pomocy skorzystało ponad 700 osób, w 1918 r. udzielono około 1150 zapomóg w naturze i 400 gotówkowych, w 1919 r. zaś przyznano zasiłki prawie 400 najuboższym mieszkańcom powiatu. Obok stałych działań statutowych, podejmowano szereg akcji doraźnych - szczególnie na polu oświaty. Przez cały omawiany okres na terenie powiatu funkcjonowało prawie 20 ruchomych (objazdowych) bibliotek, które cieszyły się bardzo dużą popularnością. Z kolei na wieść o śmierci Henryka Sienkiewicza (15 listopada 1916) w ochronkach RGO organizowano prelekcje przybliżające życie i twórczość pisarza. Ponieważ od początku 1920 r. działalność placówek Rady Głównej Opiekuńczej na terenie powiatu grójeckiego zaczęła prawie całkowicie zanikać (dotychczasowe zadania Rady przejmowały bowiem agendy podległe administracji rządowej - głównie Ministerstwa Aprowizacji i Ministerstwa Opieki Społecznej), jesienią zapadła decyzja o ich rozwiązaniu.

Bibliografia

Adam Grzegorz Dąbrowski, Rada Główna Opiekuńcza (1916–1920), [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziesiąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2001, s. 55-58 – na podstawie źródeł:
Archiwum Akt Nowych w Warszawie: Rada Główna Opiekuńcza w Warszawie 1915-1920 [1921–1922], sygn. 48, bez paginacji; sygn. 224, s. 32, 56, 59, 60, 74, 124; sygn. 332, bez paginacji; sygn. 462, s. 1, 23, 28, 33, 34, 39, 40, 45-61, 70, 71, 78, 85, 92, 100, 163; sygn. 463, s. 27, 145, 205, 219, 241, 257, 260; sygn. 683, s. 1-56, 483, 488-504; sygn. 802, s. 17; sygn. 1231, s. 163-170; sygn. 1376, bez paginacji.