1806
edycji
brak opisu edycji
Nie podano opisu zmian |
Nie podano opisu zmian |
||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
'''Obwód Grójec''' – jednostka terytorialna Związku Walki Zbrojnej | '''Obwód Grójec''' – jednostka terytorialna Związku Walki Zbrojnej, a następnie [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]]. | ||
Wchodził w skład Inspektoratu Sochaczew Podokręgu Zachodniego Obszaru Warszawskiego. Operował na terenie [[Powiat grójecki|powiatu Grójec]]. Nosił kryptonim „Głuszec”. | Wchodził w skład Inspektoratu Sochaczew Podokręgu Zachodniego Obszaru Warszawskiego. Operował na terenie [[Powiat grójecki|powiatu Grójec]]. Nosił kryptonim „Głuszec”. | ||
| Linia 6: | Linia 6: | ||
== Historia == | == Historia == | ||
W wyniku działań wojennych przeciw Polsce rozpoczętych przez Niemców 1 września 1939 pancerne formacje wroga zajęły [[powiat grójecki]] 8 września. Był to początek okupacji niemieckiej na tym terenie. | |||
Konspiracja zbrojna Służby Zwycięstwu Polski w ówczesnym [[Powiat grójecki|powiecie grójeckim]] zawiązała się po 28 września 1939. Powstała wówczas grupa inicjatywna w składzie: adwokat [[Wanda Godlewska|Wanda Jadwiga Godlewska]] „Wir”, ppor. rez. [[Tadeusz Olszewski|Tadeusz Juliusz Olszewski]] „Wojtek”, „Nurski”, ppor. rez. [[Wacław Granat]] „Ryś”, ppor. Bogusław Kolwas „Stopka”. W wyniku wewnętrznych uzgodnień powiatowym komendantem Służby Zwycięstwu Polski został „Ryś”, nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej nr 3 ([[Publiczna Szkoła Podstawowa nr 2 im. Józefa Wybickiego w Grójcu|dziś nr 2]]) w [[Grójec|Grójcu]]. Terenem działania organizacji był obszar [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] noszący do listopada 1942 kryptonim Obwód „Gawron”, a następnie do 19 stycznia 1945 „[[Obwód Grójec Armii Krajowej|Głuszec]]“ oraz oznaczenie cyfrowe „7”. Wszedł on w skład Podokręgu Zachodniego ZWZ/AK „Hallerowo“. Obwód miał 9 ośrodków obejmujących 2-3 gminy każda. Były to: | |||
* I – [[Grójec]], | |||
* II – [[Tarczyn]], | |||
* III – [[Góra Kalwaria]], | |||
* IV – [[Warka]], | |||
* V – [[Nowa Wieś]], | |||
* VI – [[Goszczyn]], | |||
* VII – [[Mogielnica]], | |||
* VIII – [[Lipie]], | |||
* (od 1941) IX – [[Chynów]]. | |||
Dowódcami placówek byli przeważnie nauczyciele miejscowych szkół powszechnych. Znając miejscowe środowisko przyjmowali do organizacji osoby godne zaufania. Organizowali oni sekcje, drużyny, a później plutony. Rok 1940 upłynął na werbowaniu nowych członków, gromadzeniu i konserwacji broni oraz oporządzenia wojskowego i kolportowaniu gazetek. W listopadzie 1939 harcmistrz [[Ludwik Michalski]] „Fil" utworzył w [[Grójec|Grójcu]], a później w innych miejscowościach organizację młodzieży męskiej „[[Wolni]]", która w 1940 została włączona do [[Szare Szeregi|Szarych Szeregów]] powiązanych z Związkiem Walki Zbrojnej, później Armią Krajową. Harcerze i harcerki byli łącznikami, którzy przenosili pod wskazane adresy meldunki, prasę, broń, radiostacje. | |||
W październiku 1940 komendantem Obwodu „Gawron" został mianowany kpt. łączn. sł. st. [[Stefan Jodłowski]] „Klon”, „Grabowski”. Zorganizował on Komendę Obwodu w składzie: adiutanci – por. Stanisław Wójcik „Lach”, por. Tadeusz Albin „Bezmian”, sprawy personalne – por. W. Granat „Ryś", wywiad – por. Zygmunt Nowiński „Zgrzyt”, kontrwywiad – kpt. [[Maciej Gabała]] „Marek”, „Drzewski”, łączność radiowa – por. inż. Andrzej Grossman „Żabiński”, oficer broni i dowódca Kedywu – por. [[Jan Warnke]] „Błysk”, oddział lotniczy – por. Tadeusz Kamiński „Lotny”, kwatermistrzostwo – kpt. Maksymilian Głowiński „Godziemba”, mjr Jan Kaczyński „Gustaw”, [[Biuro Informacji i Propagandy]] (BIP) – [[Wanda Godlewska]], służba sanitarna dr [[Stanisław Kowalczewski]] „Kos”, „Skarbiec”, Obwodowy Sąd Specjalny – sędzia [[Zbigniew Hanke|Zbigniew Tadeusz Hanke]] „Aleksandrowicz”, Wojskowa Służba Ochrony Powstania – [[Zygmunt Myszkiewicz]] „Łączny”. Komendant „Klon” w pierwszej kolejności realizował akcję scaleniową z ZWZ organizacji wojskowych istniejących na terenie [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]]. W wyniku przeprowadzonych negocjacji, w różnym czasie, podporządkowały się [[Bataliony Chłopskie]], [[Komenda Obrońców Polski]], [[Konfederacja Zbrojna]], [[Miecz i Pług]] (część), [[Narodowe Siły Zbrojne]] (część), [[Narodowa Organizacja Wojskowa]], [[Polska Organizacja Zbrojna]], bliżej nieznana grupa Polskiej Partii Socjalistycznej, [[Tajna Armia Polska]], „[[Unia]]”. Z różnych powodów nie zostały scalone organizacje: [[Związek Jaszczurczy]], [[Szwoleżerowie]], [[Gwardia Ludowa]]. | |||
W kilku wytypowanych ośrodkach, posiadających odpowiednio przygotowaną kadrę, odbywało się szkolenie wojskowe młodszych dowódców. Zastępcze Kursy Szkoły Podchorążych Piechoty ukończyło około 100, a Szkolę Młodszych Dowódców około 40 chłopców. Fachowy personel medyczny przeszkolił dziewczęta w zakresie udzielania pierwszej pomocy. W wytypowanych miejscach zgromadzono leki, opatrunki i nosze dla przewidywanych szpitali polowych. | |||
W ramach odtwarzania sił zbrojnych, Obwód „Głuszec” odtwarzał 18. Pułk Piechoty. 1 września 1943 jego stan osobowy wynosił: oficerów – 120, podchorążych – 89, podoficerów – 493, szeregowych – 1489, mężczyzn cywilnych – 124, kobiet cywilnych – 139, razem – 2463. Stan broni i amunicji: pistoletów – 183/1859, kb – 320/29782, rkm – 11/1560, ckm – 4/4128, kb ppanc. – 1/43, granatów – 101. Fundusze na potrzeby ZWZ/AK zbierała Komisja Gospodarcza w składzie: Kazimierz Brzeziński „Prezes", Stanisław Dabiński „Orężny", Wiktor Hłasko, Bolesław Łukowski. Przewodniczącym Komisji Rewizyjnej był [[Tadeusz Morawski]]. | |||
Przez cały czas okupacji oddziały zbrojne ZWZ/AK przeprowadzały na terenie [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]], a czasem poza jego granicami, akcje sabotażowe i dywersyjne. Niszczono dokumentację i wyposażenie urzędów gminnych, linie telefoniczne, gorzelnie, mleczarnie (ok. 20 w 1943), tory kolejowe, urządzenia stacyjne, zabierano pieniądze z kas (ponad 600 tys. zł. w 1943). Kontrolowano korespondencję adresowaną do władz niemieckich, na mocy wyroków sądów podziemnych [[Sekcje Specjalne Armii Krajowej|Sekcje Specjalne]] likwidowały konfidentów, zdrajców i bandytów. W październiku 1943, żołnierze z Ośrodka III pod dowództwem por. S. Gawarkiewicza, zatrzymali na stacji w Zalesiu Górnym pociąg wojskowy i zabrali 240 skrzynek z amunicją. Od jesieni 1942 trwały akcje zrzutowe, w czasie których odebrano 10 skoczków („cichociemnych”) przerzucanych samolotami brytyjskimi do kraju oraz pojemniki z bronią, amunicją, radiostacjami i innym sprzętem przeznaczonym dla podziemia. W „Głuszcu” funkcjonowały 3 pola zrzutowe: „Rogi” k. Bogatek, „Latarnia 421” k. [[Piekarty|Piekart]] i „Lichtarz 423” k. [[Machnatka|Machnatki]]. W okolicy [[Kozietuły|Kozietuł]] przygotowano lądowisko dla akcji „Most”, skąd mieli być zabrani samolotem kurierzy, ważne osobistości polskiego podziemia i specjalne przesyłki i przewiezieni do Anglii. Łączność radiową dla potrzeb Komendy Głównej AK zorganizował i nadzorował por. łączn. inż. A. Grossman, a prowadzili radiotelegrafiści: sierż. Józef Zakrzewski „Józef”, ppor. Bolesław Trzaskowski „Śmiały”, sierż. Stanisław Mentlak „Mazur”, plut. Stanisław Kaźmierczak „Jurek”. 29 lipca 1943 został aresztowany w czasie pracy radiostacji w [[Tarczyn|Tarczynie]] sierż. „Mazur” oraz właścicielka mieszkania Wanda Kobryniowa (z domu Jaskólska). Po brutalnym przesłuchaniu w siedzibie warszawskiego gestapo przy ul. Szucha zostali wysłani do obozu w Oświęcimiu. Radiostacje z numerem wywoławczym 23b pracowały w [[Grójec|Grójcu]], [[Tarczyn|Tarczynie]], [[Warka|Warce]], Czersku, Machnatce, Borowem i były chronione przez miejscowe placówki. Działalnością propagandową i informacyjną kierowała W. Godlewska. Obwodowe BIP wydawało tygodnik „[[Dzwon Polski]]", który był rozprowadzany na terenie [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] razem z innymi pismami i wydawnictwami przywożonymi tu z [[Warszawa|Warszawy]]. | |||
Wiosną 1944 powstał [[Oddział Partyzancki AK|Oddział Partyzancki]] dowodzony przez por. Tadeusza Wierzbickiego „Soplica”, „Tygrys”, który działał głównie na terenie Ośrodka VII. Liczył ok. 20-30 żołnierzy. | |||
W lipcu 1943 funkcję komendanta Obwodu „Głuszec” objął kpt. sł. st. piech. [[Dionizy Rusek]] „Grań”, „Halny”. Kierował organizacją w okresie nasilonych represji i aresztowań. W nocy 18 marca 1944 został uwięziony członek Komendy Obwodu i szef kontrwywiadu kpt. [[Maciej Gabała]] „Marek”, „Drzewski”. Kpt. „Halny” postanowił odbić „Marka” i zorganizował tzw. [[Akcja na Caritas|Akcję na Caritas]], siedzibę grójeckiego gestapo. O północy 26 marca oddziały Armii Krajowej dowodzone przez por. Jana Warnke wdarły się do budynku i uwolniły kpt. [[Maciej Gabała|Gabałę]] oraz 25 więzionych Polaków. Była to największa akcja zbrojna przeprowadzona przez żołnierzy „Głuszca”. | |||
Zgodnie z rozkazem komendanta Armii Krajowej, gen. Bora Komorowskiego, w dniu 17 sierpnia 1944 przeprowadzono koncentrację oddziałów Obwodu. Jej celem była pomoc walczącej [[Warszawa|Warszawie]]. | |||
W ścisłym związku z ZWZ/AK działała [[Powiatowa Delegatura Rządu RP]] będąca cywilną strukturą Polskiego Państwa Podziemnego, kierowana przez mgra praw Z. T. Hanke. | |||
=== Akcje sabotażowo-dywersyjne i likwidacyjne === | === Akcje sabotażowo-dywersyjne i likwidacyjne === | ||
| Linia 37: | Linia 68: | ||
W połowie marca 1944 aresztowany został szef kontrwywiadu Obwodu Grójec Głuszec kpt. [[Maciej Gabała]] ps. „Marek”. 27 marca 1944 miała miejsce największa akcja zbrojna zorganizowana przez AK na terenie Grójca, mianowicie uwolnienie więźniów z budynku zajmowanego przez gestapo na ulicy Mogielnickiej (obecnie „Caritas”), w tym [[Maciej Gabała|Macieja Gabały]]. Żaden z AK-owców nie zginął. Jeden z odbitych więźniów zmarł w kilka dni później na skutek wcześniejszego pobicia przez Niemców podczas śledztwa. Komendantem Obwodu Grójec AK był wówczas kpt. Dionizy Rusek ps. „Halny” i „Grań”. W odwecie za akcję Obwodu Grójec AK Niemcy rozstrzelali w Warszawie 20 zakładników. Planowali również rozstrzelać 50 Polaków na terenie [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]], jednak tym planom sprzeciwił się starosta [[Werner Zimmermann]]. | W połowie marca 1944 aresztowany został szef kontrwywiadu Obwodu Grójec Głuszec kpt. [[Maciej Gabała]] ps. „Marek”. 27 marca 1944 miała miejsce największa akcja zbrojna zorganizowana przez AK na terenie Grójca, mianowicie uwolnienie więźniów z budynku zajmowanego przez gestapo na ulicy Mogielnickiej (obecnie „Caritas”), w tym [[Maciej Gabała|Macieja Gabały]]. Żaden z AK-owców nie zginął. Jeden z odbitych więźniów zmarł w kilka dni później na skutek wcześniejszego pobicia przez Niemców podczas śledztwa. Komendantem Obwodu Grójec AK był wówczas kpt. Dionizy Rusek ps. „Halny” i „Grań”. W odwecie za akcję Obwodu Grójec AK Niemcy rozstrzelali w Warszawie 20 zakładników. Planowali również rozstrzelać 50 Polaków na terenie [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]], jednak tym planom sprzeciwił się starosta [[Werner Zimmermann]]. | ||
=== Rozwiązanie oddziałów Armii Krajowej === | |||
W połowie stycznia 1945 Grójec [[Grójec w czasie II wojny światowej#Wyzwolenie Grójca|został zdobyty]] przez Armię Czerwoną, a oddziały Armii Krajowej rozwiązane – rozkaz podpisał komendant obwodu 17 stycznia 1945 roku. | W połowie stycznia 1945 Grójec [[Grójec w czasie II wojny światowej#Wyzwolenie Grójca|został zdobyty]] przez Armię Czerwoną, a oddziały Armii Krajowej rozwiązane – rozkaz podpisał komendant obwodu 17 stycznia 1945 roku. | ||
| Linia 68: | Linia 100: | ||
=== Organizacja Obwodu === | === Organizacja Obwodu === | ||
* Ośrodek I ZWZ-AK Grójec, | * Ośrodek I ZWZ-AK [[Grójec]], | ||
* Ośrodek II ZWZ-AK Tarczyn, | * Ośrodek II ZWZ-AK [[Tarczyn]], | ||
* Ośrodek III ZWZ-AK Góra Kalwaria, | * Ośrodek III ZWZ-AK [[Góra Kalwaria]], | ||
* Ośrodek IV ZWZ-AK Warka, | * Ośrodek IV ZWZ-AK [[Warka]], | ||
* Ośrodek V ZWZ-AK Nowa Wieś, | * Ośrodek V ZWZ-AK [[Nowa Wieś]], | ||
* Ośrodek VI ZWZ-AK Goszczyn, | * Ośrodek VI ZWZ-AK [[Goszczyn]], | ||
* Ośrodek VII ZWZ-AK Mogielnica, | * Ośrodek VII ZWZ-AK [[Mogielnica]], | ||
* Ośrodek VIII ZWZ-AK Lipie. | * Ośrodek VIII ZWZ-AK [[Lipie]], | ||
* Ośrodek IX ZWZ-AK [[Chynów]].Funkcje komendantów ośrodków pełnili: | |||
* I – ppor. Bogusław Kolwas, ppor. Edward Zdanowicz (od 1941), por. [[Stefan Głogowski]] „Józef” (od 1943 do 19 stycznia 1945), | |||
* II – kpt. Edward Ziółkowski „Zośka” (do 9 września 1943), por. Jan Duszyński „Czar” (do sierpnia 1944), por. Stefan Piórkowski „Roger” (do 19 stycznia 1945), | |||
* III – ppor. Franciszek Sławiński „Puchacz” (do grudnia 1941), por. Tomasz Musiałowski „Lis" (do listopada 1943), por. Szymon Gawarkiewicz „Sten” (do 19 stycznia 1945), | |||
* IV – ppor. Aleksander Gajewski „Maciej”, ppor. Czesław Mituła „Ketling” (do VIII 1943), por. Józef Ruszkowski „Florian” (do 18 listopada 1944), | |||
* V – kpt. Józef Szczupak „Okrzeja”, „Żmijewski” (do 18 listopada 1944), | |||
* VI – kpt. Edward Gajdamowicz „Wilk”, „Mruk” (do 19 stycznia 1945), | |||
* VII – kpt. Stefan Piątek „Lis", „Rola” (do 19 stycznia 1945), | |||
* VIII – ppor. Jan Cedzidło „Piotr” (do końca 1940), por. Józef Bruski „Wojciech” (do 19 stycznia 1945), | |||
* IX – ppor. NN „Cis” (do połowy 1943), sierż. Marian Białkowski „Świteź” (do początku 1944), kpt. Czesław Kajzer „Cezary” (do 19 stycznia 1945). | |||
== Upamiętnienia == | == Upamiętnienia == | ||