Związek Harcerstwa Polskiego: Różnice pomiędzy wersjami

Początki działalności harcerskiej w Grójeckiem, wg wspomnień Zygmunta Dembińskiego (1905–1992), sięgają 1912 roku. Wówczas to, w Szkole 8-Klasowej Męskiej z Kursem Gimnazjalnym Włodzimierza Włodarskiego powstała, działająca w konspiracji, drużyna harcerska. Wybuch I wojny światowej przerwał działalność Szkoły i drużyny. Idee skautingu docierały w Grójeckie różnymi drogami, stykali się z nimi uczniowie pobierający naukę w innych miastach, przekazywali [[Polska Organizacja Wojskowa|peowiacy]] i legioniści przyjeżdżający do [[Grójec|Grójca]]. W Piotrkowie Trybunalskim, silnym ośrodku ruchu skautowego, w Gimnazjum Męskim, uczyli się m.in. dwaj bracia Olszewscy: [[Czesław Olszewski|Czesław]] (1894–1969) i [[Tadeusz Olszewski|Tadeusz]] (1898–1944), który deklarował przynależność do tamtejszej organizacji skautowej. Inny grójczanin [[Władysław Zarzycki]] (1897–1971), ukończył Seminarium Nauczycielskie im. S. Konarskiego w Warszawie, w którym działały tajne drużyny harcerskie. Ostatecznie Tadeusz Olszewski i Władysław Zarzycki byli współzałożycielami i komendantami [[Polska Organizacja Wojskowa|Polskiej Organizacji Wojskowej]] (POW) w [[Grójec|Grójcu]]. Przykładem personalnego powiązania działalności w harcerstwie i POW był Stanisław Rewoliński (1894–1920), jeden z komendantów Obwodu XIV Grójeckiego tej organizacji. Zanim skierowano go do działalności peowiackiej w Grójeckiem był drużynowym 29 Męskiej Drużyny Harcerskiej im. Hugo Kołłątaja w Warszawie. Jako legionista, wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej, poległ 20 maja 1920 r. Harcerze z 29 Męskiej Drużyny Harcerskiej (ul. Poznańska 15, później Sapieżyńska) postanowili 11 listopada 1920 r. nazwać drużynę jego imieniem. Do [[Grójec|Grójca]] przyjeżdżali także inni harcerze z drużyn warszawskich, w celu organizowania harcerstwa na tym terenie. Znaczący udział w jego powstaniu i działalności w Grójeckiem odegrali nauczyciele.  

W 1917 r. wznowiło działalność grójeckie gimnazjum, we wrześniu 1918 r. do Józefa Szczepańskiego – dyrektora Męskiej 4-Klasowej Szkoły Powiatowej w Grójcu, zgłosił się druh Kazimierz Lisiecki z drużyny warszawskiej (ul. Wielka 35, Bursa II RGO [Rady Głównej Opiekuńczej]), z propozycją zorganizowania drużyny i objęcia funkcji drużynowego. Dyrektor zwrócił się w tej sprawie do Inspektora Okręgu Warszawskiego do Spraw Harcerstwa. Załącznikiem do pisma Szkoły był odręczny list uczniów, poparty przez radę pedagogiczną, deklarujących chęć przystąpienia do organizacji harcerskiej. Byli to: znany później prezes [[Grójecki oddział PTTK|grójeckiego oddziału PTTK]] (1963–1970) Kazimierz Markowski, T. Mączyński, W. Pietraszewski, Z. Powichrowski, Stanisław Rzepecki, Franciszek Ścisłowski (1900–1972), długoletni później nauczyciel historii i śpiewu w Mogielnicy Bronisław Tokaj, J. Woźniak. Odpowiedź Inspektoratu była pozytywna, zarówno w kwestii zorganizowania drużyny jak i osoby drużynowego (instruktora). Jeszcze w tym roku szkolnym założono drużynę im. [[Jan Leon Kozietulski|Jana Kozietulskiego]] (1781–1821), z Kazimierzem Lisieckim na czele. Przybocznym drużynowego został Franciszek Ścisłowski. Aktywnymi harcerzami byli m.in.: Zygmunt Dembiński, Reinhold Foeller i Bronisław Tokaj (dwaj ostatni – zastępowi). W lutym 1919 r. Inspektorat nadesłał apel skierowany do chłopców składających przysięgę: „''Harcerze, wielki dzień w waszem życiu nadszedł. Wstąpić macie do grona wielkiego bractwa sług SPRAWY, sprawy Bożej i Ojczystej, sprawy Odrodzenia i Uszlachetnienia. Wstępujecie w grono tych, którzy powinni całe swe życie oddać na służbę Dobra. Przyrzekacie wierność temu ideałowi, pamiętajcie, że od dziś mieć będziecie większe przed Bogiem i Ojczyzną obowiązki. Polska – Wolna i Zjednoczona czeka Waszej pracy i spodziewa się, że zawsze spełnicie, co do Was należy. Życząc Wam owocnej i radosnej pracy wołam do Was po harcersku: Czuwajcie''” (zachowano pisownię oryginału). Od roku 1920 Kazimierz Lisiecki zrezygnował z prowadzenia drużyny, ponieważ wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej, w czasie której poległ.  

W roku 1920, w miejsce 4-klasowej szkoły, powstało Ośmioletnie Gimnazjum Koedukacyjne Sejmiku Powiatowego w Grójcu, które wchłonęło samodzielne dotychczas Gimnazjum Żeńskie. Dyrektorem został [[Franciszek Cichecki]] (1883–1943). I Męska Drużyna Harcerska im. Jana Kozietulskiego, kontynuowała działalność w nowo powstałej placówce. W 1923 r. podczas 3 konferencji instruktorów Chorągwi Warszawskiej ZHP, która odbyła się w [[Grójec|Grójcu]], przyrzeczenie składały nowe roczniki harcerzy grójeckich. Opiekunem drużyny był Franciszek Cichecki, drużynowym druh B. Tokaj. W 1924 r. – 10 harcerzy z tej drużyny wzięło udział w obozie letnim, zorganizowanym w związku z Narodowym Zlotem ZHP w Warszawie. Harcerze, pod komendą druha Zbigniewa Maślankiewicza, zgłosili swój udział w zawodach sportowych (m.in. piłce polskiej) oraz pokazie introligatorskim. Nie udało się ustalić stanu liczebnego ani struktury wiekowej harcerzy. Na 20, zgłoszonych do udziału w obozie: 5 – liczyło 12-14 lat, 7 – od 14 do 16 lat, 8 – powyżej 16 lat. Pod koniec lat 20-tych Komenda Chorągwi Mazowieckiej Harcerzy; krytykowała drużynę za małą aktywność (w 1926 r. - kat. C), a w 1929 r. rozkazem z 18 czerwca – rozwiązała.  

W 1929 r. założono w Grójcu 135 Męską Drużynę Harcerską im. ks. Piotra Skargi, do której mogli należeć uczniowie szkół różnych stopni oraz harcerze w różnym wieku (także absolwenci), tzw. mieszaną. Komenda Chorągwi Mazowieckiej Harcerzy, której podlegał Hufiec (powiat) Grójecki, po analizie raportów drużyny za lata 1932–1933 zakwalifikowała ją do kat. B, za rok 1934 do kat. C, za rok 1935 ponownie do kat. B (rozpiętość kategorii A-C). Drużynowymi 135 Męskiej Drużyny Harcerskiej byli m.in. Marian Rzeczkowski, druh podharcmistrz Tadeusz Kopiński i Z. Lewandowski. W 1936 r. była to w dalszym ciągu drużyna mieszana, która w 1938 r. poświęciła swój sztandar. W Gimnazjum i Liceum im. ks. Piotra Skargi w Grójcu założono Męską Drużynę Harcerską im. płk. Leopolda Lisa-Kuli (1896–1919), która została zarejestrowana w 1936 r. (rozkaz nr 7/36 z dnia 8 października). Opiekunem drużyny był mgr [[Kazimierz Lewkowski]] (1905–1979) – nauczyciel matematyki, drużynowym Zdzisław Pracki, sekretarzem J. Kotliński. Wg Leona Nawrockiego, do drużyn męskiej i żeńskiej w Gimnazjum należało ok. 130 uczniów. Odliczywszy harcerki (w 1937 r. ok. 30) do Męskiej Drużyny Harcerskiej należałoby ok. 100 harcerzy; co wydaje się mało prawdopodobne.  

Zimą 1927/1928 r. w [[Państwowe Seminarium Nauczycielskie Męskie w Mogielnicy|Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Mogielnicy]] założono I Męską Drużynę Harcerską im. Waleriana Łukasińskiego (w 1931 r. oznaczoną nr 45). Opiekunem jej był, aż do jego likwidacji (1932 r.), Józef Opolski, nauczyciel wychowania fizycznego. Drużynowymi uczniowie: A. Jopkiewicz (stopień harc. – wywiadowca) i Stanisław Lipiec (ćwik). W 1929 r. do drużyny należało 18 harcerzy (prawie wszyscy po złożeniu przyrzeczenia), z których utworzono 3 zastępy. Harcerze mieli wyznaczoną izbę, w której mogli odbywać zbiórki i przechowywać skromną, bo liczącą ok. 40 książek, biblioteczkę.  

Później, bo w latach 30-tych, zakładano w Grójeckiem drużyny harcerskie w szkołach powszechnych. Wiązało się to z polityką władz naczelnych ZHP, pragnących rozszerzyć działalność Związku na środowiska robotnicze, rzemieślnicze i chłopskie. W pierwszej połowie lat 30-tych drużyny harcerskie w szkołach powszechnych prawdopodobnie zorganizowano w większych ośrodkach, takich jak: [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowe]], [[Grójec]], [[Góra Kalwaria]], [[Mogielnica]], [[Warka]], [[Tarczyn]]. W drugiej połowie lat 30-tych następuje ożywienie działalności na tym polu. Wiąże się je z osobą podharcmistrza [[Ludwik Michalski|Ludwika Michalskiego]] (1912–1985) - nauczyciela, który został skierowany w Grójeckie z zadaniem rozbudowy harcerstwa. Początkowo (od 1934 r.) pracował w szkole powszechnej w [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowem]] k. [[Mogielnica|Mogielnicy]], gdzie zorganizował 161 Męską Drużynę Harcerską oraz podejmował działania mające na celu odbudowę Hufca (powiatowego) Grójeckiego. W 1936 r. został przeniesiony do [[Publiczna Szkoła Powszechna nr 3 w Grójcu|Publicznej Szkoły Powszechnej nr 3 w Grójcu]] i desygnowany przez Komendę Mazowiecką Chorągwi Harcerzy do pracy instruktorskiej w ZHP w Grójeckiem. Działalność Ludwika Michalskiego w harcerstwie grójeckim zyskała pochlebne opinie, również w środowisku współpracujących z nim nauczycieli, np. Zygmunta Solarskiego (1912–1993). W tym czasie powstały nowe drużyny, dawniej istniejące - ożywiły działalność. W latach 1930–1938/1939 męskie drużyny harcerskie działały już w wielu szkołach powszechnych powiatu. W [[Grójec|Grójcu]], w Publicznych Szkołach Powszechnych nr 1 i 3 prężnie działającą Męską Drużynę Harcerską w szkole założył [[Ludwik Michalski]]. W [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] męska drużyna harcerska działała już od 1929 r., w 1936 powołano Męską Drużynę Harcerską im. płk. Dunin-Wąsowicza. Obowiązki, drużynowych pełnili nauczyciele: Z. Zwoliński i Edward Marchewka. W [[Goszczyn|Goszczynie]] nauczyciel, Władysław Skoczek w 1935 r.  zreorganizował tamtejszą Męską Drużynę Harcerską im. Waleriana Łukasińskiego, w [[Mogielnica|Mogielnicy]] 161 Męską Drużynę Harcerską im. ks. Piotra Skargi założono w 1934 r. w Szkole Powszechnej nr 1. W 1936 r. została zakwalifikowana do kategorii C. Obowiązki drużynowych pełnili nauczyciele: Michał Różalski, E. Walewski, Władysław Kazimierczak. W Tarczynie Męską Drużynę Harcerską założono w 1932 r.; obowiązki drużynowych pełnili nauczyciele tamtejszej szkoły powszechnej: Zygmunt Solarski, druh podharcmistrz Władysław Stołowski oraz Stanisław Jezierski, W Warce 57 Męską Drużynę Harcerską im. Piotra Wysockiego założono w 1930 roku. Według „Kroniki” [[Wiktor Krawczyk|Wiktora Krawczyka]] 20 lutego 1931 przy Szkole Powszechnej w Warce powstały drużyny harcerskie: chłopięca i dziewczęca. Inicjatorem powstania był ks. Stanisław Owczarek, organizatorami: [[Wiktor Krawczyk]], Karol Rajczyk, Roman Weigel i Wanda Pajerska. W latach 1933–1934 została zakwalifikowana do kat. C. Obowiązki drużynowych pełnili: Czesław Dziełak, Roman Weigel, Jan Kazimierczuk, Jan Kuciak i Jan Wójcik. Również we wsiach, aktywność środowiska nauczycielskiego, w ruchu harcerskim była bardzo duża. W [[Belsk Duży|Belsku]] według Władysława Kostrzewy drużynę prowadził nauczyciel Klemens Baryłka (1913–1988), w [[Borowe (gmina Mogielnica)|Borowem]] - 162 Męską Drużynę Harcerską założył w 1934 r. [[Ludwik Michalski]], po jego wyjeździe obowiązki drużynowego przejął [[Eugeniusz Gardziński]] (1904–1991). W Jazgarzewie (166 MDH) - Jan Kultys, w [[Lipie|Lipiu]] - Marceli Jasiorowski (1909–1964), [[Promna|Promnej]] (MDH im. Waleriana Łukasińskiego) - kolejno: Józef Ogrodnicki i Jan Marczyński, we [[Wrociszew|Wrociszewie]] (MDH im. Zawiszy Czarnego) S. Banasiewicz. Kto był inicjatorem powołania drużyny w [[Czersk|Czersku]], nie udało się ustalić. Istniała ona w 1930 r. Według Zygmunta Solarskiego drużyny harcerskie zorganizowano we wszystkich szkołach [[Powiat grójecki|powiatu grójeckiego]] (?).  

W [[Grójec|Grójcu]] były dwie drużyny: I Żeńską Drużynę Harcerską im. Emilii Plater, założyła w roku szkolnym 1934/1935 Publicznej Szkole Powszechnej nr 3, Leokadia Peżówna (po zamążpójściu Granatowa) - nauczycielka, p.o. drużynowej. W 1937 r. do drużyny należały 32 harcerki w wieku 12-14 lat (w tym 2 ochotniczki). Godło drużyny „Ptaki”, a 4 zastępów m.in.: „Jaskółki” i „Sikorki”. II Żeńską Drużynę Harcerską założono w Gimnazjum i Liceum im. ks. Piotra Skargi, w którym do 1937 r. obowiązki drużynowej pełniła Maria Pietrusińska. Zarówno tę, jak i wzmiankowane poniżej drużyny nazwano im. Emilii Plater. Drużyna liczyła wówczas 31 dziewcząt w wieku 12-18 Iat; 4 - w stopniu pionierek, 14 - to ochotniczki. Godło drużyny - „Skrzydlata”. Żeńską drużyną harcerską w [[Góra Kalwaria|Górze Kalwarii]] kierowała nauczycielka szkoły powszechnej - F. Wojtanówna. I Żeńska Drużyna Harcerska w [[Warka|Warce]] istniała od 1930 r. w [[Publiczna Szkoła Powszechna im. Piotra Wysockiego w Warce|Szkole Powszechnej im. Piotra Wysockiego]]. Obowiązki drużynowej pełniła Wanda Pajerska - nauczycielka; przyboczną była Helena Suchecka (17 lat). W 1933 r. do drużyny należały 32 harcerki, w 4 zastępach, wiek dziewcząt 9-18 lat. Drużyna dysponowała własną izbą harcerską. W [[Goszczyn|Goszczynie]] w szkole powszechnej drużyna harcerek działała od 1934 r. pod kierunkiem drużynowej - nauczycielki Janiny Adamczykówny. Również w [[Pamiątka|Pamiątce]], p.o. drużynowej (w 1937 r.), była nauczycielka Janina Czyżówna, później Michalska, żona [[Ludwik Michalski|Ludwika]]. W tym roku do drużyny „Lasy” należało 20 dziewcząt, z których 5 było ochotniczkami. W roku 1937 w [[Błędów|Błędowie]] i [[Ostrołęka|Ostrołęce]] (gmina Konary) utworzono zastępy próbne, liczące po 10 dziewcząt w wieku 11-14 lat. Założyły je i pełniły obowiązki drużynowych nauczycielki: w Błędowie - Eugenia Bazańska (Cegiełkowska), w Ostrołęce - Janina Trynkusowa. Dziewczęta były przygotowywane do prowadzenia zastępów z myślą o powstaniu w tych szkołach drużyn harcerskich. Zastęp w Błędowie, przekształcony w 1938 r. w drużynę, przyjął godło „Strumienie”.  

* Maria Lewandowska, ''Związek Harcerstwa Polskiego (1912-1939)'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt jedenasty'', Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 121–130 - na podstawie źródeł:

* Arch. Zarządu Głównego ZNP: Leon Nawrocki, „Rozwój oświaty w Grójeckiem w latach 1918-1945 oraz rola nauczycieli w przeobrażeniach społeczno-kulturalnych regionu” 1979, maszynopis pracy doktorskiej, s. 212 i n.;

* Zygmunt Dembiński, wspomnienia dot. ZHP w Grójeckiem, przekazane na spotkaniu z harcerzami grójeckimi w 1989 r. (kopia rękopisu wypowiedzi - udostępniona przez Zdzisława Szeląga);

* Zdzisław Szeląg, ''55 lat szkoły średniej w Grójcu'', „(Pięć) 5 Rzek” 1967, z. 3, s. 11-12, 14;

* Henryk Świderski, ''Armia Krajowa w Obwodzie Grójec-„Głuszec”'', Warszawa 1993. s. 69-74;