Ostrołęka

Ostrołęka – wieś sołecka, niegdyś miasteczko, położona w województwie mazowieckim, powiecie grójeckim, w gminie Warka. Leży w Dolinie Środkowej Wisły, na lewym brzegu rzeki Pilicy, w pobliżu jej ujścia do Wisły.

Historia

Etymologię nazwy tej miejscowości wskazuje położenie fizjograficzne - w dolnym biegu Pilicy, na szerokim, zalewowym tarasie łąkowym. Wyjaśnia to złożenie: ostra + łęka. Mianowicie: „ostry”, jako bystry bieg rzeki, albo - właściwiej, od oset, ostrysz, ostrężyna (jeżyna) oraz - łęk, łęka, łąg, czyli moczarzyste obniżenie terenowe. Tak więc zrost: Ostrołęka, to miejsce nizinne, łęg pokryty ostrą (szczeciniastą) trawą. W przekazach źródłowych spotykamy dość stałą formę tej nazwy: Ostrolanka (1415, 1471), Ostroleka (1576, 1634, 1886), do Ostrołęka - jak dziś. Ciągłość osadnicza na tym terenie udokumentowana jest - począwszy od prasłowiańskiej kultury przeworskiej - śladami osady z IV–I w. p.n.e., ceramiką datowaną na VII wiek oraz skupieniem osadniczym w okolicach Ostrołęki z okresu wczesnopiastowskiego (XI–XIII w.). Do historii miejscowość wchodzi jako gniazdo rodowe Ciołków. Grunta wsi Ostrołęki ciągnęły się na przestrzeni wielu kilometrów, od miejsca, gdzie na wysokości Rozniszewa rzeka Pilica gwałtownie skręca ku północy i wijąc się meandrami w kierunku wsi Przylot płynie równolegle do Wisły. Pierwszym zapewne właścicielem osady był rycerz z otoczenia Ziemowita III, księcia mazowieckiego – Andrzej z Żelechowa herbu Ciołek (zm. 1396) chorąży płocki, który w 1384 został z nadania Janusza I wojewodą mazowieckim. Dwa lata później odebrał od tegoż księcia przywilej urządzenia Ostrołęki (też Powcina, Nart i Kabat) na prawie niemieckim. Tenże wojewoda otrzymał od króla Władysława Jagiełły pod zastaw 500 grzywien „zamek i miasto Ryczywół z wsiami przyległymi”. W Ostrołęce, „wsi swojej”, gospodarzył brat wojewody Stanisław, znany z niezwykłej siły. Andrzej Ciołek pozostawił liczne potomstwo, z którego najbardziej wybili się – Andrzej, dowodzący chorągwią u boku króla w potrzebie grunwaldzkiej (zm. 1448) i Stanisław, podkanclerzy, a od 1428 biskup poznański (zm. 1437), znawca spraw krzyżackich, współautor aktu unii horodelskiej 1413, „obdarzony wybitnymi zdolnościami poetyckimi” (J. Długosz), domniemany autor Spominków o Ciołkach. Biskup ów i jego brat Wigand, kasztelan czerski od 1434, jako właściciele Ostrołęki uzyskali w 1429 zgodę na erygowanie w tej wsi parafii, ze wsi odłączonych od parafii w Mniszewie i Warce. Wkrótce, bo w 1436 otrzymali od Bolesława IV, księcia mazowieckiego, przywilej na przekształcenie wsi Ostrołęki w miasto o tej samej nazwie i urządzenie go na prawie chełmińskim, tudzież zezwolenie na organizowanie w nim targów i jarmarków.

Sto lat później Ostrołęka w rejestrach poborowych wymieniana jest (1540) jako wieś, podobnie w 1589, kiedy to liczba mieszkańców nie przekroczyła 150. Była to więc efemeryda, przykład nieudanej (niedokończonej?) lokacji, czego m.in. dowodzi dzisiejsza ulicówka - bez śladów miejskiego rozplanowania. O samej lokacji zadecydowały zapewne bardziej względy prestiżowe niż warunki gospodarcze i perspektywy rozwoju. Tej szansy nie dawała pobliska Warka, rzemieślniczo-handlowe, portowe miasto. Miasto, które ponadto Ziemowit III uczynił ośrodkiem jednostki terytorialnej zwanej - wzorem Korony - powiatem. Nie bez wpływu na rozwój Ostrołęki pozostały zapewne kolejne działy dóbr rodowych Ciołków w 1439 i 1488. Mieli oni i w Warce swoje 4 włóki i 15 domów, zwane „ciołkowszczyzną”, które też z czasem zaniedbali, a komisarze królewscy zobaczyli w 1661, że „tylko same place puste zostają”. W drugiej połowie XVI w. Ostrołękę oraz Zakrzew i Wschowo wraz z ręką Małgorzaty Ciołkówny, córki Jana (jej brat Stanisław, zmarł bezpotomnie w 1569 r.) otrzymał pisarz ziemi nurskiej Jędrzej Święcicki. Prawdopodobnie w tu zaczętej Topografii czyli opisie Mazowsza Święcicki nie nazywa Ostrołęki miastem, ale wieś ta według niego „ze względu na urok miejsca zasługuje ... aby stała się siedzibą muz”. Ze względów niewątpliwie prestiżowych Święcicki odkupuje w 1596 dobra posagowe żony z Ostrołęką włącznie, po to, by w roku następnym scedować je na żonę. Przy tej okazji dowiadujemy się, że w owym czasie kmiecie ostrołęccy zobowiązani byli do 10 dni robocizny na rzecz właściciela tych dóbr, a ten z kolei miał obowiązek prezenty proboszczów ostrołęckich. W 1597 Ostrołęka i Zakrzewo, oddane zostają za 5000 złotych polskich zastawu Szałapskiemu z Powsina, a w roku następnym Święcicki przenosi się w rodzinne strony, do Sitna. Po niełatwym procesie z Szałapskim w 1614 powraca do Ostrołęki syn Święcickiego, Jan, z żoną oraz braćmi Maciejem, Aleksandrem i Trojanem. Wizytacja dekanatu wareckiego z 1603 stwierdza, że uposażenie plebana Ostrołęki składa się z roli i jednego kmiecia, nieco zaś późniejsza lustracja starostwa wareckiego (1661) stwierdza, że Ostrołęka graniczy ze wsią Stara Warka, a „dziesięcina po tej wsi do Ostrołęki wytyczna należy”. W tymże XVII w. wzniesiony wstaje w Ostrołęce kościół murowany, rozbudowany w 1872, całkowicie zniszczony w czasie działań wojennych w 1944.

Po inkorporacji księstwa warszawsko-czerskiego (1526–1529) do Korony, a i później, do końca I Rzeczypospolitej, Ostrołęka pozostawała w powiecie wareckim. Po trzecim rozbiorze Polski znalazła się na południowej rubieży zaborczego państwa pruskiego, a po drugiej stronie Pilicy, granicznej wówczas rzeki, nie powiat warecki już, lecz inne państwo, zwane Zachodnią Galicją, się znajdowało. Również w krótkim okresie istnienia Księstwa Warszawskiego Ostrołęka znalazła się w nowym, znacznie powiększonym - m.in. o dawny powiat warecki, ale już bez Zapilcza – powiecie grójeckim. Podobnie było, z przerwami, w pokongresowym Królestwie Polskim, do 1915. Wszystkie te zmiany nie wpłynęły zasadniczo na sytuację leżącej na uboczu wsi. Szansa poprawy warunków, a może i statusu Ostrołęki, pojawiła się w XIX w., kiedy wykryto tu źródła wód mineralnych. Badań nie dokończono, a następnie - zapomniano. W 1825 było w Ostrołęce 243 mieszkańców (26 domów), a sto lat później - 298. Ówczesny wygląd osady, która niewiele się zmieniła po odzyskaniu niepodległości w 1918, utrwalony został w liryku Ignacego Wawrzyńca Lenarczyka (1872–1958) Ostrołęka: „Prastara wioska, uboga srodze, // A tak przytulna z pozoru - // Stała półkolem przy wiejskiej drodze, ”Wiodącej z karczmy do dworu ...”. Rysunek owego dworu znalazł się znacznie wcześniej w „Tygodniku Ilustrowanym” z 1869 (nr 101). Dobra ostrołęckie w 1884 składały się z folwarków Ostrołęka i Karolinów (Grażynów) oraz ze wsi Ostrołęka (19 domów) z przynależnymi gruntami ornymi, łąkami, ogrodami, lasem i nieużytkami (ogółem 1252 morgi).

W okresie II Rzeczypospolitej w Ostrołęce (gmina Konary) działała, zwłaszcza po 1931, jedna z najaktywniejszych komórek Stronnictwa Ludowego. Pod koniec II wojny światowej wieś przechodziła z rąk do rąk stron walczących, a w efekcie ofensywy wojsk polskich i radzieckich 14–16 stycznia 1945 Ostrołęka „całkowicie zniknęła z powierzchni ziemi”. Po latach (9 maja 1977) obok kościoła odsłonięty został obelisk z inskrypcją: „Żołnierzom 7 i 9 pułku 3 dywizji piechoty im. // Romualda Traugutta // I Armii Wojska Polskiego, // którzy 1 września 1944 // sforsowali Pilicę // zajęli Ostrołękę // oraz wdarli się w pozycje // obronne wojsk hitlerowskich”. W 1958 na miejscowym cmentarzu pochowany został Wawrzyniec Lenarczyk, poeta, zbieracz pieśni i przysłów z okolic Ostrołęki. Mieszkał w sąsiedniej wsi Pilica, miał swój udział w budowie i rozbudowie szkoły w Ostrołęce. Na tym samym cmentarzu znajduje się grób Franciszka Lessela herbu Grabie (1780–1838), kompozytora, pianisty i pedagoga, w latach 1823–1836 plenipotenta Marii Anny księżnej Wirtemberskiej z Czartoryskich w jej dobrach w pobliskiej Pilicy. Nieopodal, we wspólnej mogile spoczywa 4 polskich lotników poległych we wrześniu 1939, a także mogiły ofiar terroru okupanta niemieckiego z lat 1939–1945. Na miejscu zniszczonego w 1944 kościoła w 1962 wybudowano nową murowaną świątynię p.w. NMP i św. Jana Chrzciciela. Otoczona jest murkiem z pierwszej połowy XIX w., mającym w narożach ceglane kapliczki, w których wnętrzu pomieszczono wówczas obrazy na blasze, przedstawiające czterech ewangelistów. W 1986 osiadł na parafii w „zapadłej i cichej” Ostrołęce poeta, laureat wielu nagród, ks. Paweł Heintsch.

Bibliografia

Napoleon Kosiński, Ostrołęka, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzeci, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1995, s. 44-48 – na podstawie źródeł:
A. Święcicki, Topographia sive Masoviae descriptio, Varsaviae 1634, s. 18;
K. Niesiecki, Herbarz Polski, t. 7, Lipsk 1841, s. 194-195;
F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 205-445;
Codex epistolaris saeculi XV, t. I, cz. 1, wyd. J. Szujski „Monumenta Medii Aevi”, Kraków 1876, t. 2. s. 47-52;
Monumenta Poloniae Historica, t. 3, Lwów 1878, s. 267-271 (Spominki ...);
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 7, Warszawa 1886, s. 692;
A. Boniecki, Herbarz Polski, cz. 1, t. 3, Warszawa 1990, s. 215-225;
Polski Słownik Biograficzny, t. 4. Kraków 1938, s. 77-84 (Ciołkowie);
Polski Słownik Biograficzny, t. 17, Kraków 1972, s. 93-94 (Lessel);
Miasta polskie w tysiącleciu, pod red. M. Siuchnińskiego, t. 2, Wrocław 1967, s. 474;
Katalog zabytków sztuki w Polsce, oprac. I. Galicka, H. Sygietyńska, t. 10, z. 5, Warszawa 1971, s. 54;
S. Pazyra, Najstarszy opis Mazowsza Jędrzeja Święcickiego, Warszawa 1974, s. 67-85;
Dzieje Warki 1327–1921. Studia i materiały, Warszawa 1975, s. 14-15, 105-135;
J. Długosz, Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, Warszawa 1982-1985, księga XI;
Z. Zdrójkowski. Zarys dziejów prawa chełmińskiego 1233-1862. Toruń 1983, s. 70-71, 91-93;
S. Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Wrocław 1984, s. 273;
Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939-1945. Warszawa 1988, s. 607;
Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 2 (1660-1661), wyd. A. Wawrzyńczak, Warszawa 1989, s. 96-104;
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII-XVIII wieku. Spisy, pod red. A. Gąsiorowskiego, t. 4, z. 1, Wrocław 1990, s. 83-326;
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII-XVIII wieku. Spisy, pod red. A. Gąsiorowskiego, t. 10, Wrocław 1992, s. 107, 162;
D. Kopertowska, Nazwy miejscowe województwa radomskiego, Kielce 1994, s. 48.