Wawrzyniec Lenarczyk

Wawrzyniec Ignacy Lenarczyk (ur. 17 lipca 1872, zm. 28 marca 1958) – działacz społeczny, polityczny, publicysta, zbieracz folkloru, poeta ludowy. Brat Jakuba Lenarczyka.

Biografia

Urodził się 17 lipca 1872 w Machcinie koło Góry Kalwarii jako syn pańszczyźnianego chłopa Wawrzyńca i Weroniki z Gruszczyńskich. Po ukończeniu szkoły ogrodniczej w Ursynowie (dziś dzielnica Warszawy) i po półrocznej praktyce w Czechosłowacji pracował w różnych miejscowościach kraju. Ok. 1905 roku zakupił (18,5 ha) ziemię we wsi Pilica koło Warki i tam zaczął gospodarować. Należał do pilnych czytelników i kolporterów „Zarania”, był aktywnym członkiem Towarzystwa Kółek Rolniczych, Sejmiku Grójeckiego, PSL „Wyzwolenie”, a potem Stronnictwa Ludowego, przyjaźnił się m.in. z Tomaszem Nocznickim. Położył duże zasługi w budowie, a następnie rozbudowie szkoły w Ostrołęce. Podczas okupacji udzielał schronienia m.in. lewicowym partyzantom. W 1944 w związku z działaniami wojennymi na przyczółku magnuszewsko-wareckim został z rodziną wysiedlony ze swojej wsi. Po wypędzeniu Niemców z okolic Warki Lenarczyk powrócił do zniszczonego gospodarstwa, jednak sędziwy wiek nie pozwolił mu na większą i dłuższą aktywność zawodową. Od 1947 przebywał u synów w Grodzisku Mazowieckim, a potem w Pyrach (1948–1955). W 1955 powrócił do Pilicy i wraz z żoną zamieszkał u córki Wandy Wójcickiej.

Zmarł 28 marca 1958, pochowany został na cmentarzu w Ostrołęce koło Warki.

Wawrzyniec Lenarczyk to przede wszystkim działacz społeczny i polityczny ruchu ludowego. Aktywność w tych dziedzinach dopełniał pracami publicystyczno-literackimi: pisał korespondencje, artykuły, zbierał folklor, pisał wiersze. Przez wiele lat przesyłał do prasy ludowej korespondencje i artykuły na temat życia wsi mazowieckiej. Należał do pionierów chłopskich korespondentów, prace swe podpisywał pseudonimem „Mazur” i ogłaszał głównie na łamach „Zarania”.

Pod wpływem lektury Chłopów oraz opowiadań i śpiewów stryjenki (siostrzenicy Władysława Reymonta) zainteresował się folklorem „najbliższej ojczyzny” i zaczął zbierać pieśni, przysłowia, anegdoty z okolic Ostrołęki. Te, które spisał przed 1944 roku spłonęły podczas działań wojennych. Do naszych czasów zachowały się z lat powojennych cztery czternastokartkowe zeszyty zatytułowane Zbiór przysłów, śpiewek, wyrwasów i anegdot z okolic Ostrołęki, trzy zeszyty opowiadań, legend, przysłów, pieśni, jeden z napisem Zbiorek pieśni i śpiewek ludowych śpiewanych w Ostrołęce i bliskiej okolicy w końcu XIX wieku i na początku XX wieku. W tym ostatnim znajduje się 26 pieśni ludowych i kilka szlacheckich. Z tego fragmentarycznie zachowanego, folklorystycznego zbiorku Halina Horodyska i Kazimierz Śledziewski opublikowali w periodyku „Literatura Ludowa” osiem przysłów, dziesięć piosenek i przyśpiewek, dwie gadki i streszczenie wierszowanego poematu Legenda o Zatoni.

Lenarczyk, podobnie jak wielu innych twórców ludowych, szczególną admiracją obdarzał poezję narodową. Takie też utwory skrzętnie odpisywał do zeszytów z różnych zbiorków i gazet. Do czasów obecnych dochowały się trzy kajety ze 139 wierszami, m.in. Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Gabrieli Żmichowskiej, Teofila Lenartowicza, Bohdana Zalewskiego, Gustawa Ehrenberga, Marii Konopnickiej, Aleksandra Fredry.

Poznanie poezji narodowej skłoniło Lenarczyka do podjęcia prób wierszowania. Utwory, które powstały przed 1944 rokiem nie zachowały się. Ile wierszy napisał po 1945 – nie wiadomo. Do naszych czasów dochowało się sześć wierszy (898 wersów) oraz poemat Legenda o Zatoni (ok. 600 wersów). Niektóre z tych utworów udało się poecie opublikować m.in. w „Zielonym Sztandarze”. Prawie wszystkie wiersze Lenarczyk podpisywał pseudonimem – „Wawrzyniec Legenda” („Legienda”, rzadziej „Krwirdzeń Prapolski” – od 1948) oraz opatrywał datą i wymyśloną przez siebie nazwą siedliska „Uroczysko Istnienia” lub Lenarczykowo. Zasadniczy zachowany zrąb jego twórczości znajduje się w zeszycie zatytułowanym Utwory W. Legendy. Tematyka zawartych tam wierszy jest różnorodna i utrzymana najczęściej w konwencji pieśniowej.

Pisanie wierszy Lenarczyka pojmował jako instrument walki z karczmą, wstecznictwem dworu i kleru (Ostrołęka, Wiejka droga w czasach pańszczyzny). W swojej twórczości dawał wyraz radości z odzyskania niepodległości (Bój nad Pilicą o drogę do Berlina), snuł wizję odbudowy stolicy (Warszawa, Wizja, Warszawo pamiętaj, Wiochna, W hołdzie pięknym warszawiakom, Kapral Gałązka), występował przeciw wojnie (Słowo do wojenki), wypaczeniom socjalizmu (Narodzie broń swej doli, Mazurek podwarszawski), opiewał zmysłową miłość, piękno przyrody (Pilica). Znamienną cechą poezjowania pisarza jest rzadki w twórczości ludowej filosłowianizm, kult dla kulturowej i historycznej tradycji Słowian (Słowianie, Hej, wy Słowianie). Inspirowany on był lekturą powieści J. I. Kraszewskiego, T. T. Jeża, W. Przyborowskiego, A. Gołubiewa, a później zwycięstwem nad hitlerowskimi Niemcami oraz lekturą prac naukowych poświęconych słowiańszczyźnie. W jego twórczości widać gorące umiłowanie ziemi ojczystej. Fascynacja przeszłością Słowian przejawiła się m.in. w nadawaniu imion własnym dzieciom, a więc np. Wanda, Ludmiła, Łada, Dziedzilla, Przemysław Jan, Lesław Leszek, w przyjęciu przez niego wspomnianego pseudonimu „Krwirdzeń Prapolski”, w nazwaniu siedliska „Uroczyskiem Istnienia”.

Lenarczyk wypowiadał się w różnych gatunkach literackich, pisał ballady, pieśni, satyry, epitafia, poematy, epigramaty, liryki erotyczne, krajobrazowe. Jego twórczość wykazuje wyraźną skłonność do wypowiadania się w wierszowanej epice. Ujawniał w niej skłonność do naturalistycznych opisów, także i w scenach erotycznych. W budowie wiersza wykorzystywał technikę paralelizmu, zdrobnienia, szczególnie imion. Twórczość poety nie jest znana ani historykom kultury i literatury ludowej, ani szerszemu gronu czytelników, nie została bowiem dotąd zebrana i opublikowana.

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Lenarczyk Ignacy Wawrzyniec, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 49–51 - na podstawie źródeł:
E. Tarasinko, Lenarczyk Wawrzyniec z dawnych lat, „Zielony Sztandar” 1956, nr 64, s. 4;
(SK), Odwiedziny u starego „zaraniaka”, „Trybuna Mazowiecka” 1956, nr 240, s. 4;
Marszałek Wycech u Zaraniarzy – braci Lenarczyków, „Dziennik Ludowy” 1957, nr 168;
(S.K.), Z legend i baśni ludu. Odwiedziny u starego „zaraniarza”, „Trybuna Mazowiecka” 1958, nr 267, s. 1-2;
H. Horodyska, A. Śledziewski, Ignacy Lenarczyk zbieracz folkloru i poeta chłopski znad Pilicy, „Literatura Ludowa” 1960, nr 1, s. 30-35.