Związek Harcerstwa Polskiego

Związek Harcerstwa Polskiego (ZHP) – społeczno-wychowawcza organizacja dzieci i młodzieży o zasięgu ogólnopolskim.

Początek dał jej ruch skautowy; powstały w roku 1911 na terenie Galicji. We Lwowie (22 maja 1911) założono dwie drużyny męskie i jedną żeńską. Skauting, jako organizacja tajna, powstał szybko w Królestwie Polskim, następnie w zaborze pruskim. Na terenach ziem polskich coraz częściej nazywano go harcerstwem. W ruchu tym, w owym czasie, zwłaszcza w zaborze rosyjskim i austriackim, bardzo silny był nurt niepodległościowy. Po wybuchu I wojny światowej, wielu drużynowych i starszych harcerzy; wstąpiło do Legionów. 1–2 listopada 1916 r. w Warszawie odbył się zjazd wszystkich organizacji skautowych, istniejących na terenie Królestwa, na którym połączyły się w Związek Harcerstwa Polskiego. Organizacja przyjęła jako swe odznaki krzyż harcerski i lilijkę z literami ONC (Ojczyzna, Nauka, Cnota). Wcześniej już zaczęto pozdrawiać się hasłem „Czuwaj”. 1–2 listopada 1918 roku na zjeździe w Lublinie proklamowano zjednoczenie wszystkich ośrodków harcerskich, działających na terenie ziem polskich, w jeden, samoistny, niezależny od innych organizacji Związek Harcerstwa Polskiego. Powołano Naczelną Radę Harcerską, w 1920 r. uchwalono statut, zmieniony w 1936, w którym ZHP uznano za organizację wyższej użyteczności, przyjęto przyrzeczenie i prawo harcerskie, ustalono organizację.

Władzę ZHP tworzyły: Walny Zjazd, Naczelna Rada Harcerska z przewodniczącymi oraz Naczelnictwo – Główna Kwatera Harcerek oraz Główna Kwatera Harcerzy. Przewodniczącymi Naczelnej Rady Harcerskiej do 1939 r. byli: Józef Haller (1920–1923), ks. Jan Mauersberger (1923, 1927–1929), Tadeusz Strumiłło (1923–1927), Władysław Soltan (1929–1931), Michał Grażyński (od 1931). W strukturze wewnętrznej ZHP obowiązywał podział na chorągwie, hufce, drużyny, a te na zastępy, będące podstawową jednostką wychowawczą. Dzięki inicjatywie Aleksandra Kamińskiego, rozwinął się ruch zuchowy, przeznaczony dla dzieci młodszych. W ZHP obowiązywał strój organizacyjny. W 1918 r. Związek liczył ok. 30 tysięcy harcerek i harcerzy, w 1939 r. – 200 tysięcy i był wówczas trzecią pod względem liczebności organizacją skautingu światowego. Od 1922 roku ZHP należał do Międzynarodowego Biura Skautów w Londynie i w kraju posiadał kilka organów prasowych: „Harcmistrz”, „Skrzydła” (miesięcznik dla instruktorów), „Skaut”, „Na tropie”, „Czuj Duch” i inne.

Działalność harcerska w Grójeckiem do 1939 roku

Początki działalności harcerskiej (1912–1920)

Początki działalności harcerskiej w Grójeckiem, wg wspomnień Zygmunta Dembińskiego (1905–1992), sięgają 1912 roku. Wówczas to, w Szkole 8-Klasowej Męskiej z Kursem Gimnazjalnym Włodzimierza Włodarskiego powstała, działająca w konspiracji, drużyna harcerska. Wybuch I wojny światowej przerwał działalność Szkoły i drużyny. Idee skautingu docierały w Grójeckie różnymi drogami, stykali się z nimi uczniowie pobierający naukę w innych miastach, przekazywali peowiacy i legioniści przyjeżdżający do Grójca. W Piotrkowie Trybunalskim, silnym ośrodku ruchu skautowego, w Gimnazjum Męskim, uczyli się m.in. dwaj bracia Olszewscy: Czesław (1894–1969) i Tadeusz (1898–1944), który deklarował przynależność do tamtejszej organizacji skautowej. Inny grójczanin Władysław Zarzycki (1897–1971), ukończył Seminarium Nauczycielskie im. S. Konarskiego w Warszawie, w którym działały tajne drużyny harcerskie. Ostatecznie Tadeusz Olszewski i Władysław Zarzycki byli współzałożycielami i komendantami Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Grójcu. Przykładem personalnego powiązania działalności w harcerstwie i POW był Stanisław Rewoliński (1894–1920), jeden z komendantów Obwodu XIV Grójeckiego tej organizacji. Zanim skierowano go do działalności peowiackiej w Grójeckiem był drużynowym 29 Męskiej Drużyny Harcerskiej im. Hugo Kołłątaja w Warszawie. Jako legionista, wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej, poległ 20 maja 1920 r. Harcerze z 29 Męskiej Drużyny Harcerskiej (ul. Poznańska 15, później Sapieżyńska) postanowili 11 listopada 1920 r. nazwać drużynę jego imieniem. Do Grójca przyjeżdżali także inni harcerze z drużyn warszawskich, w celu organizowania harcerstwa na tym terenie. Znaczący udział w jego powstaniu i działalności w Grójeckiem odegrali nauczyciele.

W 1917 r. wznowiło działalność grójeckie gimnazjum, we wrześniu 1918 r. do Józefa Szczepańskiego – dyrektora Męskiej 4-Klasowej Szkoły Powiatowej w Grójcu, zgłosił się druh Kazimierz Lisiecki z drużyny warszawskiej (ul. Wielka 35, Bursa II RGO [Rady Głównej Opiekuńczej]), z propozycją zorganizowania drużyny i objęcia funkcji drużynowego. Dyrektor zwrócił się w tej sprawie do Inspektora Okręgu Warszawskiego do Spraw Harcerstwa. Załącznikiem do pisma Szkoły był odręczny list uczniów, poparty przez radę pedagogiczną, deklarujących chęć przystąpienia do organizacji harcerskiej. Byli to: znany później prezes grójeckiego oddziału PTTK (1963–1970) Kazimierz Markowski, T. Mączyński, W. Pietraszewski, Z. Powichrowski, Stanisław Rzepecki, Franciszek Ścisłowski (1900–1972), długoletni później nauczyciel historii i śpiewu w Mogielnicy Bronisław Tokaj, J. Woźniak. Odpowiedź Inspektoratu była pozytywna, zarówno w kwestii zorganizowania drużyny jak i osoby drużynowego (instruktora). Jeszcze w tym roku szkolnym założono drużynę im. Jana Kozietulskiego (1781–1821), z Kazimierzem Lisieckim na czele. Przybocznym drużynowego został Franciszek Ścisłowski. Aktywnymi harcerzami byli m.in.: Zygmunt Dembiński, Reinhold Foeller i Bronisław Tokaj (dwaj ostatni – zastępowi). W lutym 1919 r. Inspektorat nadesłał apel skierowany do chłopców składających przysięgę: „Harcerze, wielki dzień w waszem życiu nadszedł. Wstąpić macie do grona wielkiego bractwa sług SPRAWY, sprawy Bożej i Ojczystej, sprawy Odrodzenia i Uszlachetnienia. Wstępujecie w grono tych, którzy powinni całe swe życie oddać na służbę Dobra. Przyrzekacie wierność temu ideałowi, pamiętajcie, że od dziś mieć będziecie większe przed Bogiem i Ojczyzną obowiązki. Polska – Wolna i Zjednoczona czeka Waszej pracy i spodziewa się, że zawsze spełnicie, co do Was należy. Życząc Wam owocnej i radosnej pracy wołam do Was po harcersku: Czuwajcie” (zachowano pisownię oryginału). Od roku 1920 Kazimierz Lisiecki zrezygnował z prowadzenia drużyny, ponieważ wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej, w czasie której poległ.

Rozwój drużyn harcerskich (1920–1939)

W roku 1920, w miejsce 4-klasowej szkoły, powstało Ośmioletnie Gimnazjum Koedukacyjne Sejmiku Powiatowego w Grójcu, które wchłonęło samodzielne dotychczas Gimnazjum Żeńskie. Dyrektorem został Franciszek Cichecki (1883–1943). I Męska Drużyna Harcerska im. Jana Kozietulskiego, kontynuowała działalność w nowo powstałej placówce. W 1923 r. podczas 3 konferencji instruktorów Chorągwi Warszawskiej ZHP, która odbyła się w Grójcu, przyrzeczenie składały nowe roczniki harcerzy grójeckich. Opiekunem drużyny był Franciszek Cichecki, drużynowym druh Bronisław Tokaj. W 1924 r. – 10 harcerzy z tej drużyny wzięło udział w obozie letnim, zorganizowanym w związku z Narodowym Zlotem ZHP w Warszawie. Harcerze, pod komendą druha Zbigniewa Maślankiewicza, zgłosili swój udział w zawodach sportowych (m.in. piłce polskiej) oraz pokazie introligatorskim. Nie udało się ustalić stanu liczebnego ani struktury wiekowej harcerzy. Na 20, zgłoszonych do udziału w obozie: 5 – liczyło 12-14 lat, 7 – od 14 do 16 lat, 8 – powyżej 16 lat. Pod koniec lat 20-tych Komenda Chorągwi Mazowieckiej Harcerzy; krytykowała drużynę za małą aktywność (w 1926 r. - kat. C), a w 1929 r. rozkazem z 18 czerwca – rozwiązała.

W 1929 r. założono w Grójcu 135 Męską Drużynę Harcerską im. ks. Piotra Skargi, do której mogli należeć uczniowie szkół różnych stopni oraz harcerze w różnym wieku (także absolwenci), tzw. mieszaną. Komenda Chorągwi Mazowieckiej Harcerzy, której podlegał Hufiec (powiat) Grójecki, po analizie raportów drużyny za lata 1932–1933 zakwalifikowała ją do kat. B, za rok 1934 do kat. C, za rok 1935 ponownie do kat. B (rozpiętość kategorii A-C). Drużynowymi 135 Męskiej Drużyny Harcerskiej byli m.in. Marian Rzeczkowski, druh podharcmistrz Tadeusz Kopiński i Z. Lewandowski. W 1936 r. była to w dalszym ciągu drużyna mieszana, która w 1938 r. poświęciła swój sztandar. W Gimnazjum i Liceum im. ks. Piotra Skargi w Grójcu założono Męską Drużynę Harcerską im. płk. Leopolda Lisa-Kuli (1896–1919), która została zarejestrowana w 1936 r. (rozkaz nr 7/36 z dnia 8 października). Opiekunem drużyny był mgr Kazimierz Lewkowski (1905–1979) – nauczyciel matematyki, drużynowym Zdzisław Pracki, sekretarzem J. Kotliński. Wg Leona Nawrockiego, do drużyn męskiej i żeńskiej w Gimnazjum należało ok. 130 uczniów. Odliczywszy harcerki (w 1937 r. ok. 30) do Męskiej Drużyny Harcerskiej należałoby ok. 100 harcerzy; co wydaje się mało prawdopodobne.

Zimą 1927/1928 r. w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Mogielnicy założono I Męską Drużynę Harcerską im. Waleriana Łukasińskiego (w 1931 r. oznaczoną nr 45). Opiekunem jej był, aż do jego likwidacji (1932 r.), Józef Opolski, nauczyciel wychowania fizycznego. Drużynowymi uczniowie: A. Jopkiewicz (stopień harcerski – wywiadowca) i Stanisław Lipiec (ćwik). W 1929 r. do drużyny należało 18 harcerzy (prawie wszyscy po złożeniu przyrzeczenia), z których utworzono 3 zastępy. Harcerze mieli wyznaczoną izbę, w której mogli odbywać zbiórki i przechowywać skromną, bo liczącą ok. 40 książek, biblioteczkę.

Później, bo w latach 30-tych, zakładano w Grójeckiem drużyny harcerskie w szkołach powszechnych. Wiązało się to z polityką władz naczelnych ZHP, pragnących rozszerzyć działalność Związku na środowiska robotnicze, rzemieślnicze i chłopskie. W pierwszej połowie lat 30-tych drużyny harcerskie w szkołach powszechnych prawdopodobnie zorganizowano w większych ośrodkach, takich jak: Borowe, Grójec, Góra Kalwaria, Mogielnica, Warka, Tarczyn. W drugiej połowie lat 30-tych następuje ożywienie działalności na tym polu. Wiąże się je z osobą podharcmistrza Ludwika Michalskiego (1912–1985) - nauczyciela, który został skierowany w Grójeckie z zadaniem rozbudowy harcerstwa. Początkowo (od 1934 r.) pracował w szkole powszechnej w Borowem k. Mogielnicy, gdzie zorganizował 161 Męską Drużynę Harcerską oraz podejmował działania mające na celu odbudowę Hufca (powiatowego) Grójeckiego. W 1936 r. został przeniesiony do Publicznej Szkoły Powszechnej nr 3 w Grójcu i desygnowany przez Komendę Mazowiecką Chorągwi Harcerzy do pracy instruktorskiej w ZHP w Grójeckiem. Działalność Ludwika Michalskiego w harcerstwie grójeckim zyskała pochlebne opinie, również w środowisku współpracujących z nim nauczycieli, np. Zygmunta Solarskiego (1912–1993). W tym czasie powstały nowe drużyny, dawniej istniejące - ożywiły działalność. W latach 1930–1938/1939 męskie drużyny harcerskie działały już w wielu szkołach powszechnych powiatu. W Grójcu, w Publicznych Szkołach Powszechnych nr 1 i 3 prężnie działającą Męską Drużynę Harcerską w szkole założył Ludwik Michalski. W Górze Kalwarii męska drużyna harcerska działała już od 1929 r., w 1936 powołano Męską Drużynę Harcerską im. płk. Dunin-Wąsowicza. Obowiązki, drużynowych pełnili nauczyciele: Z. Zwoliński i Edward Marchewka. W Goszczynie nauczyciel, Władysław Skoczek w 1935 r. zreorganizował tamtejszą Męską Drużynę Harcerską im. Waleriana Łukasińskiego, w Mogielnicy 161 Męską Drużynę Harcerską im. ks. Piotra Skargi założono w 1934 r. w Szkole Powszechnej nr 1. W 1936 r. została zakwalifikowana do kategorii C. Obowiązki drużynowych pełnili nauczyciele: Michał Różalski, E. Walewski, Władysław Kazimierczak. W Tarczynie Męską Drużynę Harcerską założono w 1932 r.; obowiązki drużynowych pełnili nauczyciele tamtejszej szkoły powszechnej: Zygmunt Solarski, druh podharcmistrz Władysław Stołowski oraz Stanisław Jezierski, W Warce 57 Męską Drużynę Harcerską im. Piotra Wysockiego założono w 1930 roku. Według „Kroniki” Wiktora Krawczyka 20 lutego 1931 przy Szkole Powszechnej w Warce powstały drużyny harcerskie: chłopięca i dziewczęca. Inicjatorem powstania był ks. Stanisław Owczarek, organizatorami: Wiktor Krawczyk, Karol Rajczyk, Roman Weigel i Wanda Pajerska. W latach 1933–1934 została zakwalifikowana do kat. C. Obowiązki drużynowych pełnili: Czesław Dziełak, Roman Weigel, Jan Kazimierczuk, Jan Kuciak i Jan Wójcik. Również we wsiach, aktywność środowiska nauczycielskiego, w ruchu harcerskim była bardzo duża. W Belsku według Władysława Kostrzewy drużynę prowadził nauczyciel Klemens Baryłka (1913–1988), w Borowem - 162 Męską Drużynę Harcerską założył w 1934 r. Ludwik Michalski, po jego wyjeździe obowiązki drużynowego przejął Eugeniusz Gardziński (1904–1991). W Jazgarzewie (166 MDH) - Jan Kultys, w Lipiu - Marceli Jasiorowski (1909–1964), Promnej (MDH im. Waleriana Łukasińskiego) - kolejno: Józef Ogrodnicki i Jan Marczyński, we Wrociszewie (MDH im. Zawiszy Czarnego) S. Banasiewicz. Kto był inicjatorem powołania drużyny w Czersku, nie udało się ustalić. Istniała ona w 1930 r. Według Zygmunta Solarskiego drużyny harcerskie zorganizowano we wszystkich szkołach powiatu grójeckiego (?).

Odnalezione źródła dotyczące gromad zuchowych w Grójeckiem są bardzo skromne. Wg nich możemy stwierdzić, że były zakładane np. przy 135 MDH w Grójcu i 57 MDH w Warce. W 1935 roku Namiestnikiem Zuchowym został druh Jan Kazimierczuk z Warki.

Pierwszym komendantem Hufca Grójeckiego był druh podharcmistrz Tadeusz Kopiński - pracownik Urzędu Skarbowego w Grójcu. W sprawozdaniu Zarządu Oddziału Mazowieckiego ZHP za 1932 r. odnaleziono informację o rozwiązaniu kilku hufców, w tym Grójeckiego. W 1934 r. Hufiec Grójecki za sprawą Ludwika Michalskiego znów działał. W 1935 r. przyłączono do niego dwie drużyny: 161 MDH w Mogielnicy i 162 MDH w Borowem, które uprzednio były podporządkowane Hufcowi Grodziskiemu. W 1936 r. (rozkaz Ll z 8 października Komendy Mazowieckiej Chorągwi Harcerzy) do Hufca Grójeckiego skierowano instruktorów: druha podharcmistrza Ludwika Michalskiego i druha podharcmistrza Władysława Stołowskiego. Ludwik Michalski został komendantem Hufca. Nie odnaleziono informacji o pracy drugiego z wymienionych w Hufcu Grójeckim (wg wspomnień Zygmunta Solarskiego był drużynowym MDH w Tarczynie).

Żeńskie drużyny harcerskie

W latach trzydziestych działały w Grójeckiem również drużyny żeńskie, źródeł wskazujących na działalność harcerstwa żeńskiego we wcześniejszym okresie nie odnaleziono.

W Grójcu były dwie drużyny: I Żeńską Drużynę Harcerską im. Emilii Plater, założyła w roku szkolnym 1934/1935 Publicznej Szkole Powszechnej nr 3, Leokadia Peżówna (po zamążpójściu Granatowa) - nauczycielka, p.o. drużynowej. W 1937 r. do drużyny należały 32 harcerki w wieku 12-14 lat (w tym 2 ochotniczki). Godło drużyny „Ptaki”, a 4 zastępów m.in.: „Jaskółki” i „Sikorki”. II Żeńską Drużynę Harcerską założono w Gimnazjum i Liceum im. ks. Piotra Skargi, w którym do 1937 r. obowiązki drużynowej pełniła Maria Pietrusińska. Zarówno tę, jak i wzmiankowane poniżej drużyny nazwano im. Emilii Plater. Drużyna liczyła wówczas 31 dziewcząt w wieku 12-18 Iat; 4 - w stopniu pionierek, 14 - to ochotniczki. Godło drużyny - „Skrzydlata”. Żeńską drużyną harcerską w Górze Kalwarii kierowała nauczycielka szkoły powszechnej - F. Wojtanówna. I Żeńska Drużyna Harcerska w Warce istniała od 1930 r. w Szkole Powszechnej im. Piotra Wysockiego. Obowiązki drużynowej pełniła Wanda Pajerska - nauczycielka; przyboczną była Helena Suchecka (17 lat). W 1933 r. do drużyny należały 32 harcerki, w 4 zastępach, wiek dziewcząt 9-18 lat. Drużyna dysponowała własną izbą harcerską. W Goszczynie w szkole powszechnej drużyna harcerek działała od 1934 r. pod kierunkiem drużynowej - nauczycielki Janiny Adamczykówny. Również w Pamiątce, p.o. drużynowej (w 1937 r.), była nauczycielka Janina Czyżówna, później Michalska, żona Ludwika. W tym roku do drużyny „Lasy” należało 20 dziewcząt, z których 5 było ochotniczkami. W roku 1937 w Błędowie i Ostrołęce (gmina Konary) utworzono zastępy próbne, liczące po 10 dziewcząt w wieku 11-14 lat. Założyły je i pełniły obowiązki drużynowych nauczycielki: w Błędowie - Eugenia Bazańska (Cegiełkowska), w Ostrołęce - Janina Trynkusowa. Dziewczęta były przygotowywane do prowadzenia zastępów z myślą o powstaniu w tych szkołach drużyn harcerskich. Zastęp w Błędowie, przekształcony w 1938 r. w drużynę, przyjął godło „Strumienie”.

Żeńskie drużyny harcerskie w Grójeckiem podlegały Hufcom: Nowomiejskiemu (Nowe Miasto nad Pilicą) i Warszawskiemu. W roku 1937 powołano V Żeński Hufiec Grójecki, od 1938 na czele z Leokadią Granatową. W 1938 r. Hufcowi podlegało: 6 drużyn, jeden zastęp próbny i jedna gromada zuchowa. Nie jest pewne czy była to gromada, „Promienie Słoneczne”, założona w Warce w 1933 r. Rok później należało do niej 20 dziewczynek młodszych (7-11 lat) gromadą kierowała (wówczas 17-letnia) Jadwiga Kolcówna. Udział nauczycieli szkół różnych stopni w organizowaniu i kierowaniu jednostkami organizacyjnymi ZHP w powiecie grójeckim był bardzo duży i przewyższał liczbę 17, ustaloną na rok 1938 przez Leona Nawrockiego. Autor w wyliczeniu pominął niektóre miejscowości np. Tarczyn, w którym obowiązki drużynowych pełnili nauczyciele.

ZHP wspomagały finansowo (urządzanie loterii i zabawa) oraz organizacyjnie (opieka nad świetlicami) Koła Przyjaciół Harcerstwa. W Grójcu założone ono zostało w 1932 r. przez Tadeusza Kopińskiego.

Zaangażowanie społeczne harcerzy

Członkowie ZHP w Grójeckiem starali się realizować zadania statutowe Związku oraz postępować zgodnie z Prawem i Przyrzeczeniem Harcerskim. Będąc uczniami - wypełniać obowiązki uczniowskie oraz pomagać w nauce słabszym uczniom, zwłaszcza w ramach tzw. samopomocy koleżeńskiej prowadzonej w szkołach różnych stopni. Harcerze i harcerki poznawali przeszłość i teraźniejszość swych małych ojczyzn; przeprowadzali wywiady, zbierali pamiątki historyczne, organizowali wycieczki. Harcerze z drużyn grójeckich opiekowali się grobami poległych za Ojczyznę, m.in. otoczyli opieką groby z okresu powstania styczniowego. W 1922 r. harcerze z drużyny w Grójcu wzięli udział w zasadzeniu w parku, obok Domu Ludowego trzech dębów symbolizujących zjednoczenie ziem polskich trzech zaborów (wycięto je niedawno). W 1938 r. harcerze Męskiej Drużyny Harcerskiej im. Leopolda Lisa-Kuli w Grójcu, pragnąc uczcić pamięć marszałka Józefa Piłsudskiego, postanowili przy ul. Worowskiej, zasadzić olszynkę i nazwać ją olszynką harcerską. Drużyny, ustalając patrona, wybierały głównie osoby związane z Grójeckiem, np. ks. Piotr Skarga, Jan Leon Kozietulski, Piotr Wysocki. Do działań tradycyjnych, należała pomoc własnym szkołom. Harcerki i harcerze dekorowali sale lekcyjne (m.in. na uroczystości państwowe), pomagali w utrzymaniu porządku i opiece nad młodszymi dziećmi w czasie przerw między lekcjami. Realizowano w ten sposób programy przyjmowane przez drużyny na każdy rok szkolny, przyjęte przez drużyny żeńskie: „Pracować dla dobra ogólnego”, „Być użytecznym”. Ćwiczono takie cnoty jak: punktualność, obowiązkowość, rzetelność. Harcerki i harcerze włączali się w prace społeczne, prowadzone m.in. na rzecz dzieci z ubogich rodzin (pomoc w dożywianiu, organizowanie choinki w okresie świąt Bożego Narodzenia, pomaganie w opiece nad dziećmi w świetlicach, zbieranie używanej odzieży i przygotowywania do przekazania ubogim). Często sami niezamożni, nie mogli świadczyć pomocy finansowej. Zarówno drużyny żeńskie jak i męskie prowadziły działalność zarobkową polegającą na sprzedaży w sklepikach szkolnych bułek i słodyczy, robieniu zabawek na choinkę, szyciu kołnierzyków i kapci gimnastycznych. Uzyskane fundusze przeznaczono m.in. na książek do biblioteczek drużyn oraz czasopism. Do najczęściej prenumerowanych należał „Harcmistrz” i „Na tropie”. Działalność w harcerstwie polegała nie tylko na pracy, ale również zabawie, uprawianiu sportu, grach, udziale w obozach, uczeniu się i śpiewaniu pieśni harcerskich. Do najstarszych należały Płonie ognisko Jerzego Brauna, Wszystko co nasze ojczyźnie oddamy Ignacego Kozielewskiego oraz Pieśń młodych skautów Władysława Bełzy z muzyką Władysława Sawickiego zaczynająca się od słów „Święta miłości kochanej ojczymy, oto w Twą służbę wchodzi hufiec nasz”. Ludwik Michalski bardzo dbał o rozwój i uprawianie sportu, zakładał drużyny sportowe, podejmował niecodzienne przedsięwzięcia, jak np. spływ tratwami do Gdańska. Harcerze z drużyn grójeckich brali udział w obozach poprzedzających ogólnopolskie zloty harcerskie jak np. w Warszawie (1924), w Spale (1935). Podczas obozu w Spale zastęp „Lisy” rekrutujący się ze 135 MDH z Grójca uzyskał dobrą lokatę za udział biegu harcerskim, wycieczce oraz zawodach samarytańskich (rozpiętość ocen od bardzo dobrej do poniżej dostatecznej - zaliczenie). Ponadto Hufce – Żeński i Męski organizowały lokalne obozy letnie. W 1937 r. harcerki były na 14-dniowym obozie w miejscowości Jeziora [Nowiny] (gmina Pniewy). Harcerze przebywali na obozach w Jeziórce i Modrzewinie. Harcerki i harcerze zgodnie z obowiązującymi regulaminami, mogli uzyskać kolejne stopnie; po odbyciu prób i wykazaniu się zdobytymi sprawnościami. Harcerki: ochotniczki, pionierki, samarytanki (później dodatkowo wędrowniczki), harcerki Rzeczypospolitej; harcerze: młodzika, wywiadowcy, ćwika, harcerza orlego, harcerza Rzeczypospolitej; zuchy zdobywały gwiazdki I-III. Próby (od stopnia wywiadowcy) odbywały się przed komisjami, które w zależności od stopnia, powoływano przy drużynie, hufcu lub komendzie chorągwi. W roku 1933 Komisję na stopień wywiadowcy, powołano przy 135 Męskiej Drużynie Harcerskiej w Grójcu, z przewodniczącym druhem podharcmistrzem Tadeuszem Kopińskim. W jej skład weszli ponadto: Reinhold Foeller - nauczyciel, Tadeusz Cechrzycki i Marian Rzeczkowski - nauczyciel. Instruktorzy harcerscy mogli być mianowani podharcmistrzami, następnie harcmistrzami, analogicznie harcerki. Wyjątkowym wyróżnieniem było zostanie harcmistrzem (harcmistrzynią) Rzeczypospolitej. ZHP w Grójeckiem uczestniczył w uroczystościach organizowanych w święta państwowe. Wówczas to kolumny harcerek i harcerzy maszerowały przez miasto, brały udział w capstrzykach, a poczty sztandarowe w nabożeństwach jak np. 3 maja 1938 r., kiedy to poświęcono sztandar 135 MDH w Grójcu.

Rok 1939 zamyka okres działalności ZHP w niepodległej II Rzeczypospolitej, ale nie kończy. Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Grójca (8 września 1939) organizacja harcerska zeszła do podziemia i działała pod kryptonimem „Związek Koniczynek”, „Bądź Gotów” (Żeńskie Szare Szeregi) oraz „Szare Szeregi”.

Bibliografia

• Maria Lewandowska, Związek Harcerstwa Polskiego (1912-1939), [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt jedenasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 121–130 - na podstawie źródeł:

• Archiwum Akt Nowych w Warszawie: Związek Harcerstwa Polskiego sygn. 177, 236, 514, 540, 550, 691, 888, 950, 953, 1258, 1276, 1280, 1283, 1285, 1405, 1411, 1416, 1422, 1506, 2066-2068, 2108, 2394-2396, 2441-2445, 2599 (w wymienionych jednostkach znajdują się nieliczne dokumenty dot. tematyki hasła);
• Archiwum Państwowe m. st. Warszawy - Oddział w Górze Kalwarii: „Akta miasta Grójca” sygn. 370, 134; Muzeum Harcerstwa w Warszawie. „Zbiór wspomnień dot. dziejów harcerstwa, sygn. 18/7/3 (oznaczenie robocze) m.in. W. Kostrzewy i cytowanymi przezeń wspomnieniami: Z. Solarskiego. W. Kazimierczaka i S. Skoczka;
• Centralne Archiwum Wojskowe: Akta personalne S. Rewolińskiego sygn. 1252, K.W. 100-604, V.M. 73-6855, K.N. 12 03 1931;
• Archiwum Muzeum Kazimierza Pułaskiego w Warce: Wiktor Krawczyk „Kronika miasta Warki”;
• Arch. Zarządu Głównego ZNP: Leon Nawrocki, „Rozwój oświaty w Grójeckiem w latach 1918-1945 oraz rola nauczycieli w przeobrażeniach społeczno-kulturalnych regionu” 1979, maszynopis pracy doktorskiej, s. 212 i n.;
• Zygmunt Dembiński, wspomnienia dot. ZHP w Grójeckiem, przekazane na spotkaniu z harcerzami grójeckimi w 1989 r. (kopia rękopisu wypowiedzi - udostępniona przez Zdzisława Szeląga);
• „Nasze Pismo” (Mogielnica) 1928, nr 1, s. 16-17; 1930/1931, nr 1-2, s. 11-12; 1931, nr 1, s. 4-5; nr 7, s. 7-8; 1932. nr 6-8, s. 15-16;
• „Harcerskie Mazowsze” 1930. nr 1/listopad, s. 9 (Mapa: Środowiska harcerskie Chorągwi Mazowieckiej Żeńskiej i Męskiej). Tu oznaczono środowiska męskie: Mogielnica, Grójec, Góra Kalwaria, Czersk;
• Zdzisław Szeląg, 55 lat szkoły średniej w Grójcu, „(Pięć) 5 Rzek” 1967, z. 3, s. 11-12, 14;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec-„Głuszec”, Warszawa 1993. s. 69-74;
• Zygmunt Solarski, [W Szarych Szeregach w Grójcu] w: Grójeckie we wspomnieniach. Antologia, Seria druga. Grójec 2000, s. 101-102;
• Jerzy Golański, W dawnym Tarczynie, Warszawa 2001, s. 58.