Stronnictwo Ludowe „Roch”

Stronnictwo Ludowe „Roch” – powstałe 15 marca 1931 Stronnictwo Ludowe podczas II wojny światowej (od 27 lutego 1940 do 1945) działało w kraju konspiracyjnie pod kryptonimem „Roch” (Ruch Oporu Chłopów), „Trójkąt”. Na wychodźstwie wchodziło w skład Rządu emigracyjnego RP i Rady Narodowej, a w kraju do Delegatury Rządu RP na Kraj. 21 lipca 1940 utworzyło własną organizację wojskową Chłostrę (Chłopska Straż), w sierpniu przekształconą w Bataliony Chłopskie. W grudniu 1943 uchwaliło i ogłosiło program, w którym zapewniało, że w wyzwolonej Polsce stopniowo przeprowadzi szerokie reformy społeczno-polityczne i gospodarcze: uprzemysłowienie kraju, upaństwowienie podstawowych gałęzi przemysłu, wywłaszczenie własności ziemskiej ponad 50 ha, rozwój oświaty i kultury. Opowiadało się za granicą na Odrze i Nysie oraz przyłączeniem do Polski Prus Wschodnich i Gdańska.

21 lutego 1944 niektórzy radykalni działacze Stronnictwa Ludowego „Roch”, sympatycy i zwolennicy Polskiej Partii Robotniczej utworzyli SL – Wola Ludu, które odmówiło SL „Roch” prawa reprezentacji ruchu ludowego. „Roch” działał nielegalnie do czerwca 1945, następnie w sierpniu 1945 w wyniku porozumienia zawartego w Moskwie między przedstawicielami Rządu Tymczasowego RP a grupą działaczy skupionych wokół Stanisława Mikołajczyka, zalegalizowane zostało jako Polskie Stronnictwo Ludowe.

Stronnictwo Ludowe „Roch” w powiecie grójeckim

W powiecie grójeckim powiatowe kierownictwo Stronnictwa Ludowego „Roch” powołano w maju 1940 w składzie:

Stefan Szewczyk (1911–1989) „Mateusz” ze Złotej Góry – przewodniczący, w latach 1932–1934 prezes Zarządu Powiatowego Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”,
Adolf Korczak ze Skowronek – wiceprezes ostatniego (przed 1 września 1939) Zarządu Powiatowego i członek Rady Naczelnej Stronnictwa Ludowego,
Stefan Pachocki (1914–1997) „Lewy” z Belska, działacz Związku Młodzieży Wiejskiej „Siew”, prezes ostatniego Zarządu Powiatowego tej organizacji.

W latach 1941–1943 powołano trójki gminne w 15 z 19 gmin (w tym jedno kierownictwo dla gmin Jazgarzew i Wągrodno) oraz w trzech miastach: Grójec, Warka, Mogielnica. Do końca okupacji w powiecie grójeckim nie udało się zorganizować trójek w gminach: Czersk, Jasieniec, Promna i Góra Kalwaria. Powołano je w ok. 1/4 wsi powiatu (ok. 100). Pracą Stronnictwa Ludowego „Roch” w gminach kierowali:

w gminie Belsk – Jerzy Katana „Żwir” z Jaworek (przewodniczący), Franciszek Janota „Pług”, Henryk Leduchowski, Jan Woźniak;
w gminie Błędów – Edward Kudlak „Samolub” (ur. 14 września 1913) z Błędowa, Aleksander Bobrowski, Franciszek Górecki z Wilhelmowa, Józef Hermanowicz, Józef Lesiak, Józef Podsiadły;
w gminie Borowe – Bolesław Hyc (przewodniczący), Stefan Lipiec, Szymon Małek;
w gminie Drwalew – Aleksander Sawicki (przewodniczący), Stanisław Jarosz;
Grójec – Jan Wojciechowski „Świda” (ur. 2 grudnia 1911), przewodniczący, Władysław Aleksandrowicz;
w gminach Jazgarzew i Wągrodno – Jan Sobolewski (przewodniczący), Zawiślak;
w gminie Kąty – Jan Zelman (przewodniczący);
w gminie Kobylin – Jan Szumigłowski (przewodniczący), Franciszek Katana (1900–1982), Jerzy Pietrzak, Feliks Sosnowski;
w gminie Konary – Jakub Lenarczyk (1882–1961) z Ostrołęki (przewodniczący), Cieślak z Podgórzyc;
w gminie Konie – Jan Wit (przewodniczący), Wacław Czarnecki;
w gminie Komorniki – Mieczysław Kaczyński (1895–1943), (przewodniczący od 10 I 1943), Stefan Kaczmarek, Antoni Wąsik, Antoni Zdrojewski;
w gminie Lechanice – Albin Asman (przewodniczący), Antoni Raczyński, Stanisław Zatorski;
w gminie Lipie – Józef Jakóbczyk (przewodniczący), Wacław Krzyżanowski;
w gminie Nowa Wieś – Władysław Dąbrowski (przewodniczący), Władysław Rosłaniec;
w gminie Rykały – Franciszek Białek;
Warka – Jan Korczak.

Wszyscy oni przed 1 września 1939 byli młodymi działaczami Stronnictwa Ludowego lub Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, ZMW „Siew”. Zakładanie komórek organizacyjnych Stronnictwa Ludowego „Roch” odbywało się w czasie, gdy część członków i działaczy Stronnictwa i związków młodzieży wiejskiej uczestniczyła już w pracach konspiracyjnego Związku Walki Zbrojnej, przekształconego później w Armię Krajową (ZWZ/AK) lub w innych tajnych organizacjach niepodległościowych. Występowanie z ich struktur politycznych i wojskowych natrafiało na duże trudności. Komenda Armii Krajowej Obwodu Grójec- „Głuszec” i delegat powiatowy Rządu RP na Kraj wielokrotnie informowali o odchodzeniu ludowców ze struktur wojskowych. Tak np. pełnomocnik Delegatury w sprawozdaniu za wrzesień–październik 1943 napisał: „Komendant IX [Chynów] Ośrodka [AK] „Świteź” [plut. Marian Białkowski], przeszedł na stronę Stronnictwa Ludowego i czyni obecnie usiłowania zwerbowania jak największej ilości członków do tej organizacji. W celu ułatwienia pracy sprowadza z Warszawy prelegentów. Powyższa akcja propagandowa nie znajduje większego zainteresowania a szczególnie wśród młodzieży, która chętniej garnie się do organizacji wojskowej, przygotowując się do czynu zbrojnego” (Delegatura Rządu Rzeczpospolitej na Kraj. Departament Spraw Wewnętrznych Sprawozdania Sytuacyjne. Archiwum Zakładu Historii Partii, sygn. 202 II-23, s. 19). Za czyn ten „Świteziowi” groziła kara śmierci, do wykonania której decyzją Komendy Obszaru Armii Krajowej wyjątkowo nie doszło.

Od końca roku 1942 do późnej jesieni 1944 kierownictwo Stronnictwa Ludowego „Roch” w Grójeckiem wydawało swój konspiracyjny organ „Kłosy”.

Prawdopodobnie w połowie 1942 Komenda Okręgu Warszawskiego Batalionów Chłopskich na wniosek Stronnictwa Ludowego „Roch” w Grójeckiem (?), dla prowadzenia zorganizowanej zbrojnej walki z okupantem oraz o przyszłą demokratyczną Polskę powołała powiatową obwodową Komendę Batalionów Chłopskich, która podporządkowana została Komendzie Batalionów Chłopskich Okręgu II, od przełomu 1942/1943 podokręgowi IIa jako Obwód „8”. Jej punkt kontaktowy mieścił się w budynku zajmowanym przez Kasę Spółdzielczą im. Stefana Stefczyka w Grójcu.

W skład podokręgu IIa wchodziła lewobrzeżna i prawobrzeżna część powiatu warszawskiego oraz powiaty: grójecki, błoński, radzymiński i miński. Komendantem podokręgu był Stanisław Kasperlik („Grzegorz”).

Pod koniec 1941 r. tworzenie w powiecie grójeckim sieci organizacyjnej (łączność, kolportaż, konspiracyjne wydawnictwa, m.in. prasa) zostało zakończone. Wśród członków, mniej lub bardziej regularnie, kolportowano bliżej nieznaną liczbę egzemplarzy, głównie praw Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego: „Przegląd”, „Ku zwycięstwu”, „Przez walkę do zwycięstwa”, „Polska Ludowa”, „Przebudowa”, „Nurty”, „Agencja Informacyjna – Wieś” oraz centralne organy Komendy Głównej Batalionów Chłopskich: „Żywią i bronią”, „Powstaniec”, ”Samoobrona Chłopska”.

W konspiracyjnej strukturze ruchu ludowego w kraju i w Grójeckiem działał, jako organizacja autonomiczna, Ludowy Związek Kobiet i Związek Pracy Ludowej „Orka”, który krzewił idee pracy ludowej wśród inteligencji pracującej i robotników; montował sabotowanie zarządzeń okupanta. Centralnym organem Ludowego Związku Kobiet było pismo „Żywia” a Związku Pracy Ludowej „Orka” – „Prawda zwycięży”, potem „Orka – Prawda zwycięży”.

Biuro Informacji i Propagandy Armii Krajowej Obwodu Grójec-„Głuszec”, w raporcie kwartalnym za czas 15 lipca–1 października 1943 informowało: „Stronnictwo Ludowe prowadzi ścisłą współpracę z kierownictwem Walki Podziemnej. Stosunek do Rządu i Delegatury pozytywny. Z miejscowym delegatem powiatowym [Zbigniew Tadeusz Hanke (1905–1945)] targowano się o stanowiska w administracji, chcąc początkowo obsadzić wszystkie, choć nie było kim. Od chwili, kiedy jeden z kierowników Stronnictwa został politycznym zastępcą delegata [Stefan Szewczyk] – stosunki ułożyły się dość dobrze” (Archiwum Akt Nowych, Komenda Armii Krajowej Obszaru Warszawskiego, sygn. 202/X/68, k. 33).

W końcu 1943 r. Komitet Dzielnicowy Polskiej Partii Robotniczej zainicjował szereg spotkań z ludowcami w celu nawiązania współpracy przy akcjach zbrojnych. W jednym z nich uczestniczyli: Wacław Bednarski, członek Polskiej Partii Robotniczej oraz Stanisław Lipiec „Klucz” i Michał Sokołowski „Szatan”. W sprawozdaniu za luty 1944 Delegat Powiatowy Rządu RP na Kraj informował: „PPR dąży do przeniknięcia w organizację polityczną i wojskową ludowców. Są podejmowane próby łączenia się z SL” (Archiwum Akt Nowych, Archiwum Zakładu Historii Partii, sygn. 202/II-24).

Ludowcy powiatu grójeckiego udzielali pomocy ukrywającym się Polakom, Żydom, jeńcom radzieckim, Węgrom. Żydów ukrywał np. Stanisław Olszewski z Władysławowa (gmina Jazgarzew). W 1942 ludowcy z gminy Komorniki nawiązali kontakt z warszawskim gettem i udzielili pomocy 11 Żydom, których ukrywali w zagrodach chłopskich u Jana Ryjaka we wsi Ruda, Piotra Wrońskiego i Ludwika Marciniaka we wsi Prace Duże, Anny Grzędowej i Marii Kalbarczyk w Raciborach. Dwóm Węgrom, dezerterom z Wehrmachtu pomocy udzielił Stanisław Perzyna (1927–1999) „Kołodziej” z Grząd (gmina Komorniki), przewodniczący trójki politycznej, komendant Straży Samorządowej w gminie Komorniki, od marca 1944 zastępca komendanta Batalionów Chłopskich Obwodu nr 8 - (Grójec). Ludwik Skowron (1917–1992) „Kubiniec”, członek Komendy Obwodu Batalionów Chłopskich, dowódca Oddziału Specjalnego Batalionów Chłopskich, udzielał schronienia Żydom i jeńcom radzieckim. Za jego sprawą Anna i Franciszek Kozłowscy z Łęczeszyc ukrywali, żywili, ubierali: oficera Fiodora Gorocjoła z Leningradu, nauczyciela Andreja Jakowlewicza Rogatina z Moskwy, Aleksego Astafiewa ze wsi Aksentowo (obwód Kalinin), majora Siergieja Pietrowicza Soskowa, którzy ukrywali się w cegielni w Łęczeszycach. W obawie przed dekonspiracją Feliks Grzejszczyk, łącznik Batalionów Chłopskich, przeprowadził ich do wsi: Wólka Kurdybanowska, Wilhelmów, Ignaców (gmina Błędów) i tam pracowali w gospodarstwach Franciszka Góreckiego (Wilhelmów), Aleksandra Bobrowskiego, Aleksandra Rzeźnickiego, Józefa (Katarzynów), Piotra Kozłowskiego (Ignaców). Bolesław Wolski z Błędowa przechowywał jeńca Ałykowa.

W październiku 1944 działacze „Rocha” w Grójeckiem w odpowiedzi na apel „Rocha” podokręgu IIa, nie tylko przyjmowali do swoich domów bezdomnych warszawiaków, ale i zorganizowali zbiórkę żywności, którą pociągiem i konnymi wozami dowozili do kuchni RGO (Rady Głównej Opiekuńczej) w Belsku, Grójcu, Pruszkowie, Tarczynie, Zalesiu k. Piaseczna, do szpitala św. Ducha w Konstancinie. Akcję tę w gminach Belsk, Grójec i Kobylin prowadzili m.in.: Stanisław Skorupski z Małej Wsi, Stanisław Korczak, Stefan Pachocki z Belska, Adolf Żółcik, Władysław Sipiński, Jerzy Katana, Ludwik Skowron, Władysław i Franciszek Janotowie z Jatach, S. Perzyna z Grząd oraz pracownicy spółdzielni „Wieśniak” z Grójca: Feliks Krześniak, „Kostka”, Henryk Rak, Jan Wojciechowski.

Wg ustaleń Kazimierza Przybysza do punktów tych dostarczono 9987 kg ziemniaków, 689 kg mąki żytniej, 265 kg mąki pszennej, 95 kg grochu, 127 kg fasoli, 1665 kg kapusty, 380 kg jabłek, 18 kg tłuszczu, 40 kg cukru, 32 m materiału ubraniowego, 17 sztuk ubrań drelichowych, 6 par ciepłej odzieży, 8 m materiału damskiego, 8 par skarpetek, 24 pary pończoch dziecięcych, 38 par pończoch damskich, 38 sztuk ciepłej bielizny dla dzieci, a także 14 swetrów” (s. 398).

Ludowcy z Grójeckiego obsługiwali część szlaku łączności naczelnych władz „Rocha” i Komendy Głównej Batalionów Chłopskich z komendami okręgu w Kielcach i Krakowie. Odcinek kolejowy Warszawa–Tarczyn najczęściej obsługiwał Julian Pracz, który przesyłki dostarczał do skrzynki kontaktowej mieszczącej się w zabudowaniach Józefa Ryjaka, w podtarczyńskiej wsi Ruda. Do Grójca przewoził je Mieczysław Kaczyński oraz Maria Wojno (Weyno) z Olszewskich, z Rudy – szesnastoletnia Leokadia Domasiewicz z gminy Komorniki i Stanisława Gwiazda z Komornik. Z Grójca pocztę etapami przesyłano do wsi Góra nad Pilicą.

Po wypędzeniu Niemców z powiatu grójeckiego (15 stycznia 1945) kierownictwo Stronnictwa Ludowego „Roch” i komenda Batalionów Chłopskich ujawniły swą okupacyjną działalność i przystąpiły do organizacji Polskiego Stronnictwa Ludowego. Część członków wstąpiła do nowego Stronnictwa Ludowego.

Bibliografia

Zofia Romanowska, Stronnictwo Ludowe „Roch”, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziewiąty, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2000, s. 104–110 - na podstawie źródeł:
Archiwum Akt Nowych: Centralne Archiwum KC PZPR, Komenda AK Obszaru Warszawskiego. Raport kwartalny Biura Informacji i Propagandy za czas 15 lipca–15 października 1943, sygn. 202/X/68, k. 33;
Raport Ref. II, nr 2/43 (7–14 stycznia 1943), sygn. 203/82, k. 16; 203/X, t. V (sprawozdanie Komendy ZWZ Obwodu Grójec-Głuszec z 1 października 1941);
Delegatura Rządu RP na Kraj. Departament Spraw Wewnętrznych. Sprawozdania sytuacyjne, sygn. 202 II-23, s. 19;
Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego. PSL, Protokół z Walnego Zjazdu Delegatów Kół PSL w Grójcu z dnia 7 października 1945, sygn. II/PSL 16 A 1;
Tamże Antoni Kęska, Wspomnienia z działalności ruchu oporu w powiecie Grójec, sygn. R. 11-591;
Pisemna relacja Stanisława Szewczyka, Stefana Pachockiego w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
Ankiety w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
Zdzisław Szeląg, Bataliony Chłopskie na Ziemi Grójeckiej, „Barwy” 1962, nr 2, s. 7;
Zdzisław Szeląg, „Za Wolność i Lud” 1968, nr 14, s. 12;
Tadeusz Fiałkowski, Ruch ludowy i Bataliony Chłopskie w okręgu II warszawskim w okresie okupacji hitlerowskiej w: Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu. Materiały z sesji popularnonaukowej ... Red. naukowy Aleksander Łuczak, Warszawa 1975, s. 161-162;
Leon Nawrocki, Ruch oporu w powiecie grójeckim w latach okupacji hitlerowskiej, ze szczególnym uwzględnieniem Warki w: Dzieje Warki 1321–1971. Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 105-109;
Kazimierz Przybysz, Konspiracyjny ruch ludowy na Mazowszu 1939–1945, Warszawa 1977, s. 108-109, 124, 128, 183, 252-253, 281, 283, 422-423.