Jabcok

Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego

Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego – organizacja społeczna o charakterze samopomocowym i ratowniczym, funkcjonująca w latach 1914–1915.

Historia

Wkrótce po wybuchu wojny Królestwo Polskie pokryła sieć komitetów obywatelskich, na czele których stał Centralny Komitet Obywatelski w Warszawie. Formalnie władze rosyjskie zgodziły się na jego funkcjonowanie w dniu 11 września 1914 r. Powstające masowo na prowincji komitety lokalne dzieliły się na gminne i miejskie, nad nimi stały powiatowe, które z kolei podlegały gubernialnym. Do 1 stycznia 1915 r. działało ogółem 241 komitetów różnego szczebla, do 10 kwietnia – 507, a do początków czerwca – 554. Najszybszy rozwój tych struktur przypadał więc na pierwsze miesiące 1915 r. Wśród komitetów istniejących na początku czerwca było: komitetów gubernialnych – 9, powiatowych – 48, okręgowych – 6, gminnych – 400, miejskich – 91.

Komitety gminne składały się przeważnie z trzech do sześciu osób. Na pierwszym posiedzeniu wybierały ze swego grona prezesa, sekretarza i skarbnika. Z kolei komitety powiatowe składały się z 10-15 członków. Na niektórych terenach (tak było chociażby w powiecie grójeckim), komitety gminne i powiatowe były bardziej liczne. Głównym zadaniem komitetów obywatelskich było niesienie pomocy i zaspokajanie potrzeb materialnych ludności w ciężkich warunkach wojennych. Miały one także czynić starania, by unormować życie gospodarcze w danym regionie. Przy organizacji pomocy żywnościowej i sanitarnej prowadzono działalność samodzielną lub współpracowano z władzami rosyjskimi. Swoje przedsięwzięcia finansowały z dobrowolnych składek ludności, ze środków otrzymywanych od różnych instytucji i organizacji (w tym również zagranicznych), z funduszów rządowych.

W komitetach powiatowych i gminnych główną rolę odgrywało ziemiaństwo i duchowieństwo katolickie. Przedstawiciele tych grup byli też najczęściej ich przewodniczącymi. Wprawdzie deklarowały one apolityczność, ale wielu ich członków było związanych z Narodową Demokracją lub Stronnictwem Polityki Realnej.

Jedną z form działalności komitetów lokalnych było uruchamianie przytułków, schronisk, ochron, tanich jadłodajni, herbaciarni, piekarni, punktów żywnościowych, sklepów i hurtowni komitetowych. Poza tym na szeroką skalę prowadzono akcję rozdawnictwa żywności, odzieży i skromnych zapomóg. Starano się także organizować pomoc lekarską i likwidować zagrożenie epidemiami. Szczególną opieką obejmowano uchodźców z terenów zniszczonych podczas działań wojennych. W wielu wypadkach konieczna była w ich przypadku pomoc bardzo wszechstronna, gdyż często nie posiadali oni żadnych środków do życia. Komitety obywatelskie sporą pomoc kierowały także w stronę rolników. Ułatwiano im zaopatrzenie się w ziarno siewne i konie. Dla potrzebujących organizowano sprzedaż paszy, drzewa budowlanego i opałowego (nieraz towary te wydawano bezpłatnie). Niektórym gospodarstwom, i to zarówno ziemiańskim jak i chłopskim, udzielano niskoprocentowych pożyczek na zakup inwentarza, narzędzi rolniczych, wynajęcie siły roboczej.

Komitety obywatelskie były tolerowane przez okupantów do jesieni 1915 r. W miejscu rozwiązanego przez Niemców Centralnego Komitetu Obywatelskiego w Warszawie powstały nowe centralne struktury samopomocowe, choć już oddzielnie dla obu okupacji. W listopadzie 1915 r. w okupacji austro-węgierskiej utworzono Główny Komitet Ratunkowy w Lublinie, a w styczniu 1916 r. w okupacji niemieckiej Radę Główną Opiekuńczą w Warszawie.

Działalność komitetu powiatowego

Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego został założony 14 października 1914 r. Już przed jego powstaniem na tym terenie działało kilka gminnych i jeden miejski komitet obywatelski. W skład Komitetu Obywatelskiego Powiatu Grójeckiego wchodzili (dane z 1915 r.):

Po utworzeniu struktury powiatowej zorganizowano komitety w kolejnych gminach. Przy ich zakładaniu zwracano uwagę, by każda wieś posiadała własnego opiekuna. Funkcje prezesów miejskiego i gminnych komitetów obywatelskich sprawowali:

  • Grójec (komitet miejski) – ks. T. Wieczorek;
  • Belsk – ks. R. Borkowski;
  • Błędów – G. Janasz;
  • Borowe – ks. Stanisław Wilkoszewski;
  • Drwalew – W. Garczyński (początkowo T. Zauskowski);
  • Jasieniec – M. Pajewski;
  • Kobylin – W. Iwanicki;
  • Konie – ks. J. Młynarski;
  • Komorniki – W. Jędrzejewski;
  • Lechanice-Promna – ks. Feliks Sobolewski, proboszcz parafii Promna;
  • Lipie – K. Higersberger;
  • Mogielnica – ks. J. Młynarski (początkowo E. Krocin);
  • Nowa Wieś – D. Bagniewski;
  • Rykały – ks. S. Rogóski;
  • Wągrodno – W. Szymborski.

W sumie grójecki komitet obywatelski koordynował pracę 14 komitetów gminnych i jednego miejskiego (miasta Grójca). Z powodu trudności komunikacyjnych z dużego terenu powiatu, za zgodą Centralnego Komitetu Obywatelskiego, wyodrębniono jego część i utworzono Komitet Obywatelski Okręgu Górno-Kalwaryjskiego (6 gmin i miasto Warka), który podlegał bezpośrednio warszawskiemu komitetowi gubernialnemu.

Przy grójeckim komitecie powiatowym utworzono następujące sekcje: żywnościową, sanitarną, pomocy dla zbiegów, pomocy dla rezerwistek, pożyczkową, ochron, hurtowni, jadłodajni, herbaciarni, nasienną, końską, protokołowania strat, pośrednictwa pracy, zapomogową, rozdawnictwa odzieży i straży obywatelskiej. Niektóre z nich były tworami krótkotrwałymi.

Jednym z ważniejszych przedsięwzięć podjętych przez komitety obywatelskie w powiecie była akcja zakładania ochron dla dzieci. Ogółem utworzono ich 70, w tym najwięcej (10) w gminie Komorniki. Starano się także poszerzyć istniejącą sieć szkolną. Dużą uwagę przywiązywano do opieki nad uchodźcami z sąsiednich rejonów, które ucierpiały podczas działań militarnych. W sumie przez powiat grójecki przewinęło się około 12 tysięcy takich osób. Największa grupa uchodźców przybyła z terenu powiatów: błońskiego, łowickiego, rawskiego, sochaczewskiego, a także z miasta Łodzi. Zmuszeni okolicznościami mieszkali w złych warunkach sanitarnych, nierzadko pod gołym niebem, byli niedożywieni, pozbawieni urządzeń gospodarstwa domowego, co sprzyjało chorobom zakaźnym. Poszczególne wsie i gminy starały się tym ludziom pomóc.

W ramach opieki sanitarnej w rejonie funkcjonowania komitetu powiatowego uruchomiono: 2 szpitale w Grójcu (Blaszance) na 10 osób, Tarczynie na 20 łóżek; w Promnie i Goszczynie nie zdążono oddać do użytku, 3 ambulatoria (w Grójcu, Mogielnicy i Tarczynie) oraz 1 dom izolacyjny (w Grójcu). Jako środek walki z chorobami zakładano herbaciarnie i stacje gorącej wody. Zbudowano także 3 studnie artezyjskie, 60 studni betonowych i łaźnię publiczną w Goszczynie. Łaźnię taką zaczęto budować także w Błędowie, ale wobec rozwiązania komitetów obywatelskich, nie dokończono jej. We wszystkich wsiach przeprowadzono akcję czyszczenia ustępów, poza tym zbudowano 8 ustępów publicznych (w Goszczynie – 1, Mogielnicy – 3, Tarczynie – 2, Grójcu – 3). W wielu chatach chłopskich udało się zamontować lufciki, dzięki którym możliwe było regularne wietrzenie pomieszczeń. W ramach zabiegów mających na celu poprawę zdrowotności ludności przeprowadzono także masowe szczepienie przeciw ospie. Efektem podejmowanych starań było znaczne zmniejszenie liczby zachorowań i uniknięcie epidemii. Na cholerę zachorowały 2 osoby (żadna nie zmarła), na dur brzuszny – 301 (zmarły 22), na dur plamisty – 76 (zmarło 5), na czerwonkę – 55 (zmarło 6), na ospę – 349 (66 zgonów), na płonicę (szkarlatynę) – 27 (zmarło 6). Ogółem na choroby zakaźne zachorowało 911 osób, zmarło 110.

W celu poprawy aprowizacji w powiecie komitet obywatelski założył sieć kooperatyw i spółek handlowych. Jako pierwsza powstała hurtownia powiatowa w Grójcu. Kredytu na jej założenie udzielił Centralny Komitet Obywatelski w Warszawie. Hurtowi gminne powstały w Jasieńcu, Wrociszewie, Tarczynie i Prażmowie. Oprócz hurtowni komitety założyły także szereg sklepów spożywczych. Wśród osób, których nie było stać na zakup niezbędnych produktów, prowadzono akcję zapomogowo-żywnościową. Powstało szereg jadłodajni i herbaciarni, w których tanio lub nawet bezpłatnie, można się było posilić (2 jadłodajnie w Przybyszewie, jedna w Mogielnicy, 2 jadłodajnie i herbaciarnia w Tarczynie, herbaciarnia w Grzędach, jadłodajnia i herbaciarnia w Grójcu). Wartość zapomóg pieniężnych i w naturze wyniosła 13 tysięcy rubli, pożyczek udzielono na około 10 tysięcy rubli.

Komitety obywatelskie w powiecie grójeckim angażowały się także w inne akcje. Zorganizowano zbiórkę zboża wśród miejscowych rolników, które przeznaczono dla rodzin zmobilizowanych do armii. Prowadzono rejestrację strat wojennych, która miała być podstawą do uzyskania odszkodowania. Z chwilą wycofania się władz rosyjskich, ważnym zadaniem było także wspomaganie procesu tworzenia rad gminnych, milicji lokalnych i sądów obywatelskich. W szeregach milicji znalazło się w sumie około 500 osób. Milicja i część struktur sądowych były tworami krótkotrwałymi i zostały wkrótce zlikwidowane przez okupanta niemieckiego.

Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego i podległe mu komitety gminne i miejskie w porównaniu z innymi tego typu strukturami powiatowymi w początkowym okresie wojny, należały do najbardziej prężnych w skali Królestwa Polskiego, szczególnie na polu samopomocowym i ratowniczym.

Bibliografia

  • Marek Przeniosło, Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dziesiąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2001, s. 41-45 – na podstawie źródeł:
  • Archiwum Akt Nowych w Warszawie: Centralny Komitet Obywatelski Królestwa Polskiego – Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego, sygn. 2, 13, 20, 27, 30, 33, 36, 44;
  • Archiwum Państwowe w Krakowie: Naczelny Komitet Narodowy, mf. 100.274;
  • „Gazeta Rolnicza” 1914, nr 47/48: 27 listopada, nr 51/52: 31 grudnia 1914;
  • Organizacja i prace komitetów obywatelskich na terenie guberni warszawskiej. Sprawozdanie Komitetu Obywatelskiego Guberni Warszawskiej, cz. I, zebrał i opracował dr Wacław Radecki, Warszawa 1916, s. 52-77;
  • Elżbieta Więckowska, Społeczne ogniwa opieki lekarskiej i służby sanitarnej komitetów obywatelskich Warszawy i Guberni Warszawskiej 1914–1916, Wrocław 1992, s. 118-121.
Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php?title=Komitet_Obywatelski_Powiatu_Grójeckiego&oldid=1652”